I PKN 496/99

Wyrok z dnia 9 lutego 2000 r.

I PKN 496/99

Wynagrodzenie prowizyjne komornika sądowego za styczeń 1992 r. sta-

nowiło składnik wynagrodzenia za pracę podlegający podwyższeniu na zasa-

dach określonych w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku do-

chodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350 ze zm.).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski (sprawozdawca), Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2000 r. sprawy z powództwa

Andrzeja S. przeciwko Sądowi Rejonowemu w C. o zapłatę, na skutek kasacji powo-

da od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 maja 1999 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r. [...] w zakresie oddalenia

powództwa Andrzeja S. (pkt IV tego wyroku) co do żądania zasądzenia należności z

tytułu „ubruttowienia” wynagrodzenia prowizyjnego za okres od 1 stycznia 1992 r. do

31 maja 1992 r. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Pozna-

niu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyj-

nego;

2. w pozostałej części kasację oddalił.

U z a s a d n i e n i e

Określając zakres rozpoznania sprawy (art. 39311

KPC) Sąd Najwyższy

uwzględnił postanowienie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 czerwca 1999 r.

o odrzuceniu kasacji dotyczącej oddalenia rewizji powoda Andrzeja S. od wyroku

Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r. w części zasądza-

jącej powództwo wzajemne (punkt VI tego wyroku). Mając ponadto na uwadze

oświadczenia procesowe powoda z dnia 23 marca 1999 r., z dnia 21 kwietnia 1999 r.

oraz z dnia 31 maja 1999 r. - zawierające sprecyzowanie zakresu kasacji po jej częś-

2

ciowym ograniczeniu - należało zgodnie ze stanowiskiem wnoszącego kasację przy-

jąć, że jej przedmiotem jest ta część zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Poznaniu, która odnosi się do oddalonych roszczeń pozwu (pkt IV wyroku Sądu Wo-

jewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r.).

Jeżeli chodzi o podstawy rozpoznanej kasacji, to odnosiły się one zarówno do

naruszenia prawa materialnego (art. 3931

pkt 1 KPC) jak i przepisów postępowania

(art. 3931

pkt 2 KPC). W zakresie pierwszej z nich zarzucono naruszenie art. 2 w

związku z art. 29 § 1 pkt 2 KP i art. 42 § 2 KP przez – jak to ujęto w kasacji – uzna-

nie, iż zasady ustalania i przyznawania wynagrodzenia prowizyjnego komorników

zależały od stosownych uregulowań prawnych bez stosowania w tym zakresie prze-

pisów kodeksu pracy w części dotyczącej konieczności dokonania wypowiedzenia

warunków płacy. W zakresie drugiej podstawy kasacja zarzuciła naruszenie nastę-

pujących przepisów postępowania: 1. art. 11 KPC przez uznanie, że prawomocny

wyrok Sądu Rejonowego w M. z dnia 27 czerwca 1997 r. skazujący powoda za czyn

z art. 246 § 2 Kodeksu karnego, wiąże sąd w rozpoznawanej sprawie; 2. art. 232 § 1

KPC przez błędne ustalenie związania orzeczeniem sądu karnego i nierozpoznanie

całości zebranego materiału dowodowego oraz podniesionych w apelacji zarzutów w

zakresie charakteru wynagrodzenia prowizyjnego oraz sposobów jego ubruttowienia;

3. art. 328 § 2 KPC „przez wskazanie dowodów w oparciu o które powodowi można

odmówić było ubruttowienia jego wynagrodzenia prowizyjnego, a także zasadności

dochodzenia pozostałych świadczeń związanych ze stosunkiem pracy...”; 4. art. 67 §

2 KPC w związku z art. 4 KP przez błędne przyjęcie, że zakładem pracy powoda jest

Skarb Państwa - Sąd Rejonowy w C. - jego reprezentantem - Prezes Sądu Woje-

wódzkiego w G.W.

