I PKN 295/99

Wyrok z dnia 15 października 1999 r.

I PKN 295/99

Długotrwałość postępowania sądowego samodzielnie nie uzasadnia

niemożliwości lub niecelowości przywrócenia pracownika do pracy (art. 45 § 2

KP).

Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 października 1999 r. sprawy z po-

wództwa Mirosławy J. i Jana M. przeciwko Politechnice W. w W. o przywrócenie do

pracy, na skutek kasacji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 10 grudnia 1998 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie I i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocła-

wiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego,

2. o d r z u c i ł kasację w pozostałym zakresie.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 10 grudnia 1998 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy dla Wrocławia-Śródmieścia z dnia 7 lutego 1997 r., przywracający powodów

Mirosławę J. i Jana M. do pracy w pozwanej Politechnice W., w jego pkt 1 w ten spo-

sób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 3485,50 zł i na rzecz

powoda kwotę 3687 zł oraz oddalił dalej idące powództwa, a także uchylił postano-

wienie Sądu Rejonowego z dnia 2 kwietnia 1997 r. o wykładni jego wyroku z dnia 7

lutego 1997 r. przywracającego powodów do pracy. W sprawie tej ustalono, że po-

wódka pracowała u strony pozwanej na różnych stanowiskach pracy, ostatnio na

stanowisku specjalisty ds. ppoż. w Inspektoracie BHP, Ochrony Przeciwpożarowej i

Radiologicznej. Natomiast powód ostatnio był zatrudniony na stanowisku kierownika

2

działu bhp. Zgodnie z uchwałą Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1992 r. w sprawie

służb bhp strona pozwana musiała zreorganizować te służby, tworząc z nich odrębne

struktury organizacyjne. W dniu 17 marca 1994 r. Rektor Politechniki W. wydał sto-

sowne zarządzenie wewnętrzne [...], na mocy którego zlikwidowano Inspektorat

BHP, Ochrony Przeciwpożarowej i Radiologicznej oraz utworzono wyodrębnioną w

administracji centralnej uczelni komórkę organizacyjną o nazwie Centralna Służba

BHP, podległą bezpośrednio dyrektorowi administracyjnemu, która stanowi integral-

ną część Służby BHP w Politechnice W. Centralną Służbą BHP kieruje główny spe-

cjalista ds bhp. Na mocy tego zarządzenia utworzono jednoosobowe stanowisko in-

żynieryjno-techniczne ds. ochrony przeciwpożarowej, podległe bezpośrednio dyrek-

torowi administracyjnemu. Zarządzeniem rektora [...] utworzono stanowisko pełno-

mocnika rektora ds. ochrony radiologicznej. W związku z przeprowadzoną reorgani-

zacją, w tym likwidacją Inspektoratu, wszyscy jego pracownicy otrzymali wypowie-

dzenia zmieniające warunki pracy i płacy. Nowych warunków zatrudnienia nie przyjęli

tylko powodowie, którzy otrzymali wypowiedzenia zmieniające w dniu 9 maja 1994 r.

i zgodnie z ich treścią od 1 września 1994 r. mieli pełnić funkcje specjalistów ds.

administracji. Na te stanowiska, które zostały specjalnie dla nich utworzone, po-

wodowie zostali skierowani już w okresie biegnących wypowiedzeń warunków pracy i

płacy. Odmowa przyjęcia zmienionych warunków zatrudnienia spowodowała roz-

wiązanie z powodami stosunków pracy z dniem 31 sierpnia 1994 r. Po zwolnieniu

powodów stanowiska ds. administracji nie istnieją dalej w strukturze pozwanej.

Na tle takich ustaleń Sąd Rejonowy, po powtórnym rozpoznaniu sprawy,

przywrócił powodów do pracy u strony pozwanej, uznając, że w przypadku powodów,

którzy korzystali ze wzmożonej ochrony trwałości stosunku pracy z uwagi na pełnio-

ne funkcje w zakładowej strukturze związkowej „Solidarności 80” (art. 32 ustawy z

dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych - Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), nie

wystąpił brak możliwości ich zatrudniania na dotychczasowych stanowiskach pracy,

przez co pozwana nie mogła zastosować wobec nich wypowiedzeń zmieniających w

trybie art. 6 i 10 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmia-

nie niektórych ustaw (Dz.U z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). W ocenie tego Sądu

wprowadzone zmiany reorganizacyjne nie uniemożliwiały zatrudnienia powodów na

stanowiskach równorzędnych lub bardzo zbliżonych w nowo powołanych strukturach

organizacyjnych, skoro w ochronie przeciwpożarowej w miejsce powódki zatrudniono

3

dwóch oficerów straży pożarnej, a powodowi nie zaproponowano stanowiska specja-

listy ds. ochrony radiologicznej. Dlatego Sąd Rejonowy uznał, że wypowiedzenie po-

wodom warunków pracy nie zostało dokonane zgodnie z przepisami prawa, a w kon-

sekwencji uwzględnił ich roszczenia z uwagi na objęcie ich stosunków pracy szcze-

gólną ochroną z powodu pełnienia funkcji związkowych. Oceny takiej nie mógł zmie-

nić trudny charakter powodów, czy ich konfliktowość w stosunkach z innymi pracow-

nikami.

