II UKN 292/99

Wyrok z dnia 12 stycznia 2000 r.

II UKN 292/99

W roku 1998 uposażenie sędziego w stanie spoczynku oraz należna mu

renta inwalidzka z tytułu wypadku przy pracy przysługiwały niezależnie od sie-

bie, w pełnych wysokościach.

Przewodniczący: SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2000 r. sprawy z wniosku

Bogdana N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o

prawo do wypłaty renty z tytułu wypadku w drodze do pracy, na skutek kasacji wnios-

kodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 26 stycznia 1999 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok, poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego

– Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy z dnia 9 lipca 1998 r. [...]

oraz decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. bez daty i ustalił, że

w okresie od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. Bogdan N. uprawnio-

ny był do pobierania renty z tytułu wypadku w drodze z pracy do domu z dnia 10

marca 1982 r. w zbiegu z uposażeniem sędziego w stanie spoczynku.

U z a s a d n i e n i e

Bogdan N., sędzia w stanie spoczynku, uprawniony od dnia 1 stycznia 1998 r.

- w miejsce emerytury - do uposażenia oraz renty z tytułu wypadku w drodze do

pracy przyznanej decyzją organu rentowego z dnia 13 czerwca 1991 r., odwołał się

od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. w przedmiocie podjęcia

od dnia 1 lutego 1998 r. wypłaty renty w połowie należnej kwoty.

Wyrokiem z dnia 8 lipca 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Bydgoszczy oddalił odwołanie stosując przepis art. 24 ust. 1 ustawy z

dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób za-

wodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), zwanej dalej

2

"ustawą wypadkową", regulujący zasady wypłaty świadczeń należnych z tej ustawy w

zbiegu z emeryturą przyznaną na podstawie innych przepisów. Oznaczało to wypłatę

uposażenia sędziowskiego w całości i renty wypadkowej w połowie.

W apelacji Bogdan N. kwestionował zastosowanie przytoczonego przepisu

twierdząc, że uposażenie sędziego w stanie spoczynku nie może być traktowane jak

emerytura, lecz jak wynagrodzenie, w zbiegu z którym - bez względu na jego wyso-

kość - renty wypadkowe wypłacane są w całości.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 26 stycznia 1999 r. apelację od-

dalił. Przesłanki prowadzące Sąd drugiej instancji do odmowy uwzględnienia żądania

ubezpieczonego były jednak odmienne od tych, którymi kierował się Sąd Wojewódz-

ki. Sąd ten uznał argument skarżącego, że uposażenie sędziego w stanie spoczynku

nie jest emeryturą w rozumieniu prawa ubezpieczeń społecznych, ale stwierdził rów-

nocześnie, że sędziemu przeniesionemu w stan spoczynku nie przysługuje prawo do

pobierania żadnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w tym renty z tytułu

wypadku w drodze do pracy, co - zdaniem tego Sądu - wynika z przepisu art. 711

§ 6

ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity

tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 137 ze zmianą wynikającą z ustawy z dnia 28 sierp-

nia 1997 r. - Dz.U. Nr 124, poz. 782).

Kasację, zawierającą wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprze-

dzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego i decyzji organu rentowego przez przyz-

nanie wypłaty pełnej renty wypadkowej, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, Bogdan N. oparł na podstawie naruszenia

prawa materialnego, przepisu art. 711

§ 2 Prawa o ustroju sądów powszechnych.

