I PKN 408/99

Wyrok z dnia 9 grudnia 1999 r.

I PKN 408/99

Pracownik, który rozwiązał umowę o pracę w związku z przejściem na

rentę rodzinną nie nabywa prawa do odprawy rentowej na podstawie art. 921

KP.

Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Barbara Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 1999 r. sprawy z powództwa

Krystyny M. przeciwko Regionalnej Izbie Obrachunkowej w K. o odprawę emerytal-

ną, nagrodę jubileuszową, roczną nagrodę za 1997 rok, na skutek kasacji powódki

od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowi-

cach

z dnia 25 lutego 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro-

kiem z dnia 22 października 1998 r. [...] oddalił apelację Krystyny M. od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Katowicach z dnia 19 maja 1998 r. [...], oddalającego

powództwo apelującej o zasądzenie na jej rzecz od Regionalnej Izby Obrachunkowej

w K. odprawy rentowej, nagrody rocznej za 1997 r. oraz nagrody jubileuszowej z ty-

tułu trzydziestoletniej pracy. Sąd ustalił, że powódka, po uprzedzeniu pracodawcy

pismem z dnia 28 lipca 1997 r., w dniu 31 lipca 1997 r. wypowiedziała umowę o

pracę w związku z przejściem na rentę rodzinną, przyznaną jej decyzją Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 sierpnia 1997 r. Udokumentowany staż pracy

Krystyny M. wynosi 28 lat i 5 miesięcy. W okresie od 16 listopada 1967 r. do 31

grudnia 1967 r. i od 1 stycznia 1968 r. do 15 kwietnia 1968 r. była ona zatrudniona w

Inspektoracie Państwowym PZU w P. W dniu 9 stycznia 1969 r. urodziła syna. W

2

dniu 8 lutego 1972 r. podjęła pracę w Wojewódzkim Transporcie Maszyn w K. Zgod-

nie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów pańs-

twowych ( Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) w związku z art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 7

października 1992 r. o regionalnych izbach obrachunkowych (Dz.U. Nr 85, poz. 428),

pracownikowi przysługuje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę inwalidzką

jednorazowa odprawa. Krystyna M., co jest bezsporne, uzyskała rentę rodzinną po

zmarłym mężu. Nie spełniła zatem określonych w powołanych przepisach przesłanek

do przyznania żądanego świadczenia. Według art. 5 ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o

rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach

organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz.U. Nr 32,

poz.141 ze zm.), nagroda przysługuje po przepracowaniu roku, chyba że pracownik „

odszedł z zakładu w wyniku zdarzeń wymienionych taksatywnie w art. 6 ust. 2 cyt.

ustawy”. Nie ma wśród nich przejścia na rentę rodzinną. Roszczenie powódki o na-

grodę z zakładowego funduszu nagród za rok 1997 jest wobec tego bezzasadne.

Krystyna M. urodziła dziecko po blisko 9 miesiącach od rozwiązania stosunku pracy

z Inspektoratem Państwowym PZU w P. Rozwiązanie stosunku pracy nie było więc

spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad synem. Dlatego okres od 9

stycznia 1969 r. do 7 lutego 1972 r. nie może być traktowany jako przerwa w zatrud-

nieniu, która, stosownie do § 4 ust. 3 pkt 3 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Soc-

jalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych okresów

uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypłacania

(M.P. Nr 44, poz. 358), podlega zaliczeniu do stażu zatrudnienia warunkującego na-

bycie prawa do gratyfikacji z tytułu wieloletniej pracy.

Krystyna M. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naru-

szenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 921

KP oraz przepisów za-

rządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 grudnia 1989 r. w sprawie

ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej

oraz zasad jej obliczania i wypłacania, wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez

zasądzenie odprawy rentowej, nagrody jubileuszowej i „rocznej nagrody (zwanej 13-

tki) z 1997 r.” oraz „kosztów procesu według norm przepisanych, w tym również

kosztów postępowania apelacyjnego”. „Powódka domaga się zaliczenia jej do nagro-

dy jubileuszowej przerwy w zatrudnieniu w okresie od 09 stycznia 1969 r. –

07.021972 r. czyli 3 lata i 1 miesiąc”. Jej zdaniem „ każda kobieta w ciąży aby móc

