I PKN 490/99

Wyrok z dnia 26 stycznia 2000 r.

I PKN 490/99

Uprawnienia z tytułu przeniesienia w stan spoczynku przysługują jedynie

tym arbitrom Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, którzy powołani zostali

na stanowisko sędziego.

Przewodniczący SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka,

Andrzej Wasilewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2000 r. sprawy z po-

wództwa Bogusławy N. przeciwko Sądowi Okręgowemu w S. o ustalenie, na skutek

kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 4 marca 1999 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyro-

kiem z dnia 20 listopada 1998 r. [...] w sprawie z powództwa Bogusławy N. przeciwko

Sądowi Wojewódzkiemu w S. o ustalenie, że przysługuje jej prawo do uposażenia

przewidzianego w art. 6 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo

o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 124, poz. 782 – powoływanej nadal jako:

ustawa o zm. Prawa o u.s.p.) w związku z art. 711

§ 2 ustawy z dnia 20 czerwca

1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm. – powoływanej nadal jako: Prawo o u.s.p.), oddalił powództwo. W

uzasadnieniu tego wyroku podniesiono w szczególności, że ponieważ w rozpozna-

wanej sprawie istota sporu dotyczy prawa powódki do uposażenia przysługującego

sędziemu w stanie spoczynku, które zostało zakwestionowane przez stronę pozwa-

ną, natomiast wysokość takiego uposażenia pozostawałaby już poza sporem, to

można w danym wypadku przyjąć, iż dopuszczalne jest rozpoznawanie w tej sytuacji

powództwa o ustalenie prawa, zamiast powództwa o świadczenie, bowiem strona ma

2

interes prawny w rozstrzygnięciu tego sporu co do zasady (art. 189 KPC). Jednakże

Sąd stwierdził równocześnie, że zgodnie z art. 711

§ 2 Prawa o u.s.p. sędziemu

przeniesionemu w stan spoczynku z powodu wieku, choroby lub utraty sił, przysłu-

guje uposażenie w wysokości 75% wynagrodzenia zasadniczego, wraz z dodatkiem

za wysługę lat, pobieranego na ostatnio zajmowanym stanowisku. Natomiast, w myśl

art. 6 ust. 1 ustawy o zm. Prawa o u.s.p., przepis art. 711

§ 2 Prawa o u.s.p. „ma zas-

tosowanie do sędziów i prokuratorów, którzy uzyskali prawo do emerytury lub renty

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, jeżeli prawo to nabyli zajmując sta-

nowisko sędziego lub prokuratora”; takie samo wymaganie prawne przewiduje

zresztą także § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 paździer-

nika 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu ustalania i wypłacania uposażeń

oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz człon-

kom ich rodzin (Dz.U. Nr 130, poz. 869). Tymczasem w rozpoznawanej sprawie jest

poza sporem, że powódka nigdy nie zajmowała stanowiska sędziego lub prokuratora,

sprawowała natomiast funkcje zawodowe arbitra Państwowego Arbitrażu Gospo-

darczego, który był instytucją orzeczniczą odrębną w stosunku do sądów powszech-

nych. Zresztą, w chwili likwidacji Państwowego Arbitrażu Gospodarczego dotychcza-

sowi arbitrzy nie stawali się z mocy prawa sędziami sądów gospodarczych, ale sto-

sownie do postanowienia art. 13 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu

przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 – powoływanej nadal jako:

ustawa o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych) jedynie mogli być powo-

łani na stanowisko sędziego na podstawie stosownego wniosku Ministra Sprawiedli-

wości, o ile nie złożyli pisemnego oświadczenia o odmowie zatrudnienia w sądzie.

Bowiem w sytuacji, gdy arbiter złożył pisemne oświadczenie o odmowie zatrudnienia

w sądzie, jego dotychczasowy stosunek pracy wygasał z upływem czterech miesięcy

od dnia ogłoszenia ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (art.