Wskazał, że po zmianie tego Prawa, powodującej wyłączenie od dnia 1 stycznia

1998 r. sędziów z systemu powszechnego zaopatrzenia społecznego pracowników i

ich rodzin, nie została wprowadzona regulacja dotycząca zbiegu uposażeń z upraw-

nieniami do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Brak tej regulacji - jak twierdził

- powoduje, że do takich przypadków znajdują zastosowanie przepisy ustawy wypad-

kowej, lecz nie te, które odnoszą się do wypłaty świadczeń równolegle ze świadcze-

niami z ubezpieczenia społecznego, ale z wynagrodzeniem. Zdaniem skarżącego

bowiem - zgodnym w tym punkcie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego - uposażenie

pobierane przez sędziego w stanie spoczynku nie jest tożsame z emeryturą, skoro

ustawodawca określił wyraźnie, że sędzia w stanie spoczynku otrzymuje uposażenie,

tak samo jak sędzia czynny zawodowo, tyle że wynoszące odpowiedni procent upo-

3

sażenia pobieranego na ostatnio zajmowanym stanowisku, wraz z dodatkiem za wy-

sługę lat.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego może powstać po spełnie-

niu się różnych ryzyk ubezpieczeniowych. Nie istnieją także prawne przeszkody do

nabycia świadczeń z różnych tytułów, toteż zdarza się, że u jednej osoby dochodzi

do zbiegu praw. Generalnie, w razie zaistnienia zbiegu kilku praw do świadczeń o

charakterze rentowym każde z nich powinno być wypłacane w całości. Ze względu

na ochronę finansów instytucji ubezpieczeniowej, ustawy przewidujące świadczenia

przyznawane w ramach określonego działu lub systemu ubezpieczeń zawierają

przepisy w inny sposób regulujące wypłatę zbiegających się świadczeń. Analiza tych

przepisów pozwala na przyjęcie, że w ramach tego samego działu ubezpieczenia

funkcjonuje zasada wypłaty jednego świadczenia, wyższego lub wybranego przez

osobę uprawnioną (por. art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Prawo do pobie-

rania (w określonych proporcjach) więcej niż jednego świadczenia możliwe jest tylko

w odniesieniu do świadczeń uzyskanych z różnych systemów. Tak oto - zgodnie z

art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. - zbieg świadczeń regulowany jest przepi-

sami art. 54 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.), art. 12 ustawy z

dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach i niektórych innych osobach będących ofia-

rami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz.75 ze zm.) oraz art.

24 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.). Podobne są zasady wypłacania świadczeń przewidziane w art. 33 ust. 3 i 4

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 7, poz. 25). Zasady te - co jest istotne i co należy podkreślić

- dotyczą świadczeń uzyskanych i wypłacanych w ramach ubezpieczenia społeczne-

go.

Sędzia, który nie może sprawować swego urzędu wskutek choroby, utraty sił

albo po osiągnięciu określonej w ustawie granicy wieku, ale też zmiany ustroju są-

dów lub zmiany granic okręgów sądowych nie pobiera świadczeń z ubezpieczenia

4

społecznego. Przechodzi w stan spoczynku, o czym stanowi przepis art. 180 Kons-

tytucji, dostosowujący status służbowy sędziego do unormowań ustrojowych, gwa-

rantujących niezawisłość oraz nieusuwalność sędziowską oraz szczególną ochronę

pozycji materialnej sędziego po zakończeniu sprawowania urzędu.

Począwszy od dnia 1 stycznia 1998 r., w związku z wejściem w życie ustawy z

dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782), urzeczywistniającej postano-

wienia Konstytucji, dokonała się zasadnicza zmiana nabywania przez sędziów prawa

do świadczeń z ubezpieczenia społecznego; sędziowie przechodzący w stan spo-

czynku zostali wyłączeni z systemu powszechnego zaopatrzenia społecznego pra-

cowników i ich rodzin, przy czym nie powstał żaden system ubezpieczenia społecz-

nego sędziów.

Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. objęła także swoją regulacją osoby, które

przed jej wejściem w życie uzyskały prawo do emerytury lub renty (art. 6 ust. 1

ustawy), co - w powiązaniu z przejęciem ich finansowania przez budżet państwa - w

sposób istotny zmieniło sytuację sędziów emerytowanych, uprawnionych przed tą

datą do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zgodnie przepisem art. 711

§ 6

Prawa o ustroju sądów powszechnych przejście sędziego w stan spoczynku powo-

duje utratę prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego.