opiekować się swoim nowonarodzonym dzieckiem musiała przerwać pracę”, bo urlo-

3

pów wychowawczych wówczas nie było. „W myśl przepisu art. 921

Kodeksu Pracy

odprawa jej się należy, jest to jednorazowe świadczenie związane z przejściem na

rentę lub emeryturę”. Wniosek o rentę rodzinną, który wypełnia zakład pracy jest taki

sam „ jak na rentę inwalidzką lub emeryturę”. To wystarcza, zdaniem pełnomocnika

skarżącej, do potraktowania obu tych świadczeń na gruncie art. 6 ustawy z dnia 10

lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród (...) jako tożsa-

mych rodzajowo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stan faktyczny w rozpoznawanej sprawie jest niewątpliwy. Kontrowersje doty-

czą wyłącznie jego oceny prawnej. Zarówno art. 921

KP, jak i art. 28 ust. 1 ustawy z

dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, stosowany do pra-

cowników regionalnych izb obrachunkowych na mocy odesłania z art. 26 ust. 2

ustawy z dnia 7 października 1992 r. o regionalnych izbach obrachunkowych, łączą

prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej z przejściem pracownika na emeryturę

lub rentę inwalidzką. Renta inwalidzka, czyli renta z tytułu niezdolności do pracy we-

dle terminologii obowiązującej od 1 września 1997 r., tj. od dnia wejścia w życie

ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu eme-

rytalnym i ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461), jest świadczeniem z

ubezpieczenia społecznego przysługującym po spełnieniu warunków określonych w

art. 32 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin ( Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Przysługuje ubezpieczonemu (pracowni-

kowi) w przypadku wystąpienia ryzyka utraty zdolności do zarobkowania własną

pracą. Innym rodzajowo świadczeniem jest renta rodzinna, do której prawo powstaje

po spełnieniu warunków określonych w art. 37 - 45 ustawy o z.e.p. Tytułem nabycia

do niej prawa jest utrata żywiciela. O odmienności rent z tytułu niezdolności do pracy

( inwalidzkiej) i rodzinnej świadczy już tylko treść art. 7 ustawy o z.e.p., który wymie-

nia je jako odrębne świadczenia w punktach 2 i 3, obok emerytury ( pkt 1), dodatków

do emerytur i rent ( pkt 4) oraz zasiłku pogrzebowego ( pkt 5). Utożsamianie renty

inwalidzkiej i rodzinnej jest oczywiście błędne. To błąd tak samo podstawowy jak toż-

same traktowanie zasiłku chorobowego i np. zasiłku opiekuńczego. Skoro skarżąca

rozwiązała stosunek pracy w związku z przejściem na rentę rodzinną, co jest bez-

sporne, nie mogła nabyć prawa do odprawy związanej z przejściem na rentę z tytułu

4

niezdolności do pracy ( inwalidzką). Według art. 5 ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o

rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach

organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi, „nagroda przysłu-

guje pracownikowi po przepracowaniu w jednym zakładzie pracy całego roku”.

Zgodnie z art. 6 ust. 2 pkt 7 tejże ustawy „nagroda przysługuje pracownikowi mimo

nieprzepracowania w jednym zakładzie pracy całego roku, jeżeli odszedł z zakładu

pracy w wyniku przejścia na emeryturę, rentę inwalidzką lub świadczenie rehabilita-

cyjne”. Powódka wypowiedziała umowę o pracę w dniu 31 lipca 1997 r. w związku z

przejściem na rentę rodzinną, a zatem nie spełniła warunków, o których stanowią

powołane przepisy. Ograniczenie prawa do świadczeń związanych z zatrudnieniem

do osób przechodzących na emeryturę i rentę inwalidzką jest uzasadnione funkcjo-

nalnie. Zwłaszcza odprawy emerytalna i rentowa stanowią swoistą gratyfikację pie-

niężną z tytułu wysługi lat pracy. Takiej funkcji nie można odmówić również premii z

zakładowego funduszu nagród, należnej wszak za indywidualny wkład pracy wyko-

nywanej na rzecz jednego pracodawcy - wprawdzie tylko przez jeden - ale cały rok

kalendarzowy. Renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym, przysługującym nie z

tytułu własnej pracy, lecz zatrudnienia zmarłego żywiciela. Wiązanie z nią ściśle

pracowniczych uprawnień rencisty nie ma przeto ani celowościowego, ani funkcjo-

nalnego, ani aksjologicznego uzasadnienia. Zgodnie z § 4 ust. 3 pkt 3 zarządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okre-

