II CKN 632/98

Sygn. akt II CKN 632/98

W Y R O K

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 1999 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

W składzie następującym:

Przewodniczący: SSN – T. Domińczyk

Sędziowie SN – F. Barczewska (spraw.)

SN – K. Zawada

Protokolant: E. Chojnacka

po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 1999 r.

na rozprawie sprawy z powództwa Wandy D.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „J.” w T.

o przyjęcie w poczet członków

na skutek kasacji pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 lutego 1998 r.,

oddala kasację.

2

U Z A S A D N I E N I E

Sąd Wojewódzki w T. wyrokiem z dnia 30 października 1997 r. oddalił

powództwo Wandy D. o przyjęcie w poczet członków pozwanej Spółdzielni.

Sąd ten ustalił, że ojciec powódki Michał B. był członkiem pozwanej

Spółdzielni i w czasie trwania związku małżeńskiego z Anną B. uzyskał

przydział przedmiotowego mieszkania na warunkach własnościowego prawa do

lokalu. Ojciec powódki zmarł w dniu 26 maja 1994 r. Na skutek wniosku

powódki z dnia 11 kwietnia 1995 r. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 24

października 1995 r. stwierdził, że spadek po Michale B. z mocy testamentu

nabyła córka Wanda D. w 900/958 częściach i syn Aleksander B. w 58/958

częściach. W dniu 1 lutego 1996 r. powódka złożyła pisemną deklarację

przystąpienia do pozwanej Spółdzielni i w tym samym dniu otrzymała na piśmie

wstępną zgodę na przyjęcie jej w poczet członków. Matka powódki Anna B.

zmarła w dniu 18 września 1996 r. Spadek po niej na podstawie testamentu

nabyła w całości powódka, co stwierdził Sąd postanowieniem z dnia 12 grudnia

1996 r. Na skutek wniosku powódki złożonego w dniu 17 stycznia 1997 r. Sąd

Rejonowy postanowieniem z dnia 18 lutego 1997 r. dokonał działu spadku po

Michale i Annie B. i prawo do przedmiotowego lokalu przyznał powódce.

Zarząd pozwanej Spółdzielni w dniu 14 lutego 1997 r. podjął uchwałę

stwierdzającą, że prawo do przedmiotowego lokalu wygasło z mocy art. 228 § 3

Prawa spółdzielczego z uwagi na niedopełnienie w terminie czynności

zachowawczych i następnie powołując się na tę przesłankę odmówił przyjęcia

powódki w poczet członków. Sąd mając na uwadze treść z art. 228 Prawa

spółdzielczego uznał stanowisko pozwanej za uzasadnione.

3

Na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 lutego

1998 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i powództwo uwzględnił. Sąd ten

podniósł, że powódka przed upływem roku od dnia otwarcia spadku po ojcu

zawiadomiła pozwaną o wszczęciu po nim postępowania spadkowego,

a następnie przedstawiła prawomocne postanowienie stwierdzające nabycie

spadku.

Powódka dokonała więc w terminie czynności o jakich mowa w art. 228

§ 1 zdanie pierwsze prawa spółdzielczego. Nadto Sąd stwierdził, że wprawdzie

postępowanie o dział spadku zostało wszczęte w dniu 17 stycznia 1997 r.

(o czym pozwana została poinformowana pismem ze stycznia 1997 r.), a więc

po upływie trzech miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku, ale nie te czynności są miarodajne dla oceny

zachowania przez powódkę terminu ze zdania drugiego art. 228 § 1 prawa

spółdzielczego, a czynności podjęte 1 lutego 1996 r. W tym dniu powódka

złożyła deklarację członkowską przystąpienia do pozwanej spółdzielni i wniosek

o dokonanie wyceny przedmiotowego lokalu i wyrażenie wstępnej zgody na

przyjęcie jej w poczet członków, informując że przeprowadzi umowny dział

spadku w formie aktu notarialnego. Ujawniony wówczas zamiar sporządzenia

aktu notarialnego wskazuje, że istniało wówczas między spadkobiercami

porozumienie co do tego, że przedmiotowe mieszkanie ma przypaść powódce,

co było zresztą zgodne z wolą testatora. Złożenie zatem deklaracji

członkowskiej i uzyskanie wstępnej zgody na przyjęcie w poczet członków było

wystarczającym przejawem dokonania przez powódkę czynności

zachowawczych, o jakich mowa w zdaniu drugim art. 228 1 prawa

spółdzielczego, szczególnie, że przepis ten nie nakłada na spadkobiercę

obowiązku przedstawienia pisemnego dowodu umownego działu spadku.

