I PKN 386/99

Wyrok z dnia 1 grudnia 1999 r.

I PKN 386/99

1. Przepis art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach two-

rzenia zakładowych systemów wynagradzania (w brzmieniu jednolitego tekstu

z 1988 r. Dz.U. Nr 28, poz. 196) uzależniał nabycie prawa do odprawy emerytal-

nej lub rentowej od rozwiązania stosunku pracy.

2. Przepis art. 921

§ 2 KP nie stanowi podstawy do pozbawienia pracow-

nika prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej, któremu wcześniej odprawa

taka została wypłacona wbrew obowiązującym przepisom prawa.

Przewodniczący: SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN : Walerian Sanetra

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 1999 r. sprawy z powództwa

Leona G. przeciwko Zakładom Elektrod Węglowych S.A. w R. o odprawę emerytalną,

na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Katowicach-Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 10

lutego 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

W imieniu pozwanych Zakładów Elektrod Węglowych S.A. w R. wniesiona

została kasacja od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Katowicach-Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku z dnia 10 lutego 1999 r. [...],

którym została oddalona ich apelacja od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

Raciborzu z dnia 6 maja 1998 r. [...].

Powód Leon G. żądał od Zakładów Elektrod Węglowych zasądzenia kwoty

11.400 zł tytułem odprawy emerytalnej. W uzasadnieniu żądania powód podniósł, iż

30 września 1997 r. zakończył stosunek pracy u strony pozwanej w związku z przejś-

ciem na emeryturę, jednak jego pracodawca nie wypłacił mu odprawy emerytalnej

2

twierdząc, iż już wcześniej w związku z uzyskaniem prawa do renty w 1988 r. wypła-

cił mu odprawę rentową, a w związku z tym powód utracił prawo do odprawy emery-

talnej. Powód podkreślił, iż stosunek pracy między stronami trwał nieprzerwanie od

1952 r. do 1997 r., a wiec nie było podstaw do wypłacenia odprawy rentowej. Wypła-

cone powodowi w 1988 r. należności winny być zwaloryzowane i zaliczone na poczet

odprawy emerytalnej, której dochodzi pozwem. Ostatecznie powód ograniczył żą-

danie do kwoty 7.637,50 zł i podkreślił, iż przy wypłacie należności w 1988 r. nie miał

świadomości, iż było to świadczenie z tytułu odprawy rentowej. Sąd Pracy zasądził

na rzecz powoda kwotę 8.442,50 zł z ustawowymi odsetkami od 30 września 1997 r.

, umorzył postępowanie w zakresie ograniczenia powództwa i zasądził na rzecz po-

woda kwotę 500 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. W toku postę-

powania Sąd Pracy ustalił, iż powód pracował u pozwanego nieprzerwanie od 14

lipca 1952 r do 30 września 1997 r., kiedy to stosunek pracy ustał w związku z jego

przejściem na emeryturę. W 1987 r. stwierdzono u powoda chorobę zawodową (uraz

akustyczny, a w 1992 r. dodatkowo pylicę płuc). Orzeczeniem z 13 lipca 1987 r. Ob-

wodowa Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia zaliczyła powoda do

III grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia i w związku z chorobą zawodową,

ustalając, iż inwalidztwo jest czasowe. Mimo trwania stosunku pracy, strona pozwana

w kwietniu 1988 r. wypłaciła powodowi kwotę 45.000 starych złotych tytułem „odpra-

wy emerytalnej”. Podstawę prawną tej wypłaty stanowił art. 47 ust. 1 porozumienia o

wprowadzeniu zakładowego systemu wynagradzania, w świetle którego pracownik, z

którym rozwiązano stosunek pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę,

nabywa prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej, której podstawę wymiaru sta-

nowi najniższe wynagrodzenie. Po 35 latach pracy odprawa ustalona była w wysoko-

ści 500% najniższego wynagrodzenia. Natomiast w dacie ustania stosunku pracy

między stronami – jak ustalił Sąd Pracy – obowiązywał u strony pozwanej zakładowy

układ zbiorowy, który w art. 47 ust. 1 stanowi, iż pracownikowi przysługuje jednora-

zowa odprawa pieniężna w związku z nabyciem przez tego pracownika prawa do

emerytury lub renty inwalidzkiej, która w przypadku 45-letniego stażu pracy wynosi

700% podstawy wymiaru. Podstawę wymiaru stanowi zaś (jeśli okres zatrudnienia

trwał co najmniej 5 lat) wynagrodzenie zasadnicze wynikające ze stawki osobistego

zaszeregowania, określonej w umowie o pracę, jakie pracownik by otrzymał za mie-

sięczny nominalny czas pracy (art. 47 ust. 1, ust. 2 i ust. 6 układu zbiorowego pracy).

