III SZ 4/99

Wyrok z dnia 2 grudnia 1999 r.

III SZ 4/99

Organizowanie i prowadzenie aplikacji jest ustawowym obowiązkiem

rady izby notarialnej (art. 73 Prawa o notariacie - Ustawa z dnia 14 lutego 1991

r., Dz.U. Nr 22, poz. 91 ze zm.) i żaden z przepisów Prawa o notariacie nie prze-

widuje instytucji zawieszenia wykonania tego obowiązku ani też nie upoważnia

żadnego z organów samorządu notarialnego do wprowadzenia zakazu prze-

prowadzania naboru na aplikację notarialną w danym roku.

Przewodniczący: SSN Andrzej Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 1999 r. sprawy ze skargi Mi-

nistra Sprawiedliwości [...] na uchwałę [...] Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia

Notariuszy Izby Notarialnej w K. z dnia 20 marca 1999 r. – w przedmiocie określenia

szczegółowego trybu prowadzenia konkursu na aplikantów notarialnych

u c h y l i ł zaskarżoną uchwałę w całości i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Walnemu Zgromadzeniu Notariuszy Izby Notarialnej w K.

U z a s a d n i e n i e

Walne Zgromadzenie Notariuszy Izby Notarialnej w K. uchwałą [...] z dnia 20

marca 1999 r. postanowiło „nie przeprowadzać konkursu na aplikację notarialną w

1999 r.”. Jako podstawę prawną uchwały powołano przepis art. 30 § 1 pkt 7 Prawa o

notariacie oraz § 2 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1991 r. w

sprawie określenia szczegółowego trybu przeprowadzania konkursu na aplikantów

notarialnych (M.P. Nr 17, poz. 114).

Minister Sprawiedliwości zaskarżył powyższą uchwałę w trybie art. 47 § 1

Prawa o notariacie jako sprzeczną z art. 17 i 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej w związku z art. 11, 30, 71 Prawa o notariacie oraz § 1 i 2 zarządzenia Mini-

stra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1991 r. w sprawie określenia szczegółowego

2

trybu przeprowadzania konkursu na aplikantów notarialnych (M.P. Nr 17, poz. 114) i

wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały w całości i przekazanie sprawy do po-

nownego rozpoznania organowi samorządu z ustaleniem wytycznych co do sposobu

jej załatwienia. W ocenie Ministra Sprawiedliwości, zaskarżona uchwała narusza

istotę wolności określonej przepisem art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi, iż

każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca

pracy. Fakt odstąpienia od przeprowadzenia w 1999 r. konkursu na aplikację nota-

rialną w Izbie Notarialnej w K. powoduje, że w tym konkretnym roku została zam-

knięta w ramach tej Izby możliwość wyboru zawodu notariusza i wyboru miejsca

pracy przez osoby, które spełniają wymogi formalne określone w art. 11 pkt 1-3

Prawa o notariacie. Uchwała ta rażąco narusza przepis art. 17 ust. 2 Prawa o nota-

riacie przez wprowadzenie ograniczenia wykonywania zawodu notariusza. Sprawo-

wanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu notariusza w granicach interesu

publicznego i dla jego dobra nie polega bowiem na wprowadzaniu czasowego zaka-

zu dostępu do wykonywania tego zawodu dla wszystkich osób, które spełniają wy-

mogi formalne. Takie działanie, w ocenie Ministra Sprawiedliwości, jest sprzeczne z

„generalnymi normami zakreślonymi w art. 17 i 65 ust. 1 Konstytucji”, zaś żaden

przepis Prawa o notariacie nie daje podstaw do wprowadzania czasowych ograni-

czeń w dostępie do wykonywania zawodu notariusza, tym bardziej nie przewiduje

takiego uprawnienia dla samorządu notarialnego. Zawarte w art. 30 § 1 pkt 7 Prawa

o notariacie sformułowanie „ załatwianie innych spraw w zakresie działania notariatu”

nie uprawnia walnego zgromadzenia do podejmowania uchwały, która wprowadza

ograniczenia w zakresie wolności wykonywania zawodu. Ponadto z treści za-

rządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1991 r. w sprawie określenia

szczegółowego trybu przeprowadzania konkursu na aplikantów notarialnych wynika,

że istnieje obowiązek przyjmowania zgłoszeń kandydatów na aplikację notarialną

„każdego roku”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie rozpoznawanej sprawy wymaga rozważenia czy walne zgro-

madzenie notariuszy izby notarialnej jest uprawnione do wprowadzenia zakazu prze-

prowadzania konkursu na aplikacje notarialną w danym roku.