Reguła inferencyjna wynikająca z tego przepisu, interpretowana w zgodzie z zasadą

zachowania praw słusznie nabytych, wskazuje, że sędzia pobierający uposażenie w

stanie spoczynku traci uprawnienie do tych tylko świadczeń z ubezpieczenia spo-

łecznego, które zostają zastąpione uposażeniem w stanie spoczynku. Oznacza to, że

otrzymując prawo do pobierania uposażenia należnego sędziom przechodzącym w

stan spoczynku, sędziowie emerytowani zachowali uzyskane w poprzednim stanie

prawnym prawa do świadczeń z ustawy wypadkowej (por. odesłanie z art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r.). Przed dniem 1 stycznia 1998 r. świadczenia te - w

zbiegu z należną sędziom emeryturą - wypłacane były według art. 24 ust. 1 ustawy

wypadkowej, który przewidywał wypłatę renty inwalidzkiej na podstawie tej ustawy z

emeryturą przysługującą na podstawie innych przepisów, przez wybór renty powięk-

szonej o połowę emerytury albo emerytury powiększonej o połowę renty inwalidzkiej.

Zmiana prawa, skutkująca wyłączenie uposażenia sędziowskiego z regulacji

właściwej dla świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie odniosła się do wypłaty

zachowanych świadczeń. Zasad ich wypłaty wraz z uposażeniem sędziowskim nie

5

przewiduje bowiem obowiązująca od dnia 1 stycznia 1998 r. ustawa z dnia 28 sierp-

nia 1997 r. ani wydane na podstawie upoważnienia z art. 6 ust. 3 tej ustawy rozpo-

rządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szcze-

gółowych zasad i trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych

sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin (Dz.U. Nr 130,

poz. 869). Brak ich także w ustawie wypadkowej, której przepis art. 24 ust. 1 nie

mógł być zastosowany wprost, skoro sędziowie uprawnieni do uposażeń w stanie

spoczynku przestali być opisanymi w nim „osobami uprawnionymi do emerytury na

podstawie innych przepisów”.

Uzasadniony jest więc wniosek, że ustawodawca, konkretyzując normy kons-

tytucyjne dotyczące statusu sędziów i nie regulując w sposób szczególny kwestii wy-

płaty świadczeń przysługujących sędziom z tytułu wypadku przy pracy, zdecydował,

iż świadczenia te oraz uposażenie przysługują sędziom w stanie spoczynku nieza-

leżnie od siebie. Tym samym, odwołując się dodatkowo do tezy głoszącej racjonal-

ność działania prawodawcy, należy odrzucić pogląd, że na skutek zaniechania unor-

mowania omawianej kwestii powstała luka w prawie; przeciwnie, kwestia ta była re-

gulowana, tyle że inaczej niż przed dniem 1 stycznia 1998 r.

Jest więc oczywiste, że stan normatywny, jaki został ukształtowany przez

ustawodawcę, nie pozwala na uznanie, że prawnie nieobojętny stosunek społeczny

(w tym wypadku zbieg świadczeń z tytułu uposażenia i renty inwalidzkiej z ustawy

wypadkowej), nie został w obowiązującym prawie przewidziany i uregulowany.

Trzeba również przyjąć jako oczywiste, że nie jest uzasadnione sięganie do

art. 24 ust. 1 ustawy wypadkowej jako przepisu, który mógłby stanowić podstawę

wypłaty zbiegających się świadczeń, i to z kilku powodów. Przede wszystkim takie

sięgnięcie miałoby cechy analogii, która, wobec niestwierdzenia luki w prawie, nie