W oparciu o powyższy stan faktyczny i prawny Sąd Pracy uznał powództwo za za-

3

sadne. W świetle art. 47 ust. 1 obowiązującego w 1988 r. w pozwanym Zakładzie

porozumienia warunkiem nabycia prawa do odprawy było rozwiązanie z pracowni-

kiem stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Tymczasem w

przypadku powoda orzeczono jedynie III grupę inwalidztwa, nie rozwiązując z nim

umowy o pracę (aż do 30 września 1997 r.). Tak więc zdaniem Sądu Pracy nie było

podstaw do wypłacenia powodowi odprawy rentowej. Wobec powyższego wypłacona

powodowi kwota 45.000 zł stanowi świadczenie nienależne, a więc powód zgodnie z

art. 405 KC w związku z art. 300 KP jest zobowiązany do zwrotu tego świadczenia.

Sąd Pracy w oparciu o art. 3581

§ 3 KC dokonał waloryzacji wypłaconej powodowi

kwoty 45.000 st. zł (przy przyjęciu kryterium najniższego wynagrodzenia). Wobec

ustalenia, iż kwota wypłacona powodowi w roku 1988 nie może być traktowana jako

odprawa rentowa, powód, zdaniem Sądu Pracy, nabył na podstawie art. 47 z.u.z. z

dniem 30 września 1997 r. prawo do odprawy emerytalnej w wysokości 700% pods-

tawy wymiaru, co stanowi kwotę 10.692,50 zł. Od kwoty tej Sąd odliczył zwaloryzo-

wane nienależne świadczenie wypłacone powodowi przez pozwanego w kwietniu

1988 r. (w wysokości 2.250 zł). Otrzymaną w ten sposób należność Sąd Pracy zasą-

dził na rzecz powoda z odsetkami ustawowymi, wyszedł przy tym ponad żądanie

pozwu, co uzasadnił powołując się na art. 4771

§ 1 KPC.

Od powyższego wyroku apelację wniosła strona pozwana, zaskarżając w cało-

ści wyrok i wnosząc o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i za-

sądzenia kosztów procesu, wskazując jako podstawę zaskarżenia art. 368 KPC.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanych Zakładów Sąd drugiej instancji uznał, że

nie zasługuje ona na uwzględnienie. Wydany w sprawie wyrok przez Sąd Pracy od-

powiada prawu, aczkolwiek Sąd drugiej instancji nie podzielił w całości argumentacji

tego Sądu i wskazanych w uzasadnieniu jego wyroku przyczyn i motywów rozstrzyg-

nięcia. Jako niezasadny został uznany argument strony pozwanej, że postanowienia

zakładowego układu zbiorowego pracy dotyczące zasad wypłacania odprawy eme-

rytalno-rentowej nie obowiązywały jako sprzeczne z art. 21 ustawy z dnia 26 stycznia

1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jednolity tekst:

Dz.U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196). Ustawa z 26 stycznia 1984 r. dawała podstawę

prawną do tworzenia zakładowego systemu wynagradzania, określała ogólne zasady

dotyczące tworzenia systemu wynagradzania, jego zmianę, ponadto wskazywała

obligatoryjne i fakultatywne świadczenia. Natomiast zasady nabywania praw do tych

świadczeń zostały pozostawione woli stron porozumienia zakładowego. Odprawa

4

emerytalno-rentowa ma charakter jednorazowy. Nie narusza jednak tej zasady pow-

tórne otrzymanie (w ograniczonym zakresie) odprawy rentowej w sytuacji ponowne-

go zatrudnienia pracownika i ponownego rozwiązania stosunku pracy w związku z

przejściem na emeryturę (w tym zakresie Sąd drugiej instancji powołał się na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1990 r., I PR 283/90). W ocenie Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując tak szeroką wykładnię pojęcia „jedno-

razowości odprawy rentowej”, nie można powoda pozbawić prawa do tej odprawy w

sytuacji kiedy dopiero we wrześniu 1997 r. odprawa ta może spełnić funkcje, dla któ-