Sąd drugiej instancji, po uzupełnieniu postępowania dowodowego, uznał, że

instytucja wzmożonej ochrony trwałości stosunku pracy z uwagi na pełnione funkcje

związkowe nie może chronić powodów, którzy nie wykonywali swoich podstawowych

obowiązków pracowniczych i odmawiali wykonywania poleceń kierownika Inspekto-

ratu, swoim zachowaniem doprowadzali do powstawania sporów służbowych i kom-

petencyjnych prowadzących do paraliżowania funkcjonowania Inspektoratu. Takie

zachowania powodów nakazywały uwzględnić regułę zawartą w art. 8 KP, która mo-

dyfikuje wzmożoną ochronę trwałości stosunku pracy z uwagi na funkcje związkowe

pełnione przez powodów, którzy naruszali swoje podstawowe obowiązki pracowni-

cze. W tak ustalonych okolicznościach sprawy Sąd drugiej instancji na podstawie art.

386 § 1 KPC w związku z art. 4771

KPC zmienił wyrok Sądu Rejonowego i stosownie

do treści art. 45 § 2 i 471

KP zasądził na rzecz powodów odszkodowania w wysoko-

ści 3 miesięcznego wynagrodzenia „z uwagi na fakt, iż od daty rozwiązania z nimi

umów o pracę upłynął okres ponad 4 lat.”

Wyrok Sądu drugiej instancji zaskarżyli obydwoje powodowie. W kasacji po-

wódki podniesiono zarzuty naruszenia następujących przepisów prawa materialnego:

1. art. 45 § 1 KP przez zaniechanie ustalenia, czy wypowiedzenie jej umowy o pracę

było uzasadnione lub naruszało przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, 2. art. 45 §

2 i 3 KP w związku z art. 32 ustawy o związkach zawodowych przez odmowę udzie-

lenia przysługującej powódce wzmożonej ochrony trwałości stosunku pracy, 3. art. 8

KP przez arbitralne przyjęcie, że zachowanie się powódki stanowiło nadużycie

prawa, przez co nie powinna ona korzystać z ochrony wynikającej z art. 32 ustawy o

związkach zawodowych, 4. art. 10 i 113

KP wskutek błędnego przyjęcia, że zapropo-

nowanie jej nieodpowiednich warunków zatrudnienia nie stanowiło szykany za jej

działalność związkową, co naruszało przepisy art. 2,7,8,10,12,24,38,45,94,95,100,

108-113, 218, 225 i 281 KP, 5. art. 42 § 1 i 2 KP przez zaniechanie stosowania tego

przepisu i niezbadanie dopełnienia przez pozwaną wymagań zawartych w art. 38 KP,

4

art. 32 ustawy o związkach zawodowych oraz art. 1,4 i 10 ust. 3 ustawy o szczegól-

nych zasadach rozwiązywania z pracownikami umów o pracę. W kasacji tej zarzuco-

no również naruszenie art. 227, 232, 233 § 1, 236 i 328 § 2 KPC – przez zaniechanie

rozważenia lub dowolną ocenę zebranego materiału w sprawie, co potwierdziło nie-

dostateczne i ogólnikowe uzasadnienie zaskarżonego wyroku.

W kasacji powoda Jana M. podniesiono następujące zarzuty: naruszenie

przepisów postępowania - art. 227, 233 § 1 i 328 § 2 KPC - przez czynienie ustaleń

faktycznych w sposób dowolny i niepoparty żadnymi dowodami, jakoby powód naru-

szał swoje podstawowe obowiązki pracownicze, a nadto naruszenie art. 8 KP wsku-

tek jego niewłaściwego zastosowania. W uzupełnieniu kasacji, które wpłynęło po

upływie miesięcznego terminu do jej wniesienia, powoływano zarzuty naruszenia art.

45 § 1 i 3 KP w związku z art. 32 ustawy o związkach zawodowych.

W zbliżonych treściowo uzasadnieniach obu kasacji argumentowano, że Sąd

drugiej instancji bez wskazania jakichkolwiek dowodów przyjął, że powodowie naru-

szali swoje podstawowe obowiązki pracownicze, przez co nie mogli korzystać z peł-

nej ochrony prawnej przysługującej im na podstawie art. 32 ustawy o związkach za-

wodowych, który wyłącza dopuszczalność orzekania na podstawie art. 45 § 2 KP .

