II UKN 260/99

Wyrok z dnia 15 grudnia 1999 r.

II UKN 260/99

Przepis art. 40 KC nie może być podstawą odpowiedzialności Skarbu

Państwa za zobowiązania powstałe po likwidacji przedsiębiorstwa państwowe-

go, chociaż Rada Ministrów nie wykonała ustawowej delegacji z art. 25 ust. 2

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Dopuszczalna jest natomiast

umowa przejęcia przez Skarb Państwa pracowniczych roszczeń związanych z

chorobami zawodowymi spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem w zli-

kwidowanym przedsiębiorstwie państwowym.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria

Tyszel, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku

Władysławy H. przeciwko 1. Skarbowi Państwa – Wojewodzie T., 2. „E.” [...] Spółce z

o.o. w S. 3. Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarbu Państwa o odszkodowanie, na

skutek kasacji pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15 grudnia 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Władysława H. w ostatecznie sprecyzowanym żądaniu wniosła o

zasądzenie od pozwanych Skarbu Państwa – Wojewody T. oraz „E.” [...] Spółki z o.o.

w S. kwoty 18.674,00 zł tytułem jednorazowego odszkodowania w związku ze śmier-

cią męża Franciszka H. na skutek choroby zawodowej [...].

Pozwany Skarb Państwa – Wojewoda T. wniósł o oddalenie powództwa za-

rzucając, brak po swojej stronie legitymacji biernej, ponieważ zgodnie z treścią art.

40 § 1 KC Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania przedsię-

biorstw państwowych. W toku postępowania podniesiony został zarzut, że mienie

2

zlikwidowanego Przedsiębiorstwa Materiałów Izolacyjno-Budowlanych „I.” w S. sta-

nowiące następnie udział w spółce „E.” zostało przejęte przez Skarb Państwa –

Ministra Skarbu Państwa, który jest legitymowany biernie do występowania w spra-

wie.

Wezwany do udziału w sprawie Minister Skarbu Państwa, wniósł o oddalenie

powództwa z braku podstaw prawnych do uwzględnienia roszczenia powódki.

Strona pozwana „E.” [...] Spółka z o.o. wniosła o oddalenie powództwa w sto-

sunku do niej i zarzuciła, iż nie jest następcą prawnym zlikwidowanego przedsiębior-

stwa „I.”, w którym był zatrudniony mąż powódki.

Wyrokiem z dnia 10 marca 1998 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Krakowie uwzględnił powództwo w całości, zasądzając na rzecz

powódki od strony pozwanej Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa kwotę

23.541,20 zł z ustawowymi odsetkami od daty wyroku i oddalił powództwo w stosun-

ku do pozostałych pozwanych, znosząc wzajemnie koszty postępowania.

Sąd Wojewódzki ustalił, że mąż powódki Franciszek H. był zatrudniony od

1959 r. do 1983 r. w Przedsiębiorstwie Materiałów Budowlanych „I.” w S. i w okresie

pracy w tym Przedsiębiorstwie był narażony na działanie azbestu. Od kwietnia 1983

r. pobierał rentę inwalidzką II grupy z ogólnego stanu zdrowia [...].

Na wniosek Poradni w T. – Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny decyzją

z dnia 21 października 1996 r. ustalił u Franciszka H. istnienie w chwili śmierci cho-

roby zawodowej [...]. Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacyjnych i Budowlanych „I.” w

S. zostało postawione, zarządzeniem Wojewody T. [...] z dnia 12 września 1991 r., w

stan likwidacji na podstawie przepisu art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298), a jego mienie

przejęte przez Skarb Państwa – Wojewodę T. zostało wniesione jako aport do poz-

wanej spółki „E.”, w której Skarb Państwa stał się udziałowcem. W dniu 9 kwietnia

1997 r. udziały Skarbu Państwa w tej spółce zostały przekazane Ministrowi Skarbu

Państwa.