rych została ustanowiona, tj. funkcję „socjalną”. Pozbawienie powoda prawa do od-

prawy jedynie wskutek błędnie wypłaconej odprawy w 1988 r. i w znaczenie wyższej

wysokości niż należna w 1988 r. stawiałoby powoda w gorszej sytuacji niż pracowni-

ków, którzy ponownie po otrzymaniu odprawy - rozpoczęli pracę i po zakończeniu

której otrzymali odprawę w ograniczonym zakresie. Zajęcie odmiennego stanowiska

naruszyłoby zasady współżycia społecznego.

W kasacji sformułowany został zarzut, że Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych naruszył (niewłaściwie zastosował) art. 21 ustawy z 26 stycznia 1984 r. o zasa-

dach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania, gdyż „norma tego przepisu

stanowiła, iż odprawę emerytalną lub rentową należy wypłacać w związku z przejś-

ciem na rentę lub emeryturę. Natomiast w normie tego przepisu nie uzależnia się

wypłaty tego świadczenia od jednoczesnego rozwiązania stosunku pracy przez pra-

cownika”. Ponadto postawiono zarzut naruszenia art. 921

§ 2 KP „poprzez fakt, iż w

wyniku orzeczenia Sądu obu instancji, doszło do wypłacenia dwukrotnie odprawy

emerytalno-rentowej wbrew normie tego przepisu”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie została uwzględniona gdyż nie ma usprawiedliwionych podstaw.

W chwili gdy powodowi w 1988 r. w związku z uzyskaniem prawa do renty strona

pozwana wypłaciła odprawę rentową obowiązywał przepis art. 21 ust. 1 ustawy z 26

stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania w

brzmieniu, z którego wynikało, że pracownikowi przysługuje jednorazowa odprawa

pieniężna w związku z przejściem na emeryturę lub rentę inwalidzką, której podstawę

wymiaru stanowi najniższe wynagrodzenie. W następstwie nowelizacji wprowadzonej

przez ustawę z dnia 19 lipca 1990 r. o zmianie ustawy o zasadach tworzenia zakła-

5

dowych systemów wynagradzania oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

55, poz. 316) przepis ten uzyskał nowe brzmienie (był to art. 18 ust. 1 według jednoli-

tego tekstu opublikowanego w Dz.U. z 1990 r. Nr 69, poz. 407), zgodnie z którą pra-

cownikowi przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna w razie rozwiązania stosun-

ku pracy w związku z nabyciem przez tego pracownika prawa do emerytury lub renty

inwalidzkiej. Na tym tle istotną kwestią jest to, czy ta zmiana redakcji przepisu (art.

21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r.) ma charakter merytoryczny, czy tylko właśnie

„redakcyjny” (formalny). W ocenie Sądu Najwyższego w niniejszym składzie nadanie

zmienionego brzmienia art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1994 r. miało jedynie na

celu usunięcie pojawiających się wątpliwości interpretacyjnych, a nie zmianę jego

istoty. Innymi słowy chodziło o precyzyjniejsze wyrażenie myśli, która była zawarta w

tym przepisie (w poprzednim jego brzmieniu). W myśl tego przepisu (w jego pierwot-

nym brzmieniu) odprawa przysługiwała w związku „z przejściem” na emeryturę lub

rentę inwalidzką, a więc nie tylko pod warunkiem nabycia prawa do jednego z tych

świadczeń, ale gdy dochodziło równocześnie do „przejścia” na emeryturę lub rentę,

czyli do zmiany statusu prawnego danej osoby w tym znaczeniu, że pracownik przes-

taje być pracownikiem (jego stosunek pracy ustaje) i staje się emerytem lub rencistą.

Uzyskanie jedynie prawa do emerytury lub renty nie jest równoznaczne z „przej-

ściem” na emeryturę lub rentę; gdyby bowiem tak miało być to ustawodawca w art.

21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. napisałby po prostu, że pracownik uzyskuje

prawo do odprawy w razie nabycia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, czy też

w razie otrzymania emerytury lub renty.

