II UKN 136/99

Wyrok z dnia 8 października1999 r.

II UKN 136/99

Umowa przejęcia przez Skarb Państwa pracowniczych roszczeń związa-

nych z chorobami zawodowymi spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem

w zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym, nie jest sprzeczna z przepi-

sami ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.).

Przewodniczący: SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:Jerzy

Kuźniar, Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 października 1999 r. sprawy z po-

wództwa Izabeli W. przeciwko 1) Wojewodzie T. 2) „E.” P.-A. Spółka z o.o. w S. 3)

Ministrowi Skarbu Państwa o odszkodowanie, na skutek kasacji pozwanego Ministra

Skarbu Państwa, od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Krakowie z dnia 12 listopada 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem

z dnia 12 listopada 1998 r. oddalił apelację pozwanego Ministra Skarbu Państwa od

wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Tarnowie z dnia 19 maja 1998 r. [...], zasą-

dzającego od tego pozwanego na rzecz powódki Izabeli W. kwotę 15000 zł z usta-

wowymi odsetkami tytułem jednorazowego odszkodowania za śmierć męża Mieczys-

ława W. zmarłego w następstwie choroby zawodowej. Równocześnie Sąd Rejonowy

oddalił powództwo przeciwko Wojewodzie T. i „E.” P.-A. Spółce z o.o. w S. W spra-

wie tej ustalono, że mąż powódki w okresie od 3 grudnia 1962 r. do 15 marca 1973 r.

był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Materiałów Izolacji Budowlanej „I.” w S. na sta-

nowisku holendrowego, na którym był narażony na bezpośrednie szkodliwe działanie

2

pyłu azbestowo-cementowego. W dniu 3 lipca 1996 r. Mieczysław W. został hospita-

lizowany z rozpoznaniem śródbłonniaka opłucnej, który spowodował u niego zgon w

dniu 12 października 1996 r. Decyzją z dnia 21 lutego 1997 r. Państwowy Terenowy

Inspektor Sanitarny w D.T. stwierdził u niego pośmiertnie istnienie choroby zawodo-

wej pod postacią śródbłonniaka opłucnej.

W dniu 19 grudnia 1991 r. działający w imieniu Skarbu Państwa Wojewoda T.,

po uprzednim zlikwidowaniu przedsiębiorstwa „I.”, zawarł z austriacką firmą „E.” W.L.

H. A.G. umowę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą „E.” P.-A.

Spółka z o.o. z siedzibą w S. W wykonaniu zobowiązania objętego umową spółki

Wojewoda T., będący organem założycielskim zlikwidowanego przedsiębiorstwa „I.”,

przeniósł na własność utworzonej Spółki nieruchomości gruntowe po zlikwidowanym

przedsiębiorstwie wraz z budynkami i innymi urządzeniami. W tym samym dniu re-

prezentujący Skarb Państwa Wojewoda T. zawarł z firmą „E.” W.L. H. A.G. umowę

syndykatową, według której Skarb Państwa przejął wszelkiego rodzaju roszczenia

pracowników przejętych przez Spółkę związane z chorobami zawodowymi, które

zostały spowodowane wcześniejszym zatrudnieniem w przedsiębiorstwie „I.”. W dniu

9 kwietnia 1997 r. Wojewoda T. przekazał Ministrowi Skarbu Państwa udziały w „E.”

P.-A. Spółce z o.o. w S.

Na tle takich ustaleń Sądy meriti uznały za niekwestyjne istnienie związku

przyczynowego pomiędzy zatrudnieniem Mieczysława W. w zlikwidowanym przed-

siębiorstwie „I.” i chorobą zawodową, która doprowadziła do jego zgonu. Sąd drugiej

instancji potwierdził trafność przyjęcia przez Sąd Rejonowy odpowiedzialności odsz-

kodowawczej Skarbu Państwa za skutki tej choroby zawodowej, dopatrzył się jej

podstaw w odpowiednim zastosowaniu art. 40 § 2 KC w związku z art. 25 i 49 ustawy

z dnia 15 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U.

z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Niewykonanie delegacji z art. 25 ustawy o p.p., zo-

bowiązującej Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia rodzajów gwa-

rantowanych przez Skarb Państwa roszczeń pracowniczych, utrzymujących się lub

powstających po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego oraz zasad ich zaspoka-

jania nie mogło wpłynąć na uchylenie się Skarbu Państwa od odpowiedzialności

odszkodowawczej za następstwa wypadków przy pracy lub chorób zawodowych.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że jednorazowe odszkodowania z tych tytułów należą

do szczególnie chronionych roszczeń z zakresu prawa pracy. W szczególności

ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy-

3

płacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm) gwarantuje wypłatę tych

świadczeń w pełnej wysokości.

W kasacji pozwanego Ministra Skarbu Państwa podniesiono zarzut narusze-

nia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 40 § 1 i 2 KC przez przyjęcie

odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiors-

twa państwowego. Zdaniem skarżącego niedopuszczalne jest usuwanie luki w pra-

wie przez odpowiednie stosowanie tych przepisów. Nadto w dacie likwidacji przed-

siębiorstwa „I.” nie obowiązywał art. 49 i następne ustawy o p.p., który ogranicza od-

powiedzialność Skarbu Państwa tylko do przypadków nieodpłatnego przejęcia mienia

po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym i do wartości przejętego mienia.