Uznając, że roszczenie powódki znajduje uzasadnienie w przepisie art. 12

ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) - Sąd

Wojewódzki stanął na stanowisku, że zobowiązanym do zapłaty odszkodowania jest

po myśli art. 40 § 2 KC Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa.

Sąd Wojewódzki dokonał analizy stanu prawnego i stwierdził, że w trakcie lik-

3

widacji Przedsiębiorstwa „I.” w trybie powołanej wyżej ustawy o prywatyzacji przed-

siębiorstw państwowych nie zostały określone zasady przejmowania zobowiązań

zlikwidowanego przedsiębiorstwa przez podmioty, które dokonywały przejęcia mie-

nia. Mimo delegacji zawartej w art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o

przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze

zm.) Rada Ministrów nie wydała stosownego aktu wykonawczego, w którym określo-

ne zostałyby rodzaje roszczeń pracowniczych gwarantowanych przez Państwo.

Przepis art. 25 ust. 1 powołanej ustawy o przedsiębiorstwach państwowych został

uchylony przepisem art. 13 pkt 10 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zmianie niektó-

rych ustaw normujących funkcjonowanie gospodarki i administracji publicznej (Dz.U.

Nr 106, poz. 496) wobec czego na skutek bezczynności organów władzy powstała

luka w prawie. Lukę tę należało wypełnić treścią innych aktów prawnych określają-

cych gwarantowane świadczenia pracownicze i podmioty odpowiedzialne za ich

spełnienie. Jako taki akt prawny Sąd Wojewódzki powołał ustawę z dnia 28 grudnia

1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

(Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) i stwierdził, że roszczenie powódki winno być

zaspokojone niezależnie od sytuacji prawnej powstałej po likwidacji przedsiębiorstwa

państwowego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nie znajduje uzasadnienia ze

względu na istotny interes społeczny jak i obowiązujący stan prawny przyjęcie, że

Skarb Państwa, którego aktualnym reprezentantem jest Minister Skarbu Państwa,

dokonując likwidacji w pełni wypłacalnego podmiotu gospodarczego, którego mająt-

kiem zarządził, i z którego czerpie korzyści nie gwarantował słusznych roszczeń pra-

cowniczych i Sąd wywiódł odpowiedzialność Skarbu Państwa z treści art. 40 § 2 KC.

W oparciu o ten przepis oraz art. 12 ust. 1 ustawy wypadkowej i przepisy ob-

wieszczenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 grudnia 1997 r. w sprawie

jednorazowych kwot odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych (M.P. Nr 85, poz. 856) Sąd Wojewódzki zasądził należne powódce odszkodo-

wanie, oddalając powództwo w stosunku do pozostałych pozwanych wobec braku

legitymacji biernej.

Rozpoznając apelację Ministra Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny uzupełnił pos-

tępowanie dowodowe, ustalając, że z dniem 11 lutego 1992 r. została zakończona

likwidacja Przedsiębiorstwa Materiałów Izolacji Budowlanej „I.” w S. i Przedsiębiors-

two to zostało wykreślone z rejestru przedsiębiorstw (postanowienie Sądu Rejono-

wego w Tarnowie z dnia 23 kwietnia 1992 r.). Postanowieniem z dnia 10 lutego 1992

4

r. Sąd wpisał do rejestru handlowego nowy podmiot „E.” [...] Spółkę z o.o. powołany

umową notarialną z dnia 14 grudnia 1991 r. W umowie tej nie zawarto żadnych pos-

tanowień co do odpowiedzialności za zobowiązania związane z wniesionym przez

stronę polską wkładem rzeczowym. Kwestia ta została częściowo uregulowana w

dodatkowej umowie syndykatowej z dnia 19 grudnia 1991 r., w której postanowiono,

że „Strona polska przejmuje wszelkiego rodzaju roszczenia pracowników przejętych

przez Spółkę, związane z chorobami zawodowymi, o ile choroby te zostały spowo-

dowane wcześniejszym zatrudnieniem w „I.” S. Jako odstępstwo od tej reguły ustala

się, że roszczenia wynikające z zachorowań w okresie pierwszego roku gospodar-

czego Spółki, jednak w ilości nie przekraczającej pięciu przypadków, będą pokrywa-

ne przez Spółkę, aż do momentu ustawowego uregulowania tej kwestii”.