13 ust. 5 tej ustawy). Wynika stąd, że tym bardziej brak jest jakichkolwiek podstaw

prawnych dla przyjęcia, że arbitrzy , którzy przeszli na emeryturę przed likwidacją

Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, mogli być z mocy prawa traktowani jako

sędziowie. Okoliczność, że Sąd Wojewódzki w S. omyłkowo wystawił powódce legi-

tymację, w której została ona określona jako „emerytowany sędzia Sądu Wojewódz-

kiego”, nie może mieć żadnego znaczenia ani dla oceny statusu prawnego powódki,

ani też dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

3

Następnie Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu

wyrokiem z dnia 4 marca 1999 r. [...] oddalił apelację powódki od powyższego wyro-

ku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie. W

uzasadnieniu swego wyroku Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Wo-

jewódzkiego w niniejszej sprawie i równocześnie stwierdził, że uznał za bezzasadny

wniosek dowodowy, zawarty w apelacji, przy pomocy którego powódka chciała wy-

kazać, że nie we wszystkich wypadkach rygorystycznie respektowano przepisy doty-

czące przyznawania prawa spornego uposażenia, bowiem – w opinii Sądu – zmie-

rzała ona do wskazania na okoliczności dotyczące stażu pracy, a nie faktu zatrudnie-

nia na stanowisku sędziego.

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Poznaniu powódka zarzuciła naruszenie art. 711

§ 2 Prawa o

u.s.p. w związku z art. 6 ustawy o zm. Prawa o u.s.p. przez błędną wykładnię oraz

wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie prawa do uposażenia przewidzia-

nego powyższymi przepisami. W uzasadnieniu kasacji podniesiono w szczególności,

że: po pierwsze – zgodnie z art. 13 ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw

gospodarczych „w zakreślonych tam terminach Minister Sprawiedliwości obligatoryj-

nie przedstawiał Radzie Państwa wnioski o powołanie z dniem 1 października 1989 r.

arbitrów Okręgowych Komisji Arbitrażowych ze stażem co najmniej 5 letnim na sta-

nowiska sędziów sądów wojewódzkich”, co „wskazuje jednoznacznie na swego ro-

dzaju następstwo prawne ówczesnych sądów wojewódzkich w stosunku do wcześ-

niej działających Okręgowych Komisji Arbitrażowych, zwłaszcza w zakresie kadr (co

dotyczyło również pracowników administracji); nie można przy tym kwestionować

uprawnień powódki jedynie na tej podstawie, że „§ 1 zarządzenia Ministra Sprawie-

dliwości z 19.VII.1989 r. w sprawie czynności związanych ze zniesieniem komisji

arbitrażowych stanowi, iż powołanie na stanowisko sędziowskie byłych arbitrów

wiąże się z koniecznością ich pozytywnego oświadczenia o woli zatrudnienia się w

sądzie – powódka po 29 latach pracy w PAG odeszła na emeryturę przed wydaniem

tego zarządzenia i z oczywistych przyczyn nie miała żadnej możliwości jego złoże-

nia”; po drugie – nie można twierdzić, że wolą ustawodawcy było wprowadzenie ta-

kiego rozróżnienia uprawnień emerytalnych, w wyniku którego osoba z 29 - letnim

stażem w OKA nie nabyła uprawnienia do uposażenia sędziego w stanie spoczynku,

a uprawnienie takie nabyła osoba ze stażem 25 - letnim, gdy tylko przepracowała w

sądzie powszechnym choćby 1 dzień”, bowiem „wykładnia prowadząca do takich

4

wniosków jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego”; po trzecie – omawia-

ne przepisy weszły w życie „z mocą wsteczną w tym sensie, że w sposób arbitralny

określają różne uprawnienia emerytalne osób z bardzo podobnym stażem na okreś-

lonym stanowisku. Takie rozróżnienie uprawnień osób o podobnym stażu zawodo-

wym narusza zdaniem skarżącego zasadę wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP”; po

czwarte – podniesiono w kasacji, iż „Stosowano w tych sprawach również dość do-

wolną interpretację, albowiem przyznano w Szczecinie status sędziego w stanie spo-

czynku osobie, która przepracowała kilkanaście lat w OKA, kilka lat w sądzie, ale nie

miała wymaganego ustawą stażu 25 lat (dotyczącego kobiet)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest zasadna.