Strona pozwana wniosła o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 45 § 1 KP, albowiem Sądy meriti

przyjęły, że wypowiedzenie powodom warunków pracy było nieuzasadnione w rozu-

mieniu art. 6 i 10 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywa-

nia stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektó-

rych ustaw (Dz.U z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.), oraz było dokonane bez ustawowo

wymaganej zgody zakładowej organizacji związkowej, w której powodowie pełnili

funkcje przewodniczącego i jego zastępcy (art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja 1991

r. o związkach zawodowych - Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). Znalazło to wyraz w

orzeczeniach obu tych Sądów, które uznały dokonane wypowiedzenia zmieniające

za nieuzasadnione, skoro Sąd Rejonowy przywrócił powodów do pracy, a Sąd dru-

giej instancji zasądził na ich rzecz alternatywne roszczenia odszkodowawcze, w

miejsce przywrócenia do pracy.

5

Sąd drugiej instancji jako podstawę wyroku reformatoryjnego nie w pełni traf-

nie wskazał art. 386 § 1 w związku z art. 4771

KPC, a w szczególności art. 45 § 2 i

471

KP. Jednak wcześniej, po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania do-

wodowego, uznał, że do powodów należało zastosować dyspozycje art. 8 KP, albo-

wiem naruszali oni swoje podstawowe obowiązki pracownicze, przez co nie powinni

korzystać z ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 2 ustawy o z.z. Dlatego zgodzić na-

leży się ze skarżącymi, że przepis art. 45 § 2 KP istotnie nie może być stosowany do

pracowników podlegających szczególnej ochronie przed rozwiązaniem stosunków

pracy, ponieważ zakaz jego stosowania wyraźnie wynika z art. 45 § 3 KP. Jednakże

w utrwalonej już judykaturze przyjmuje się, że zarzut nadużycia prawa do wzmożonej

ochrony trwałości stosunku pracy przez pracowników pełniących chronione funkcje

związkowe (art. 8 KP w opozycji do art. 32 ust. 2 ustawy o z.z.) może uzasadniać

uwzględnienie - na podstawie art. 4771

KPC - alternatywnego roszczenia odszkodo-

wawczego w miejsce żądania przywrócenia do pracy (por. liczne orzeczenia Sądu

Najwyższego wskazane w notce, OSNAPiUS 1996 nr 16, poz. 476). Szczególna

ochrona stosunku pracy działaczy związkowych broni ich przed stosowaniem sankcji

prawa pracy z powodu pełnienia funkcji związkowych, ale równocześnie nie powinna

stwarzać parawanu ochronnego dla tych działaczy związkowych, którzy naruszają

swoje podstawowe powinności pracownicze. Jednakże zarzut nadużycia prawa (art.

8 KP) w odniesieniu do szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy przysługującej

pracownikom ze względu na pełnione funkcje związkowe (art. 32 ust. 2 ustawy o z.z.)

może stanowić podstawę do uwzględnienia alternatywnego roszczenia odszkodo-

wawczego (art. 4771

KPC), w miejsce żądania przywrócenia do pracy, wyłącznie w

razie udowodnienia, że podłożem wypowiedzenia zmieniającego lub rozwiązania

stosunku pracy było niewykonywanie lub ignorowanie przez nich podstawowych

obowiązków pracowniczych. W przypadku powodów wymagało to uzasadnionego i

przekonującego wykazania, że z uwagi na naruszanie przez nich podstawowych po-

winności pracowniczych - nie zasługiwali na ochronę wynikającą z art. 32 ust. 2

ustawy o z.z.

W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji uznał wprawdzie, że powodo-

wie odmawiali wykonywania poleceń przełożonych, doprowadzali do konfliktów służ-

bowych i kompetencyjnych oraz angażowali instytucje publiczne do paraliżowania

funkcjonowania pozwanego pracodawcy, tyle że nie wskazał na jakiekolwiek kon-

kretne dowody, które pozwalałyby w postępowaniu kasacyjnym sprawdzić trafność

6

tych ustaleń faktycznych, a to w konsekwencji przekreśliło możliwość merytorycznej

kontroli zaskarżonego orzeczenia co do prawidłowości zasądzenia na rzecz powo-

dów odszkodowania w miejsce przywrócenia ich do pracy przez Sąd pierwszej ins-

tancji.

Dla porządku należało także podkreślić, że sama w sobie długotrwałość pro-

wadzonego w sprawie postępowania sądowego (ponad 4 lata) nie stanowi o niemoż-

liwości lub niecelowości przywrócenia pracownika do pracy na poprzednich warun-

kach, gdyż taka ocena jest uwarunkowana obiektywnym ustaleniem niemożliwości

lub niecelowości reaktywowania stosunku pracy. W odniesieniu do pracowników

podlegających wzmożonej ochronie przed rozwiązaniem stosunku pracy - uznanie

niemożliwości lub niecelowości przywrócenia do pracy z reguły nie jest dopuszczal-

ne, z wyjątkiem przypadków ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 411

w związku z art. 45 § 3 in fine KP), lub w razie uwzględnienia zarzutu nadużycia

prawa przez pracownika (art. 8 KP w opozycji do art. 32 ust. 2 ustawy o z.z.).

Uznając kasacyjny zarzut naruszenia art. 328 § 2 KPC, którego uchybienie

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd Najwyższy wyrokował kasatoryjnie

na podstawie art. 39313

KPC.

========================================