Powódka ostatecznie była zmuszona wystąpić na drogę sądową

o zniesienie współwłasności i dział, gdyż w dniu 1 września 1996 r. zmarła

4

matka i zaszła konieczność kompleksowego uregulowania spraw spadkowych

po obojgu rodzicach.

Mając to na uwadze Sąd uznał, że pozwana bezpodstawnie odmówiła

powódce przyjęcia jej w poczet członków, skoro odpowiada ona wymogom

statutu i dopełniła czynności z art. 228 § 1 prawa spółdzielczego. Odmowa jest

więc sprzeczna z treścią art. 224 prawa spółdzielczego.

Pozwana w kasacji powołując się na naruszenie prawa materialnego,

a mianowicie art. 224 i 228 prawa spółdzielczego oraz art. 1037 kc wnosiła

o zmianę wyrku i oddalenie powództwa ewentualnie o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz.U.

z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) nie normują bezpośrednio zasad wg których

własnościowe prawo do lokalu, będące ograniczonym prawem rzeczowym (art.

244 § 1 kc i art. 223 § 1 prawa spółdzielczego) przechodzi na spadkobierców.

Przepis art. 223 § 1 prawa spółdzielczego stanowi tylko, że własnościowe prawo

do lokalu jest prawem zbywalnym, przechodzi na spadkobierców i podlega

egzekucji. W tej sytuacji należy przyjąć, że skoro spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu jest prawem majątkowym, to wchodzi ono - z uwagi na brak

przepisu szczególnego odmiennie regulującego to zagadnienie - w skład spadku

i przechodzi z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku tj. z chwilą śmierci członka

spółdzielni, na spadkobierców powołanych do dziedziczenia z ustawy albo

z testamentu (art. 922 § 1 i 926 § 1 kc), pomimo że prawo to związane jest

z członkostwem w spółdzielni mieszkaniowej. W piśmiennictwie i judykaturze

podkreślono, że przepis art. 228 prawa spółdzielczego nie dotyczy

przechodzenia, a zachowania przez spadkobierców nabytego już prawa.

Powołany przepis nakłada na spadkobiercę członka spółdzielni, któremu

przysługiwało własnościowe prawo do lokalu, obowiązek dokonania we

5

wskazanych terminach szeregu czynności zachowawczych. W razie

niedopełnienia w terminie tych czynności lub odmowy przyjęcia spadkobiercy

w poczet członków prawa do lokalu wygasło (art. 228 § 3 prawa

spółdzielczego).

Trybunał Konstytucyjny po rozpoznaniu wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich wyrokiem z dnia 25 lutego 1999 r. K 23/98 orzekł, że art. 228

§ 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 1995 r. Nr

54, poz. 228 ze zm.) jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 3 w związku z art. 21 ust. 1

i 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 Protokołu Nr 1 do

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U.

z 1995 r. Nr 36, poz. 175). W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny

podkreślił między innymi, że tworzenie nowego ładu w Polsce, także w zakresie

dotyczącym prawa własności i innych praw majątkowych, oraz związane z tym

porządkowanie stosunków prawnych prowadzić musi w konsekwencji do

umocnienia ograniczonych praw rzeczowych, które ze względu na zaszłości

historyczne pojmowane były jako „ułomne prawa własnościowe”. Oznacza to,

że treść ograniczonego prawa rzeczowego - takiego jak spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu - powinna być interpretowana w taki sposób, aby

jego ochrona zbliżała się do ochrony przewidzianej dla prawa własności. Nadto

Trybunał podkreślił, że zaskarżony przepis stanowi ingerencję w prawa

konstytucyjnie zagwarantowane. Ograniczenie takich praw może nastąpić

jedynie w przypadkach wyliczonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Katalog