Należy w związku z tym wskazać, że zgodnie z przepisem art. 11 pkt 4 i 5

3

Prawa o notariacie, notariuszem może być ten, kto odbył aplikację notarialną i złożył

egzamin notarialny. Z kolei stosownie do przepisu art. 71 § 1 tego Prawa aplikantem

może być osoba, która spełnia wymagania przewidziane w art. 11 pkt 1-3 Prawa o

notariacie. Z powołanych przepisów wynika jednoznacznie, że powołanie na stanowi-

sko notariusza musi być poprzedzone aplikacją notarialną i pomyślnym złożeniem

egzaminu notarialnego. Zatem aplikacja notarialna łącznie z egzaminem składanym

przez aplikanta przed komisją egzaminacyjną powołaną przez Ministra Sprawiedli-

wości stanowią zarazem konieczne przesłanki prawidłowego powołania aplikanta na

stanowisko notariusza lub asesora notarialnego, chyba że chodzi o osoby wymienio-

ne w art. 12 Prawa o notariacie, których nie dotyczą wymagania określone w art. 11

pkt 4 – 6. Przepisy Prawa o notariacie nie przewidują instytucji „konkursu na aplika-

cję notarialną”. Przepis art. 71§ 3 stanowi jedynie, że zatrudnienie aplikanta może

nastąpić wyłącznie po przeprowadzeniu konkursu przez radę izby. W związku z tym

może powstać wątpliwość, czy powyższy przepis może być rozumiany jako określa-

jący jedynie tryb nawiązania stosunku zatrudnienia z aplikantem, czyli z osobą, która

została już przyjęta na aplikację po przeprowadzeniu postępowania kwalifikacyjnego,

czy też powinien być odczytywany jako zobowiązujący do przeprowadzenia konkursu

na aplikację notarialną, w wyniku którego następuje wyłonienie kandydatów na

aplikantów, których następnie zatrudnia notariusz lub rada izby notarialnej. W ocenie

Sądu Najwyższego, wątpliwości te istotne z punktu widzenia kształtowania praktyki

naboru na aplikację notarialną i zatrudniania aplikantów notarialnych, nie mają jed-

nak głębszego znaczenia przy ocenie zgodności zaskarżonej uchwały z prawem,

bowiem skutkiem ustanowionego w niej zakazu jest niedopuszczenie osób spełniają-

cych przesłanki określone w art. 11 pkt 1 - 3 do ubiegania się 1999 r. o przyjęcie na

aplikację po przeprowadzeniu konkursu, co, nota bene, zdaje się potwierdzać suges-

tię Ministra Sprawiedliwości, że taka jest wieloletnia praktyka stosowania przepisu

art. 71 § 3 Prawa o notariacie. Wpłynęły na to niewątpliwie także przepisy

zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1991 r. w sprawie określenia

szczegółowego trybu przeprowadzania konkursu na aplikantów notarialnych (M.P. Nr

17, poz. 114), które traktują konkurs jako formę wyłaniania kandydatów na apli-

kantów, nie zaś jako formę zatrudniania aplikantów.

Należy podkreślić, że organizowanie i prowadzenie aplikacji jest ustawowym

obowiązkiem rady izby notarialnej (art. 73 Prawa o notariacie) i żaden z przepisów

Prawa o notariacie nie przewiduje instytucji zawieszenia wykonywania tego obowiąz-

4

ku ani też nie upoważnia żadnego z organów samorządu notarialnego do wprowa-

dzenia zakazu przeprowadzania naboru na aplikacje notarialną w danym roku. Orga-

ny samorządu notarialnego są zatem obowiązane zapewnić ciągłość aplikacji nota-

rialnej w tym znaczeniu, że rady izb notarialnych są obowiązane organizować i prze-

prowadzać każdego roku postępowania kwalifikacyjne celem zapewnienia osobom,

które ukończyły wyższe studia prawnicze, są nieskazitelnego charakteru, posiadają

obywatelstwo polskie i korzystają w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, prawa

ubiegania się o przyjęcie na aplikację notarialną. Skoro, jak wskazano wyżej, odbycie

aplikacji notarialnej jest ustawowym warunkiem powołania na stanowisko notariusza,

to uchylenie się rady izby notarialnej od obowiązku przeprowadzenia w danym roku

„konkursu na aplikacje notarialną” z własnej inicjatywy czy też w wykonaniu uchwały

walnego zgromadzenia notariuszy izby notarialnej, nie może być traktowane inaczej

niż jako ograniczenie gwarantowanej w art. 65 ust. 1 Konstytucji RP wolności wyboru

i wykonywania zawodu. Należy z naciskiem podkreślić, że przeprowadzanie aplikacji

notarialnej i jej kontynuowanie w nieprzerwanym cyklu dwuletnim jest publicznopraw-