Natomiast po prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego na podstawie art. 37 ust.

1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(Dz.U Nr 51, poz. 298 ze zm.) umyka podmiot odpowiedzialny wobec pracowników

zlikwidowanego przedsiębiorstwa, chociaż celowe byłoby rozważenie, czy w sprawie

nie miał zastosowania art. 231

§ 2 KP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39311

KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach ka-

sacji, które wytyczają zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej oraz ich uzasadnienie.

Ograniczenie kasacji wyłącznie do zarzutu naruszenia prawa materialnego powo-

duje, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami przyjętymi za podstawę wydania

zaskarżonego wyroku. W konsekwencji miarodajnego ustalenia, że likwidacja przed-

siębiorstwa „I.” nie nastąpiła w trybie art. 231

KP nie było podstaw do rozważania

wątpliwości skarżącego w zakresie sugerowanej celowości ustalenia odpowiedzial-

ności pozwanej „E.” P.-A. Spółki z o.o. z siedzibą w S.

W rozpoznawanej sprawie istotnie istnieją wątpliwości co do dopuszczalności

wykreowania na podstawie analogii z art. 40 KC odpowiedzialności pozwanego

Ministra Skarbu Państwa za następstwa choroby zawodowej pracownika stwierdzo-

nej przez właściwego inspektora sanitarnego w dniu 21 lutego 1997 r., tj. po zlikwi-

dowaniu w 1991 r. przedsiębiorstwa państwowego „I.”. Zasadą jest, że jednorazowe

odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo

wskutek śmierci pracownika uspołecznionego zakładu pracy przysługuje od tego zak-

ładu pracy, który zatrudniał pracownika w czasie, kiedy stwierdzono stały lub długo-

4

trwały uszczerbek na zdrowiu. Jeżeli choroba zawodowa została stwierdzona w in-

nym czasie - świadczenie takie przysługuje od ostatniego pracodawcy, w którym ta-

kie narażenie występowało (art. 32 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadcze-

niach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - jednolity tekst: Dz.U. z

1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Nie ulega kwestii, że ostatnim zakładem pracy, w

którym Mieczysław W. był narażony na powstanie stwierdzonej u niego pośmiertnie

choroby zawodowej było przedsiębiorstwo „I.”, które jednakże w dacie stwierdzenia

tego schorzenia zawodowego już nie istniało, albowiem w 1991 r. zostało zlikwido-

wane w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przed-

siębiorstw państwowych (Dz.U Nr 51, poz. 298 ze zm.), a pozostałe po nim mienie

zostało wniesione przez Wojewodę T., będącego jego organem założycielskim, jako

wkład do „E.” P.-A. Spółki z o.o. z siedzibą w S. W sytuacji utraty bytu prawnego

przez pracodawcę odpowiedzialnego za powstanie choroby zawodowej jednorazowe

odszkodowanie zostało prawidłowo zasądzone od jego następcy prawnego, jakim był

Skarb Państwa, który w tzw. umowie syndykatowej. zobowiązał się względem

kontrahenta zagranicznego do przejęcia wszelkiego rodzaju roszczeń pracowników

związanych z chorobami zawodowymi, spowodowanymi wcześniejszym zatrud-

nieniem w przedsiębiorstwie „I.” w S. Takie umowne przejęcie przez Skarb Państwa

pracowniczych roszczeń związanych z chorobami zawodowymi spowodowanymi

wcześniejszym zatrudnieniem w zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym nie

sprzeciwia się regulacjom ustawy wypadkowej ani właściwości obowiązku odszko-

dowawczego z tytułu następstw chorób zawodowych ujawnionych po likwidacji

przedsiębiorstwa państwowego. Niezależnie od tej umownej podstawy odpowiedzial-

ności Skarbu Państwa za pracownicze roszczenia z tytułu następstw chorób zawo-

dowych należało mieć na uwadze, że likwidacja przedsiębiorstwa państwowego „I.” w

S., polegająca na wniesieniu pozostałego po nim mienia do spółki w trybie art. 37

ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji, polegała na nieodpłatnym przejęciu składników

tego mienia na podstawie obowiązujących przepisów, co z reguły wiąże się z przeję-

ciem odpowiedzialności na zasadzie art. 40 § 2 KC za zobowiązania zlikwidowanego

przedsiębiorstwa państwowego wynikające ze stosunku pracy do wysokości wartości

przejętego mienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1995 r., I PRN

18/95, OSNAPiUS 1995 nr 22, poz. 275). W rozpoznawanej sprawie istotne trudności

w bezpośrednim stosowaniu reguł wynikających z art. 40 KC wynikały jednakże stąd,

że pośmiertne stwierdzenie choroby zawodowej, rodzącej odpowiedzialność odszko-

5

dowawczą pracodawcy z ustawy wypadkowej, nastąpiło dopiero po upływie długiego

okresu czasu od daty utraty bytu prawnego przez pracodawcę, który byłby ustawowo

zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania, a Skarb Państwa ponosi

odpowiedzialność w trybie art. 40 § 2 KC za zobowiązania powstałe jedynie w okre-

sie, gdy przejmowane nieodpłatnie składniki mienia stanowiły własność danej osoby

prawnej, tj. najpóźniej według stanu prawnego z daty przejęcia mienia.