Przy tak uzupełnionym stanie faktycznym Sąd oddalił apelację (wyrok z dnia

15 grudnia 1998 r. [...]).

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją pozwany Skarb Państwa reprezentowany

przez Ministra Skarbu Państwa i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 40 § 1 i 2 KC, wniósł o jego zmianę i oddalenie powództwa

wobec siebie, bądź też o jego uchylenie i – po uchyleniu również wyroku Sądu pierw-

szej instancji – przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoz-

nania.

Według skarżącego, po prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego w drodze

jego likwidacji (art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych) „umyka podmiot odpowiedzialny za zlikwidowanie

przedsiębiorstw”, a Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności wobec treści art. 40

§ 1 KC – brak odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania przedsiębiorstw

państwowych. „Lukę prawną” na tle interpretacji tego przepisu wypełnia – zdaniem

skarżącego – uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III CZP 12/98, w

myśl której w sytuacji, gdy pracownik zachorował na chorobę zawodową w związku z

zatrudnieniem w uspołecznionym zakładzie pracy, a stwierdzenie uszczerbku na

zdrowiu nastąpiło w czasie, gdy zakład ten uzyskał status nieuspołecznionego, jed-

norazowe odszkodowanie (z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej)

przysługuje od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (wskazana uchwała nosi faktycz-

nie sygnaturę III ZP 12/98 i została opublikowana w OSNAPiUS 1998 nr 23, poz.

689).

5

Sąd Najwyższy rozpoznając kasację w jej granicach zakreślonych zarzutami

rozważył, co następuje:

Wobec zarzutu kasacji i na podstawie art. 39315

KPC należy zauważyć, że nie

zostało podważone ustalenie co do faktu likwidacji przedsiębiorstwa „I.”, która nie

nastąpiła jednak w trybie art. 231

KP co oznacza brak podstaw prawnych do

ewentualnego ustalania odpowiedzialności pozwanej „E.” [...] Spółki z o.o. w S.

(obecna nazwa Spółki – D.S.).

W ocenie Sądu Najwyższego nie jest uzasadnione doszukiwanie się podstawy

odpowiedzialności Ministra Skarbu Państwa za następstwa choroby zawodowej pra-

cownika, stwierdzonej przez właściwego inspektora sanitarnego w 1996 r. a więc już

po zlikwidowaniu (w 1991 r.) przedsiębiorstwa państwowego „I.” w przepisie art. 40

KC – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego.

Zasadą wynikającą z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej jest odpowie-

dzialność zakładu pracy (pracodawcy) zatrudniającego pracownika w czasie kiedy

stwierdzono u niego stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu spowodowany cho-

robą zawodową, za skutki tego zachorowania – obowiązek wypłaty jednorazowego

odszkodowania. W przypadku, gdy choroba zawodowa została stwierdzona w innym

czasie (po ustaniu zatrudnienia) odpowiedzialność ta dotyczy ostatniego pracodaw-

cy, w którym występowało narażenie na powstanie lub nawrót choroby zawodowej

(art. 32 ust. 2 pkt 2 ustawy).

