I PKN 519/99

Wyrok z dnia 9 lutego 2000 r.

I PKN 519/99

Stosunek między postanowieniami zakładowego układu zbiorowego

pracy a przepisami Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych

określa art. 9 § 2 KP, a nie art. 18 KP.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Walerian Sanetra (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2000 r. sprawy z powództwa

Wincentego Ż. przeciwko L. Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej w L. o nagrodę

jubileuszową, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 21 maja 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

W imieniu powoda Wincentego Ż. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 21 maja 1999

r. [...], którym Sąd ten oddalił jego powództwo, zmieniając wyrok Sądu Rejonowego-

Sądu Pracy w Lublinie z dnia 7 maja 1999 r. [...]. Sąd Pracy zasądził od pozwanego

L. Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w L. na rzecz powoda Wincentego Ż. kwotę

6.403,32 zł, w części dotyczącej przywrócenia do pracy umorzył postępowanie, a w

pozostałej części powództwo oddalił. Powód był zatrudniony u strony pozwanej od 13

sierpnia 1962 r. do 31 sierpnia 1986 r. Umowa o pracę została z nim rozwiązana w

związku z jego przejściem na rentę inwalidzką. W okresach grzewczych 1986/87 i

1987/88 był on zatrudniony u strony pozwanej na podstawie umów o pracę na czas

określony. W dniu 1 kwietnia 1988 r. został zatrudniony na czas nie określony, w peł-

nym wymiarze czasu pracy. Stosunek pracy z powodem został rozwiązany z dniem

28 lutego 1997 r. za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę. W dniu 1 maja

1998 r. powodowi przyznana została emerytura. Łączny staż pracy powoda w dniu

2

rozwiązania stosunku pracy wynosił 44 lata 6 miesięcy i 22 dni. Czterdziestopięcio-

letni staż pracy uprawniający do nagrody jubileuszowej powód osiągnąłby w dniu 8

sierpnia 1997 r., gdyby pracował u strony pozwanej w dalszym ciągu. Zasady wypła-

cania nagród jubileuszowych w pozwanym Przedsiębiorstwie reguluje zakładowy

układ zbiorowy pracy (w załączniku nr 12 do protokołu dodatkowego nr 2 i nr 3).

Zgodnie z pkt 2 tego załącznika pracownikowi odchodzącemu na emeryturę lub rentę

przysługuje nagroda jubileuszowa, jeśli do nabycia prawa do nagrody brakuje nie

więcej niż 12 miesięcy licząc od dnia rozwiązania stosunku pracy. W ocenie Sądu

Pracy powództwo zasługiwało na uwzględnienie, powód spełnił bowiem warunki do

nabycia nagrody jubileuszowej określone w pkt 2 załącznika nr 12 układu zbiorowego

pracy. Z treści powyższego postanowienia nie wynika ażeby z uprawnień w nim

określonych nie mógł skorzystać pracownik będący rencistą, który następnie prze-

chodzi na emeryturę. Zdaniem Sądu Pracy powód nabył więc prawo do nagrody ju-

bileuszowej za 45 lat pracy w dniu 8 sierpnia 1998 r. W części dotyczącej przywróce-

nia do pracy i wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy powód cofnął pozew i

zrzekł się roszczenia, w związku z tym postępowanie w tym zakresie zostało umorzo-

ne.

Uwzględniając apelację strony pozwanej Sąd drugiej instancji w szczególności

stwierdził, że nie można podzielić zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie § 9 zarządzenia Ministra Pracy i Poli-

tyki Socjalnej z dnia 22 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych

okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypła-

cania (M.P. Nr 44, poz. 358). Zarzut ten jest chybiony gdyż przepis ten nie stanowił

podstawy rozstrzygnięcia wydanego przez Sąd Pracy. Według tego Sądu o zasad-

ności roszczenia dochodzonego pozwem przesądza treść postanowień zakładowego

układu zbiorowego pracy (pkt 2 załącznika nr 12 do protokołu dodatkowego nr 3).

Właśnie ten przepis, nie zaś § 9 zarządzenia z 12 grudnia 1989 r., Sąd pierwszej

instancji przyjął jako podstawę swego rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych „nie budzi wątpliwości trafność wyboru podstawy prawnej rozs-

trzygnięcia. Przepis § 9 cyt. zarządzenia nie ma charakteru bezwzględnie obowią-

zującego i jako taki miałby zastosowanie jedynie w sytuacji gdyby postanowienia

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy były dla pracownika mniej korzystne (art. 18