W uzasadnieniu kasacji przedstawiono, że powód był zatrudniony w Sądzie

Rejonowym w C. na stanowisku komornika. Podstawę stosunku pracy powoda sta-

nowił akt mianowania doręczony powodowi 1 lutego 1990 r. W tym akcie mianowania

nie została określona wysokość należnego powodowi wynagrodzenia. Oznacza to –

zdaniem wnoszącego kasację - że powód powinien otrzymywać takie wynagrodzenie

jak inni komornicy sądowi, jednakże jakiekolwiek zmiany wynagrodzenia wymagały

zastosowania „ogólnych dyrektyw wynikających z postanowień Kodeksu pracy i ak-

tów wykonawczych”. W konsekwencji przyjęcia takiego założenia wnoszący kasację

uważa, że Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku bezpodstawnie uznał, iż wyna-

grodzenie prowizyjne miało swą podstawę w zarządzeniu Nr 14 Ministra Pracy i Po-

3

lityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego

komorników sądowych za czynności egzekucyjne. Tymczasem, według powoda do-

puszczalność zastosowania nowych zasad wynagradzania prowizyjnego wymagała

„wypowiedzenia warunków płacy w przepisanej formie i w zakreślonym terminie, ze

stosownym okresem wypowiedzenia” (art. 42 § 1 KP). Ponadto w uzasadnieniu ka-

sacji wskazano na to, że zaskarżony wyrok bezpodstawnie nie uwzględnia prawa do

wynagrodzenia ubruttowionego na podstawie art. 55 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350 ze zm.).

Kasacja zawierała wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprze-

dzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wy-

roku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie powództwa w cało-

ści.

Sąd Najwyższy rozpoznał sprawę w granicach kasacji (art. 39311

KPC) – w

zakresie zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 maja

1998 r. i w zakresie skonkretyzowanych (także w uzasadnieniu kasacji) jej podstaw.

Z przytoczonych w kasacji zarzutów zasadny okazał się tylko ten, który doty-

czy wykładni i zastosowania art. 55 ust. 1 i ust. 2 powołanej ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, do należnego powodowi wyna-

grodzenia prowizyjnego. W tej kwestii określanej w sprawie jako roszczenie z tytułu

ubruttowienia wynagrodzenia prowizyjnego za styczeń 1992 r. Sąd Apelacyjny po-

dzielił ustalenia i ocenę prawną, przyjęte w wyroku Sądu pierwszej instancji. Miano-

wicie rozpoznające sprawę Sądy uznały, że przypadające komornikowi wynagrodze-

nie prowizyjne jest wprawdzie obok wynagrodzenia zasadniczego składnikiem jego

wynagrodzenia za pracę, ale jest to składnik o szczególnych właściwościach. Prowi-

zja nie zależy bowiem od czasu pracy komornika lecz jest pochodną opłat za czyn-

ności egzekucyjne i to pobierane od strony postępowania jeszcze przed podjęciem

czynności egzekucyjnych. Wypłata wynagrodzenia prowizyjnego mają charakter wy-

płat nieperiodycznych, jednorazowych i jako takie nie podlegają „ubruttowieniu”

przewidzianemu dla wynagrodzeń za pracę wykonaną w miesiącu styczniu 1992 r. W

dacie nakazanego „ubruttowienia” wynagrodzeń za pracę komornikowi przypadało

tytułem wynagrodzenia prowizyjnego 40% opłat, a pozostałe 60% stanowiło

należność Skarbu Państwa. Jeżeli na skutek „ubruttowienia” komornik dostałby wię-

cej niż 40% opłat, to nastąpiłoby uszczuplenie części opłat, która powinna przypadać

4

na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji takiej oceny Sąd Apelacyjny zaakcepto-

wał oddalenie roszczenia pozwu z tytułu „ubruttowienia” wynagrodzenia prowizyjne-

go powoda za styczeń 1992 r., uznając, że strona pozwana zasadnie w tym przed-

miocie nie zastosowała art. 55 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r.