W rozpoznawanej sprawie jest niewątpliwe, że ostatnim zakładem pracy, w

którym mąż powódki był narażany na chorobę zawodową (stwierdzoną po jego

śmieci) było przedsiębiorstwo „I.”, zlikwidowane w 1991 r. (a więc przed stwierdze-

niem choroby zawodowej) w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji przed-

siębiorstw państwowych. Mienie tego zlikwidowanego przedsiębiorstwa zostało wnie-

sione przez Wojewodę T., będącego jego organem założycielskim, jako wkład do

Spółki z o.o. „E.”, a Skarb Państwa przyjął w umowie syndykatowej odpowiedzial-

ność za „wszelkiego rodzaju roszczenia pracowników (...) związane z chorobami za-

wodowymi, o ile choroby te zostały spowodowane wcześniejszym zatrudnieniem w

„I.” S., będąc w związku z tym następcą prawnym pracodawcy odpowiedzialnego za

powstanie choroby zawodowej, który przez likwidację utracił byt prawny. To umowne

przejęcie przez Skarb Państwa odpowiedzialności z tytułu roszczeń pracowników

związanych z chorobami zawodowymi spowodowanymi zatrudnieniem w zlikwido-

6

wanym przedsiębiorstwie państwowym, a ujawnionymi po jego likwidacji, nie jest z

ustawą wypadkową sprzeczne, gdy się dodatkowo weźmie pod uwagę, że mienie

zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego zostało wniesione do spółki (nieod-

płatnie) w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji, co najczęściej wiąże się z

przejęciem odpowiedzialności za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa

wynikające ze stosunku pracy do wysokości wartości przejętego mienia (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1995 r., I PRN 18/95 – OSNAPiUS 1995 nr 22,

poz. 275).

Odpowiedzialność Skarbu Państwa w oparciu o art. 40 § 2 KC dotyczy jedynie

zobowiązań powstałych w okresie, gdy przyjmowane nieodpłatnie składniki mienia

stanowiły własność danej osoby prawnej, a więc najpóźniej według stanu prawnego z

daty przejęcia mienia, zaś w niniejszej sprawie choroba zawodowa rodząca odpo-

wiedzialność pracodawcy z ustawy wypadkowej, stwierdzona została pośmiertnie, po

upływie pięciu lat od daty utraty bytu prawnego pracodawcy zobowiązanego do wy-

płaty jednorazowego odszkodowania należnego uprawnionym członkom rodziny

zmarłego pracownika. Odpowiedzialności tej nie rodzi również niewykonanie przez

Radę Ministrów ustawowej delegacji z art. 25 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych, zobowiązującej do określenia rodzaju gwarantowanych przez Skarb

Państwa roszczeń pracowniczych utrzymujących się lub powstałych po likwidacji

przedsiębiorstwa państwowego oraz zasad ich zaspakajania (nota bene już nieobo-

wiązującego w dacie stwierdzenia choroby zawodowej). Bezczynność taka nie może

przesądzać o odpowiedzialności Skarbu Państwa za następstwa chorób zawodo-

wych. Wszystko to pozwala na stwierdzenie, że art. 40 KC nie może być podstawą

odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębior-

stwa państwowego powstałe po jego likwidacji, podstawą taką zaś w rozpoznawanej

sprawie jest umowa syndykatowa zawarta w dniu 19 grudnia 1991 r. Obecny skład

Sądu Najwyższego podziela w tej mierze stanowisko i argumentację zawartą w wy-

roku tego Sądu z dnia 8 października 1999 r., II UKN 136/99 (jeszcze nieopubliko-

wanego).

Nie jest uzasadnione również – według obowiązującego stanu prawnego –

stanowisko (zawarte w kasacji), iż w takich okolicznościach odpowiedzialność za

należne pracownikowi (lub po jego śmierci rodzinie) świadczenia ponosi Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, co ma wynikać z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27

maja 1998 r., III ZP 12/98 (OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 689). Uchwała ta odnosi się

7

jedynie do sytuacji, gdy zobowiązany do świadczeń pracodawca istnieje, zmienił się

jedynie jego status z uspołecznionego na nieuspołeczniony, nie obejmuje zaś sytua-

cji gdy zobowiązany podmiot został faktycznie i prawnie zlikwidowany.

W sytuacji więc, gdy zaskarżony wyrok ostatecznie odpowiada prawu, nale-

żało orzec jak w sentencji po myśli art. 39312

KPC.

========================================