wymienionych tam przesłanek ma charakter zamknięty i nie może być

interpretowany rozszerzająco. Wprawdzie ograniczenie w zakresie zachowania

dziedziczonego prawa do lokalu spółdzielczego ustanowione zostały w drodze

ustawy, ale przesłanką działania ustawodawcy nie była troska o żaden

z istotnych elementów dobra wspólnego wyszczególnionych w art. 31 ust. 3

Konstytucji, a jedynie wzgląd na ułatwienie działania spółdzielniom w zakresie

realizacji zasady jednopodmiotowości spółdzielczego prawa do lokalu. Cel ten

6

nie może ograniczać ani tym bardziej niweczyć, podstawowych praw jednostki,

a takim jest prawo dziedziczenia spółdzielczego prawa do lokalu. Podstawowym

celem spółdzielni mieszkaniowej w świetle art. 204 prawa spółdzielczego jest

zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych jej członków i ich rodzin. Temu celowi

powinny być podporządkowane wszystkie cele cząstkowe, w tym i

unormowania przewidziane w art. 228 prawa spółdzielczego. Nie

usprawiedliwia zastosowania tak drastycznych ograniczeń zasada

jednopodmiotowości zwłaszcza, że zasada ta nie posiada konstytucyjnego

umocowania. Zasada jednopodmiotowości w sposób konstytucyjnie

nieuprawniony, narusza prawo do dziedziczenia, nakłada bowiem obowiązek

przymusowego działu spadku w odniesieniu do spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu. Spadkobiercy po przedstawieniu stwierdzenia praw do spadku,

mogą uważać, że dopełnili wymaganych formalności tym bardziej, że zgodnie z

przepisami kodeksu cywilnego przedstawienie postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku jest dla osób trzecich wystarczającym dokumentem

uzasadniającym prawo do spadku. Ochrona administracji spółdzielczej nie może

się odbywać kosztem wartości, które są celem podstawowym prawa

spółdzielczego.

Sejm nie skorzystał z uprawnienia przewidzianego w art. 239 ust. 1

Konstytucji i nie odrzucił wyroku, wobec czego orzeczenie to stało się

ostateczne. Tym samym przestał obowiązywać art. 228 § 3 prawa

spółdzielczego, przewidujący skutek wygaśnięcia prawa do lokalu w razie

niedopełnienia w terminie czynności przewidzianych w poprzednich

paragrafach tego przepisu. Rzutować to musi również na stosowanie

pozostałych paragrafów art. 228, jak i art. 224 prawa spółdzielczego.

Stosowanie przepisu sprzecznego w Konstytucją nie może być uznane za

prawidłowe także przed jego formalną utratą mocy. Sąd Najwyższy podkreślił,

że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność

7

konkretnego przepisu z Konstytucją ma charakter deklaratoryjny. Oznacza to, że

niezgodność ta istniała od daty uchwalenia ustawy (por. np. wyrok z dnia 10

listopada 1999 r. I CKN 204/98 jeszcze nie publ.). O działaniu ex tunc

orzeczenia stwierdzającego sprzeczność przepisu z Konstytucją może świadczyć

dopuszczalność żądania wznowienia postępowania (art. 4011

§ 1 kpc).

Z ustaleń Sądu II instancji wynika, że powódka wykazała, iż w terminie

przewidzianym w art. 228 § 1 zdanie pierwsze prawa spółdzielczego podjęła

czynności przewidziane w tym przepisie. W rezultacie wykazała, że z mocy

dziedziczenia po ojcu nabyła spadek po nim w 900/958 częściach. Następnie

w związku ze śmiercią matki powódka wykazała, że uzyskała stwierdzenie

nabycia spadku po niej w całości, a także że w wyniku działu spadku po

rodzicach została jej przyznane własnościowe spółdzielcze prawo do

przedmiotowego lokalu. Powódka złożyła deklarację członkowską i uzyskała

wstępną zgodę pozwanej na przyjęcie w poczet członków.

W tym stanie, uwzględniając iż przepis art. 228 § 3 prawa spółdzielczego

został uznany za sprzeczny z Konstytucją, należy stwierdzić, iż ocena sądu II

instancji, że brak jest podstaw w świetle treści art. 224 prawa spółdzielczego do

odmowy przyjęcia powódki w poczet członków odpowiada prawu.

Wobec powyższego kasacja jako nie zawierająca usprawiedliwionej

podstawy, podlegała oddaleniu na mocy art. 39312

kpc.

er