Rozważając powyższą ocenę Sąd Najwyższy, przede wszystkim zwrócił

uwagę na to, że niezależnie od swoistych cech wynagrodzenia prowizyjnego komor-

nika sądowego nie może budzić wątpliwości zasadnicza kwalifikacja tego wynagro-

dzenia jako składnika należnego komornikowi wynagrodzenia za pracę wykonywaną

w ramach stosunku pracy. Ta zasadnicza kwalifikacja przypadającej komornikowi

prowizji została uznana przez Sądy obu instancji i jest to – wbrew tezie zaskarżone-

go wyroku – wystarczająca przesłanka dla zastosowania art. 55 ustawy z dnia 26

lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350).

Zauważyć przy tym należy, że nie jest przekonywająca przedstawiona przez Sądy

obu instancji ocena właściwości wynagrodzenia prowizyjnego, eksponująca pewne

ekonomiczne i organizacyjne aspekty pozyskiwania prowizji przez komorników. Nie-

słuszna jest zwłaszcza sugestia jakoby prowizja była oderwana od osobistego

wkładu pracy, tymczasem jest to właśnie charakterystyczna cecha wynagrodzenia

prowizyjnego, które w porównaniu do wynagrodzenia zasadniczego zależy wprost od

zakresu pracy. Nie ma też racji pogląd o jakimś nieperiodycznym i jednorazowym

charakterze wypłat z tytułu prowizji. W tym kontekście należy przypomnieć, że § 36

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach

(Dz.U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66 ze zm.) stanowił, iż dodatkowe wynagrodzenie pro-

wizyjne wypłaca sąd, przy którym komornik urzęduje, do dnia 10 miesiąca następu-

jącego po miesiącu, w którym opłaty zostały pobrane. Podobną zasadę wypłacania

wynagrodzenia prowizyjnego w okresach miesięcznych przyjęły także regulacje póź-

niejsze (§ 3 zarządzenia Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca

1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności

egzekucyjne).

Określone w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. podwyższenie pra-

cownikom wynagrodzenia należnego za styczeń 1992 r. wynikało z przyjętego zało-

żenia, ażeby wprowadzone opodatkowanie podatkiem dochodowym dochodów osób

fizycznych nie obniżyło poziomu wynagrodzeń wypłaconych poprzednio bez obcią-

żenia takim podatkiem. Zakres wynagrodzeń objętych przedmiotową podwyżką zos-

tał określony w ustępach drugim i piątym powołanego przepisu. Pierwszy z tych

5

ustępów wyraża zasadę objęcia regulacją między innymi, „wszelkiego rodzaju wypłat

pieniężnych” należnych ze stosunku służbowego i ze stosunku pracy. Brak jest pods-

taw do przyjęcia poglądu, iż wypłaty należnego komornikowi z jego stosunku pracy

wynagrodzenia prowizyjnego nie mieszczą się w ustawowo określonej kategorii,

która miała obejmować „wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne”. Nie może zaś budzić

wątpliwości, że wynagrodzenie prowizyjne nie należy do żadnej z kategorii świad-

czeń wyłączonych z ustawowego „ubruttowienia” wynagrodzeń, o których mowa w

art. 55 ust. 5.

Uznając zasadność kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 55 ustawy z dnia 26

lipca 1991 r. oraz mając na uwadze niewyjaśnienie podstawy faktycznej dochodzo-

nych w sprawie w tym zakresie roszczeń powoda Sąd Najwyższy orzekł jak w punk-

cie pierwszym wyroku (art. 39313

§ 1 KPC). W sentencji wyroku wskazano, że chodzi

tu o dochodzone należności za okres do 31 maja 1992 r., gdyż od 1 czerwca 1992 r.

obowiązywały już nowe zasady ustalania wysokości wynagrodzenia prowizyjnego

wprowadzone zarządzeniem Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17

czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za

czynności egzekucyjne. Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 26 października

1993 r. U 15/92 (OTK 1993/2/36) uznał, że § 1 ust. 2, 3, 4 i 5 tego zarządzenia nie są

niezgodne z art. 1, art. 3, art. 6, art. 56 ust. 1 i art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej, utrzymanymi w mocy na podstawie art. 77 ustawy Konstytucyjnej z dnia 17

października 1992 r. (Dz.U. Nr 84, poz. 426); z art. 13, art. 78 i art. 80 Kodeksu

pracy; z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów

państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) oraz z art. 770 Kodeksu postępowania

cywilnego.