Dla rozwiązania spornej kwestii określenia podmiotu zobowiązanego do wy-

płaty jednorazowego odszkodowania z tytułu następstw choroby zawodowej w przy-

padku likwidacji uspołecznionego pracodawcy nie miało przesądzającego znaczenia

niewykonanie ogólnej ustawowej delegacji z art. 25 ust. 2 ustawy o p.p., zobowiązu-

jącej Radę Ministrów do określenia rodzajów gwarantowanych przez Skarb Państwa

roszczeń pracowniczych, utrzymujących się lub powstających po likwidacji przedsię-

biorstwa państwowego oraz zasad ich zaspokajania, która zresztą w dacie stwier-

dzenia choroby zawodowej u Mieczysława W. już nie obowiązywała. Sama w sobie

bezczynność w wydaniu aktu wykonawczego do ustawy nie przesądzała samoistnie

o tytule odpowiedzialności Skarbu Państwa za następstwa chorób zawodowych w

sytuacji, gdy niewykonana delegacja ustawowa nie precyzowała jego odpowiedzial-

ności za tego rodzaju roszczenia. Samo domniemanie woli ustawodawcy objęcia

obowiązkiem odszkodowawczym Skarbu Państwa pracowniczych roszczeń z tytułu

następstw chorób zawodowych nie mogło stanowić o zasadności wykreowania tytułu

prawnego takiej odszkodowawczej odpowiedzialności Skarbu Państwa, zwłaszcza za

następstwa chorób zawodowych ujawnionych po likwidacji przedsiębiorstwa pańs-

twowego. Warto zwrócić uwagę, że ustawowy priorytet, jaki zapewnia takim roszcze-

niom ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) podlega istotnym

ograniczeniom co do czasu powstania uprawnienia do ustawowo gwarantowanej

wypłaty jednorazowego odszkodowania. Prawo do takiego świadczenia powinno bo-

wiem powstać w okresie 3 miesięcy poprzedzających dzień wystąpienia niewypłacal-

ności pracodawcy albo w okresie poprzedzającym ustanie stosunku pracy przypa-

dającym w czasie nie dłuższym niż 9 miesięcy poprzedzających dzień wystąpienia

niewypłacalności pracodawcy lub następujących po tym dniu. Takie okoliczności

przekreślają dopuszczalność tezy o niejako abstrakcyjnym podłożu przejęcia przez

Skarb Państwa odpowiedzialności za wszelkie roszczenia z tytułu następstw chorób

zawodowych, a zwłaszcza za te, które powstały po likwidacji przedsiębiorstwa pańs-

6

twowego. Takie podstawy nie wynikają z regulacji zawartych w art. 40 § 1 KC, który

wymaga wskazania przepisu szczególnego jako podstawy odpowiedzialności Skarbu

Państwa, ani z art. 40 § 2 KC, który ogranicza zakres odpowiedzialności Skarbu

Państwa za zobowiązania wynikające z nieodpłatnego przejęcia określonych składni-

ków mienia państwowej osoby prawnej do zobowiązań powstałych w okresie, w któ-

rym mienie stanowiło własność danej osoby prawnej i do wysokości wartości przeję-

tego mienia. Takie uwarunkowania normatywne powodują, że dyspozycje art. 40 KC

nie mogą stanowić tytułu prawnego odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowią-

zania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego powstałe po dacie jego likwi-

dacji. Możliwa jest zatem sytuacja, w której utrata bytu prawnego przez pracodawcę

legitymującego się statusem uspołecznionego zakładu pracy w rozumieniu art. 32

ustawy wypadkowej, który byłby potencjalnie zobowiązany do zapłaty jednorazowego

odszkodowania z tytułu następstw choroby zawodowej, jaka ujawniła się po dniu jego

likwidacji, powoduje brak podmiotu prawnego zobowiązanego do wypłaty tego

świadczenia. Możliwe są zatem przypadki, w których likwidacja pracodawcy posia-

dającego status prawny uspołecznionego zakładu pracy w rozumieniu art. 32 ustawy

wypadkowej, który byłby zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania z

tytułu śmierci pracownika wskutek choroby zawodowej, stwierdzonej po ustaniu bytu

prawnego zlikwidowanego pracodawcy, powoduje, że brak jest możliwości i podstaw

prawnych do zasądzenia takiego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie taka sytua-

cja jednak nie miała miejsce z uwagi na walor prawny umownego zobowiązania się

Skarbu Państwa do zaspokajania pracowniczych roszczeń związanych z chorobami

zawodowymi, spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem w przedsiębiorstwie „I.”

w S.

Mając powyższe na uwadze kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art.

39312

KPC.

========================================