nym obowiązkiem samorządu notarialnego, który jako osoba prawa publicznego

działająca w interesie publicznym nie może uchylać się od wypełnienia tego obo-

wiązku, bowiem oznaczałoby to równocześnie naruszenie przepisu art. 17 ust. 2

Konstytucji, zgodnie z którym samorządy zawodowe nie mogą naruszać wolności

wykonywania zawodu. Nie ulega wątpliwości, że nie przeprowadzenie w danym roku

„konkursu na aplikację” przez organ samorządu notarialnego pozbawia kandydatów

spełniających przesłanki określone w art. 11 pkt 1-3 Prawa o notariacie prawa

uczestniczenia w postępowaniu kwalifikacyjnym o uzyskanie statusu aplikanta nota-

rialnego. Należy jednakże podkreślić, że z przepisu art. 65 ust. 1 w związku z art. 17

ust. 2 Konstytucji RP nie wynika jakiekolwiek roszczenie kandydata o nabycie praw

aplikanta notarialnego ani też roszczenie o zatrudnienie na stanowisku aplikanta czy

powołanie na stanowisko asesora notarialnego lub notariusza, ani też ograniczenie

uprawnień organów samorządu notarialnego do samodzielnego określania szcze-

gółowych warunków i trybu przeprowadzania naboru na aplikację notarialną.

Nie jest trafny pogląd Ministra Sprawiedliwości, że przepis art. 30 § 1 pkt 7

Prawa o notariacie nie stwarza walnemu zgromadzeniu notariuszy izby notarialnej

podstawy do podejmowania tzw. działań stanowiących, lecz przyznaje zgromadzeniu

wyłącznie uprawnienia do wykonywania zadań opiniodawczych, bowiem jest oczy-

wiste, że określanie szczegółowych warunków i trybu przeprowadzania naboru na

5

aplikację notarialną jest załatwianiem spraw należących do „zakresu działania nota-

riatu”. Należy mieć jednakże na uwadze, że organy samorządu notarialnego przy

załatwianiu tych spraw nie mogą naruszać granic wyznaczonych przez przepisy

ustawowe, w tym przepisy Konstytucji RP, ani też naruszać ustawowych kompetencji

Ministra Sprawiedliwości, w tym określonego w art. 71 § 4 Prawa o notariacie upo-

ważnienia tego Ministra do określenia szczegółowego trybu przeprowadzania kon-

kursu, o którym mowa w § 3 tego Prawa stanowiącym, że zatrudnienie aplikanta

może nastąpić wyłącznie po przeprowadzeniu konkursu przez radę izby.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Rady Izby Notarialnej w K. zarzucił, że

zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 1991 r. w sprawie określenia

szczegółowego trybu przeprowadzania konkursu na aplikantów notarialnych (M.P. Nr

17, poz. 114) zostało wydane z przekroczeniem upoważnienia ustawowego określo-

nego w art. 71 § 4 Prawa o notariacie, bowiem w zarządzeniu tym uregulowano za-

sady i tryb przeprowadzania konkursu na aplikantów notarialnych, gdy tymczasem

powołany przepis Prawa o notariacie upoważniał Ministra Sprawiedliwości do okreś-

lenia jedynie trybu konkursu w celu zatrudnienia aplikanta. Należy w związku z tym

wskazać, że powyższe zarządzenie Ministra Sprawiedliwości, zgodnie z art. 93 ust. 1

i 3 Konstytucji RP, ma charakter wewnętrzny i obowiązuje tylko jednostki organiza-

cyjne podległe Ministrowi Sprawiedliwości, a taką jednostką nie jest z pewnością

samorząd notarialny. Zarządzenie to nie może stanowić podstawy do nakładania

żadnych obowiązków na obywateli, osoby prawne i innych podmioty, a zatem także

na samorząd notarialny. Przez podległość, o której mowa w powyższym przepisie

Konstytucji, należy bowiem rozumieć podległość organizacyjną lub służbową w ra-

mach hierarchicznego podporządkowania adresata zarządzenia ministrowi wydają-

cemu taki akt prawny. Tymczasem stosunki prawne między Ministrem Sprawiedliwo-

ści a samorządem notarialnym wynikają z nadzoru Ministra nad samorządem nota-

rialnym, co zakłada ustawowo chronioną sferę samodzielność i niezależność tego

samorządu i dopuszczalność wkraczania przez Ministra Sprawiedliwości w tę sferę

wyłącznie na podstawie przepisów ustawowych i w formach wyraźnie określonych

przez ustawy, co wyklucza związanie samorządu notarialnego zarządzeniami wyda-

nymi przez Ministra Sprawiedliwości, w tym zarządzeniem z dnia 30 kwietnia 1991 r.

w sprawie określenia szczegółowego trybu przeprowadzania konkursu na aplikantów

notarialnych.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

6

========================================