Sąd Najwyższy uznał, że bezzasadne są pozostałe zarzuty kasacji mając na

uwadze co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 2, art. 29 § 1 pkt 2 i art. 42 § 2 Kodeksu pracy są zu-

pełnie nieadekwatne do podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku, a nawet do tych

twierdzeń o faktach, na które powołał się wnoszący kasację. W szczególności w ka-

sacji nie zostały zakwestionowane ustalenia, że: po pierwsze, powód był zatrudniony

na podstawie aktu mianowania na stanowisko komornika sądowego przy Sądzie

Rejonowym w C., po drugie, że sporne wynagrodzenie prowizyjne powoda nie

zostało ustalone ani w akcie mianowania, ani w umowie stron stosunku pracy. W tej

sytuacji podstawą określającą zasady i wysokość należnych powodowi wypłat z ty-

6

tułu wynagrodzenia prowizyjnego stanowiły stosowne przepisy prawa w szczególno-

ści przepisy wyżej powołanego i ocenionego pozytywnie przez Trybunał Konstytu-

cyjny zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r.

Nie ma racji wnoszący kasację zarzucając: 1. naruszenie art. 2 Kodeksu pracy defi-

niującego pojęcie pracownika, 2. naruszenie art. 29 § 1 pkt 2 KP określającego obo-

wiązkowe składniki umowy o pracę, oraz 3. naruszenie art. 42 § 2 KP określającego

jeden z elementów wypowiedzenia warunków pracy lub płacy wynikających z

umowy. Zarzut naruszenia art. 11 KPC jest bezpodstawny gdyż – jak wynika z uza-

sadnienia zaskarżonego wyroku – Sąd Apelacyjny powołując się na prawomocne

skazanie powoda za czyn z art. 246 § 2 KK w żadnym stopniu nie wykroczył poza

zakres wiążących sąd ustaleń co do popełnienia przestępstwa.

Art. 232 KPC określający obowiązek stron wskazywania dowodów potrzeb-

nych do rozstrzygnięcia sprawy nie mógł być - wbrew zarzutom kasacji - naruszony

przez błędne związanie się orzeczeniem sądu karnego, nierozpoznanie całości mate-

riału sprawy i zarzutów apelacji.

Nie może odnieść skutku podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 328 § 2

KPC chociażby z tego względu, że powód nawet nie twierdził, że wskazane narusze-

nie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. art. 3931

pkt 2 KPC). Ponadto

powód w istocie nie zarzucił braku koniecznych elementów uzasadnienia wyroku lecz

kwestionował zawartą w wyroku ocenę prawną, co oczywiście wykracza poza zakres

powołanego przepisu.

Wreszcie bezzasadnie podnosi kasacja naruszenie art. 67 § 2 KPC, gdyż w

zaskarżonym wyroku prawidłowo ukształtowano strony stosunku pracy między po-

wodem jako pracownikiem, a Sądem Rejonowym w C. jako pracodawcą. To zaś, że

za pracodawcę działa w postępowaniu sądowym Prezes Sądu Wojewódzkiego w

G.W., nie jest sprzeczne z regułami pełnomocnictwa procesowego (por. art. 87 § 2

KPC oraz powołane w zaskarżonym wyroku przepisy zarządzenia Ministra Sprawied-

liwości Nr 17 z dnia 9 kwietnia 1991 r. w sprawie zastępstwa jednostek organizacyj-

nych resortu sprawiedliwości w postępowaniu sądowym i administracyjnym Dz.Urz.

Nr 2, poz. 12).

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w punkcie drugim wyroku

na podstawie art. 39312

KPC.

========================================