sów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej

obliczania i wypłacania, do okresu pracy uprawniającego do nagrody jubileuszowej

wlicza się okres przerwy w zatrudnieniu spowodowanej „opieką nad dzieckiem w

wieku do lat 4”. Urlop wychowawczy, a wcześniej urlopy bezpłatne na opiekę nad

małym dzieckiem - obligatoryjny od 1968 r. (uchwała nr 158 RM z dnia 24 maja 1968

r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi

dziećmi, M.P. Nr 24, poz. 154) i fakultatywny uprzednio - nie stanowiły, ze względu

na ich prawną konstrukcję, przerwy w zatrudnieniu. Ich wobec tego powołany przepis

§ 4 ust. 3 pkt 3 zarządzenia MPiPS nie dotyczy. Dotyczy on sytuacji, gdy pracownik

zamiast skorzystania z urlopu bezpłatnego, zdecydował o rozwiązaniu stosunku

pracy w celu sprawowania opieki nad małym dzieckiem. Interpretując § 4 ust. 3 pkt 3

zarządzenia MPiPS z dnia 23 grudnia 1989 r. należy uwzględnić regulację sytuacji

pracowników korzystających z urlopów bezpłatnych. Uzasadnienie funkcjonalne i

aksjologiczne zaliczalności przerwy w zatrudnieniu spowodowanej opieką nad małym

5

dzieckiem do stażu pracy jest bowiem identyczne jak zaliczalności jako okresów

pracy udzielanych w tym celu urlopów bezpłatnych. Nie można przeto analizowanego

przepisu wykładać w sposób korzystniejszy dla kobiet nie pracujących w chwili uro-

dzenia dziecka. Należy zatem przyjąć, że § 4 ust. 3 pkt 3 zarządzenia traktuje o sy-

tuacji, gdy przyczyną rozwiązania stosunku pracy - jedyną lub główną – była potrze-

ba ( obiektywna lub subiektywna) osobistej opieki nad dzieckiem. Problem opieki nad

małym dzieckiem stawał się aktualny dopiero z chwilą urodzenia dziecka. Dlatego

rozwiązanie stosunku pracy powinno nastąpić po urodzeniu dziecka lub z chwilą jego

urodzenia. Użycie terminu „przerwa w zatrudnieniu” świadczy o tym, że przepis

odnosi się tylko do osób zatrudnionych przed i po urodzeniu dziecka. Jest oczywiście

możliwe rozwiązanie umowy o pracę w pierwszych miesiącach, czy nawet, jak w

przypadku powódki, w pierwszych dniach ciąży. Celem rozwiązania stosunku pracy

nie będzie jednak wówczas sprawowanie opieki nad dzieckiem, lecz co najwyżej

troska o prawidłowy rozwój płodu. Zachowanie takie, dobrowolna rezygnacja ze

szczególnej ochrony pracy kobiet w ciąży i prawa do urlopu oraz zasiłku macierzyńs-

kiego, jest obiektywnie rzecz traktując, mało racjonalne. Przy interpretacji prawa na-

leży jednak zakładać racjonalność ustawodawcy. O tym czy rozwiązanie stosunku

pracy spowodowane zostało opieką nad małym dzieckiem nie mogą decydować in-

dywidualne motywacje i subiektywne przekonania, ale kryteria obiektywne. Przerwa

w zatrudnieniu Krystyny M. po rozwiązaniu przez nią stosunku pracy w Inspektoracie

Państwowym PZU w P. w dniu 15 kwietnia 1968 r. i przed podjęciem zatrudnienia w

Wojewódzkim Transporcie Maszyn w K. w dniu 8 lutego 1972 r., nie jest „przerwą w

zatrudnieniu spowodowaną opieką nad dzieckiem w wieku do lat 4” na gruncie anali-

zowanego przepisu. Trafnie przy tym podniósł Sąd drugiej instancji, że art. 921

KP,

art. 23 i art. 28 ust. 1 ustawy z 16 września 1982 r., przepisy ustawy z dnia 10 lipca

1985 r. oraz zarządzenia MPiPS z dnia 23 grudnia 1989 r. są przepisami płacowymi,

co obliguje do ścisłej ich wykładni.

Uwzględniwszy powyższe Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC,

orzekł jak w sentencji.

========================================