W istocie więc także w czasie obowiązywania art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycz-

nia 1984 r. w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej w 1990 r. warunkiem nabycia

prawa do odprawy rentowej (emerytury) było ustanie stosunku pracy. Na uwadze

należy mieć przy tym, że ustawodawca ciągle stara się znaleźć najbardziej adekwat-

ną formułę ujmującą przesłanki nabycia prawa do odprawy emerytalnej i rentowej,

bez zmiany jednakże istoty ustanawianej regulacji prawnej. Do wniosku takiego pro-

wadzi między innymi porównanie art. 18 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (w

brzmieniu tekstu jednolitego z 1990 r.) z art. 921

§ 1 KP. Ten drugi przepis w szcze-

gółach różni się swoją redakcją od art. 18 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (prze-

widuje on, że pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty inwalidz-

kiej lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub

emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wyna-

6

grodzenia), ale to nie znaczy, że na jego gruncie przesłanki nabycia prawa do od-

prawy mają być inaczej pojmowane niż na tle art. 18 ust. 1 ustawy z 26 stycznia

1984 r. w brzmieniu z 1990 r., czy też art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (w

brzmieniu wcześniejszym).

Ponadto niejako z samej istoty instytucji odprawy wynika, że przysługuje ona

w sytuacji, gdy pracownik zostaje „odprawiony”, a więc gdy jego stosunek pracy zos-

taje rozwiązany, czy też gdy odchodzi on z zakładu pracy. Zarówno więc wnioski wy-

pływające z wykładni językowo-logicznej jak i funkcjonalnej uzasadniają twierdzenie,

że także pod rządem art. 21 ust. 1ustawy z 26 stycznia 1984 r. w jego brzmieniu

sprzed 1990 r. warunkiem nabycia prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej było

ustanie stosunku pracy danego pracownika. W konsekwencji nie ma także podstaw –

jakkolwiek z innych powodów niż wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku –

by uważać, że zachodziła kolizja między tym przepisem, a art. 47 ust. 1 Porozumie-

nia o wprowadzeniu zakładowego systemu wynagradzania w Zakładach Elektrod

Węglowych [...] w R. (który stanowił, że pracownik, z którym rozwiązano stosunek

pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, otrzymuje jednorazową od-

prawę pieniężną, której podstawę wymiaru stanowi najniższe wynagrodzenie). W za-

kresie bowiem w jakim przepis ten wyraźnie uzależniał prawo do odprawy od rozwią-

zania stosunku pracy nie wprowadzał on w istocie regulacji odbiegającej od zasady

wynikającej z art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (przy właściwej jego inter-

pretacji). W następstwie tego należy uznać, że Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych nie naruszył art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r., mimo że błędnie przyjął,

iż ustawa ta upoważniała strony porozumienia do modyfikowania przesłanek nabycia

prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej i to niezależnie od tego, czy było to ko-

rzystniejsze czy mniej korzystne dla pracowników.

Skoro nie doszło do naruszenia przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia

1984 r., to tym samym wypłacona powodowi w 1988 r. odprawa rentowa nie miała

podstawy prawnej; wypłacono mu ją mimo tego, że przepis ten nie zobowiązywał do

tego strony pozwanej. W następstwie tego nie został też naruszony art. 921

§ 2 KP

ustanawiający zasadę, że pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie

nabyć do niej prawa. Przepis ten należy rozumieć bowiem w ten sposób, że pozba-

wia on pracownika prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej tylko w tych przypad-

kach, w których pracownik otrzymał odprawę zgodnie z obowiązującymi regułami, a

nie w każdym przypadku, niezależnie od tego, czy została ona mu wypłacona zgod-

7

nie z prawem czy nie, w szczególności zaś wtedy, gdy miałoby to prowadzić do po-

krzywdzenia pracownika. Wprawdzie w przepisie tym mowa jest tylko o „otrzymaniu

odprawy”, lecz w sposób dorozumiany (bezpośrednio nie wysłowiony) zakłada się w

nim, iż idzie tylko o taką „otrzymaną” odprawę, która wypłacona została zgodnie z

prawem. Funkcją regulacji z art. 921

§ 2 KP jest bowiem to, by pracownik, który

zgodnie z przepisami nabył już raz prawo do odprawy emerytalnej lub rentowej nie

mógł do niej tego prawa nabyć ponownie, nie zaś ograniczanie jego uprawnień, czy

godzenie w jego interesy w sytuacji, gdy pracodawca błędnie interpretując przepisy

prawa wypłaca nienależną odprawę.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC, orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================