jest dopuszczalna, niezależnie od faktu, że rozumowanie per analogiam obce jest

systemowi ubezpieczeń społecznych, opartemu, ze swych założeń konstrukcyjnych,

na metodzie kazuistycznej. Poza tym przepisowi art. 24 ust. 1 ustawy wypadkowej

nie można przypisywać charakteru normy ogólnej (kierunkowej), dotyczącej zasad

wypłaty świadczeń w ogóle, zwłaszcza że nie przystaje on do pozycji ustrojowej i

społecznej sędziów w stanie spoczynku, całkowicie odmiennej od sytuacji osób

uprawnionych do emerytury. Także więc dyrektywy funkcjonalne i aksjologiczne

sprzeciwiają się możliwości zastosowania tego przepisu do sędziów, nie wykonują-

cych urzędu z powodu osiągnięcia określonego wieku. Trzeba w końcu podkreślić,

6

że ograniczenie wypłaty świadczenia płynącego z nabytego prawa musi mieć wyraź-

ną podstawę ustawową, w związku z czym sięganie do art. 24 ust. 1 ustawy wypad-

kowej i stosowanie go „posiłkowo” jest tym bardziej nieuzasadnione.

W konsekwencji należy stwierdzić, że odwoływanie się do zasad wypłaty

świadczeń z ubezpieczenia społecznego i twierdzenie, że jedno z nabytych świad-

czeń nie należy się wcale albo tylko w części - możliwe w ramach systemu prawa

ubezpieczeń społecznych - nie znajduje jakiegokolwiek uzasadnienia, gdy stan fak-

tyczny wykracza poza ten system, jak w przypadku wypłaty świadczeń z ubezpiecze-

nia społecznego oraz uposażenia należnego sędziemu w stanie spoczynku. Żadne

racje nie uzasadniają zatem przyjęcia, że dochodzi w ogóle do tzw. zbiegu świad-

czeń, a w konsekwencji, że nie należą się one w całości.

Za trafnością wysnutych wyżej wniosków przemawia także to, że z dniem 1

stycznia 1999 r. ustawodawca zdecydował się dokonać zmiany zasad wypłaty sę-

dziom w stanie spoczynku przysługującego im uposażenia oraz renty inwalidzkiej

(art. 148 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 29 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz.1118 ze zm.). Zmiana taka nie

byłaby potrzebna, gdyby art. 24 ustawy wypadkowej - w jego dotychczasowym

kształcie - znajdował zastosowanie do sędziów pobierających uposażenie w stanie

spoczynku. Znamienne jest również to, że dodając do art. 24 ustawy wypadkowej

nowy ustęp 2a i posługując się odesłaniem do stosowania ustępu 1, ustawodawca

zamanifestował, że hipoteza art. 24 ust. 1 nie obejmowała „zbiegu” renty inwalidzkiej

oraz uposażenia w stanie spoczynku przyznanego ze względu na wiek sędziego,

albowiem obecnie zasady wypłaty renty i emerytury stosuje się do wypłaty renty i

uposażenia i tak tylko odpowiednio.

A contrario, przed wejściem w życie wskazanej zmiany, tj. przed dniem 1

stycznia 1999 r. uposażenie sędziowskie nie będące świadczeniem z ubezpieczenia

społecznego, nie poddawało się operacji “zbiegu świadczeń”. Nie istniała podstawa

do tego, by organ rentowy ograniczał do połowy lub innej części swe zobowiązanie z

tytułu świadczenia renty wypadkowej, a także żaden przepis prawa nie dopuszczał

wypłacania połowy uposażenia sędziego w stanie spoczynku.

W podsumowaniu przeprowadzonego wywodu należy stwierdzić, że w okresie

od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. uposażenie sędziego w stanie

spoczynku oraz należna mu renta inwalidzka z tytułu wypadku przy pracy przysługi-

wały niezależnie od siebie, w pełnych wysokościach.

7

Z tych przyczyn, stwierdziwszy również, że przy wydawaniu zaskarżonego wy-

roku doszło jedynie do naruszenia prawa materialnego, Sąd Najwyższy orzekł na

podstawie art. 39315

KPC jak w sentencji.

========================================