W art. 711

Prawa o u.s.p. określone zostały świadczenia jakie przysługują sę-

dziemu, który został przeniesiony w stan spoczynku, w razie zmiany ustroju sądów

lub zmiany granic okręgów sądowych. Z kolei art. 6 ust. 1 ustawy o zm. Prawa o

u.s.p. stanowi, że przepisy art. 711

§ 2 i § 4 Prawa o u.s.p. mają zastosowanie także

do sędziów i odpowiednio do prokuratorów, którzy uzyskali prawo do emerytury lub

renty przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, ale jedynie wówczas „jeżeli

prawo to nabyli zajmując stanowisko sędziego lub prokuratora”. Przy czym należy

podkreślić, że sędziowie zawsze korzystali z konstytucyjnej gwarancji niezawisłości

(art. 52 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. – Dz.U. Nr 33, poz. 232 ze zm., nas-

tępnie art. 62 przepisów Konstytucji RP utrzymanych w mocy na podstawie art. 77

Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach

między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samo-

rządzie terytorialnym – Dz.U. Nr 84, poz. 426 oraz aktualnie art. 178 ust. 1 i art. 180

Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Dz.U. Nr 78, poz. 483), a nadzór judyka-

cyjny nad orzecznictwem sądów sprawował Sąd Najwyższy (art. 51 Konstytucji PRL

z 1952 r., następnie art. 61 przepisów Konstytucji RP utrzymanych w mocy na pods-

tawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z 17 października 1992 r. oraz aktualnie art. 183

ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r.).

Natomiast arbitrzy (i asesorzy) Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, który

był organem orzekającym działającym przy Radzie Ministrów i podlegał nadzorowi

Prezesa Rady Ministrów (art. 6 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o

5

Państwowym Arbitrażu Gospodarczym – Dz.U. Nr 34, poz. 183 ze zm. – powoływa-

nej nadal jako: ustawa o P.A.G.), jako urzędnicy państwowi byli pracownikami mia-

nowanymi przez Prezesa Państwowego Arbitrażu Gospodarczego (art. 13 - art. 27

ustawy o P.A.G.). Dopiero na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o rozpoznawaniu przez

sądy spraw gospodarczych dopuszczona została możliwość powołania w odpowied-

nim trybie i z dniem 1 października 1989 r. na stanowisko sędziego tych arbitrów ko-

misji arbitrażowych, którzy spełniali „wymagania określone w art. 53 pkt 1-4 i 8, wo-

bec których nie zachodzą przeszkody z art. 55 i 56 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych”. Oznaczało to, że dopiero ci arbitrzy Państwowego Arbitrażu Gospo-

darczego, którzy powołani zostali na stanowisko sędziego, mogli korzystać z przysłu-

gującego sędziom prawa przejścia w stan spoczynku, naturalnie o ile spełnione zos-

tały wymagane w tym wypadku przesłanki prawne. Analogiczne rozwiązanie prawne

dotyczyło również przewodniczących zlikwidowanych komisji do spraw szkód górni-

czych, ich zastępców i przewodniczących zespołów orzekających, w związku z prze-

jęciem przez sądy powszechne rozpoznawania sporów z tytułu szkód górniczych

(art. 153 ust. 1 w związku z art. 97 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologicz-

ne i górnicze – Dz.U. Nr 27, poz. 96 ze zm.). Podobnie rzecz się ma aktualnie także

nawet w odniesieniu do asesorów sądowych, którzy pomimo, że w zakresie orzeka-

nia korzystają z uprawnień sędziego, to jednak z uprawnień przysługujących z tytułu

stanu spoczynku mogą korzystać dopiero po uzyskaniu nominacji na stanowisko sę-

dziego.

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżąca, która w latach 1958

– 1987 pracowała w charakterze arbitra Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, nie

została powołana na stanowisko sędziego, ponieważ już w lutym 1987 r., a więc

jeszcze przed datą likwidacji Państwowego Arbitrażu Gospodarczego i przejęcia

spraw gospodarczych do rozpoznawania przez sądy gospodarcze, przeszła na eme-

ryturę. Dlatego bezzasadne jest jej żądanie ustalenia prawa do korzystania ze stanu

spoczynku.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

KPC

orzekł jak w sentencji.

========================================