)”. Sąd Pracy dokonał jednak błędnej wykładni wymienionego postanowienia zakła-

dowego układu zbiorowego pracy. Zgodnie bowiem z pkt 2 załącznika nr 12 do pro-

3

tokołu dodatkowego nr 3 pracownikowi odchodzącemu na emeryturę lub rentę przys-

ługuje nagroda jubileuszowa, jeżeli do nabycia prawa do nagrody brakuje nie więcej

niż 12 miesięcy licząc od dnia rozwiązania stosunku pracy. Przepis ten, choć sfor-

mułowany mało precyzyjnie, należy odczytywać analogicznie jak przepis § 9 zarzą-

dzenia z 22 grudnia 1989 r., a mianowicie należy obejmować nim sytuacje, gdy pra-

cownikowi, z którym rozwiązano stosunek pracy z powodu przejścia na emeryturę

lub rentę, brakuje do nabycia prawa do nagrody nie więcej niż 12 miesięcy. „Sytuacja

objęta dyspozycją omawianego postanowienia nie ma miejsca w sprawie niniejszej.

Powód w dniu w którym uzyskał prawo do świadczeń emerytalnych, tj. w dniu 1 maja

1998 r., nie był już pracownikiem pozwanego zakładu pracy, również rozwiązanie z

nim umowy o pracę nie nastąpiło z tej przyczyny. Brak jest zatem podstaw, by trak-

tować go zgodnie z dyspozycją omawianego postanowienia, jak pracownika odcho-

dzącego na emeryturę lub rentę”.

W skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi postawiono zarzut, iż narusza

on – przez błędną jego wykładnię – pkt 2 załącznika nr 12 do protokołu dodatkowego

nr 2 z dnia 10 stycznia 1996 r. do zakładowego układu zbiorowego pracy „przez

przyjęcie, że powód nie spełnia przesłanek zawartych w pkt 12 zasad wypłacania

nagród jubileuszowych”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i skutkiem tego nie została

uwzględniona. Twierdzi się, że wskazany w niej przepis zakładowego układu zbioro-

wego pracy został błędnie zinterpretowany przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych, zasadniczo nie podaje się jednakże jakie jest właściwe jego rozumienie. Za-

rzuca się w niej – niejako w miejsce tego – że Sąd drugiej instancji błędnie przyjął, że

przepis pkt 2 załącznika nr 12 należy odczytywać analogicznie jak § 9 zarządzenia z

22 grudnia 1989 r. i twierdzi, iż „taki pogląd przy zupełnie innym brzmieniu przepisów

jest niedopuszczalny” oraz że „nie ulega wątpliwości, że gdyby pracodawca chciał by

w zasadach obowiązujących u pozwanego sytuacja objęta dyspozycją pkt 2 w/w za-

sad była taka sama jak w § 9 wymienionego zarządzenia, to powieliłby jego treść”.

Po pierwsze, przyjęcie, że wchodzące w rachubę przepisy powinny być rozumiane w

sposób analogiczny nie oznacza, że utożsamia się ich treść i rozumienie. W zakresie

wymagania dotyczącego „przejścia” (”odejścia”) na rentę lub emeryturę zawierają

4

one takie same rozstrzygnięcie, co nie oznacza jednakże, że są ze sobą identyczne

w pozostałych fragmentach (w § 9 zarządzenia z 22 grudnia 1989 r. zawarte jest np.

ograniczenie polegające na wyłączeniu „przejścia” na rentę inwalidzką III grupy). Po

drugie, należy mieć na uwadze, że stosunkowo często zdarza się, że zwłaszcza w

przepisach tzw. autonomicznego prawa pracy spotykamy się w istocie z powielaniem

(powtarzaniem) przepisów zamieszczonych w obowiązujących aktach prawnych

wyższego rzędu, a to prowadzi w tym wypadku do postulatu ostrożnego

posługiwania się przy ich wykładaniu regułą, że skoro jakaś kwestia została unor-

mowana w akcie autonomicznego prawa pracy, to przy takim samym lub zasadniczo

analogicznym brzmieniu przepisu wyższej rangi, zawsze musi to prowadzić do na-

dania regulacji niższego rzędu rozumienia zasadniczo odmiennego od tego, które

wynika z normy nadrzędnej. Po trzecie - i co najistotniejsze – pogląd Sądu drugiej

instancji jest prawidłowy, że z pkt 2 załącznika nr 12 przewidującego, iż pracowniko-

wi odchodzącemu na emeryturę lub rentę przysługuje nagroda jubileuszowa jeżeli do

nabycia prawa do nagrody brakuje nie więcej niż 12 miesięcy, licząc od dnia rozwią-

zania stosunku pracy, wynika, że jego zastosowanie uzależnione jest od istnienia

związku między rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem przez pracownika prawa

do renty lub emerytury. Pracownikiem „odchodzącym” na rentę lub emeryturę nie jest

pracownik, z którym rozwiązano stosunek pracy z innych przyczyn niż „odejście” na

rentę lub emeryturę, a więc pracownik, w przypadku którego brak jest związku przy-

czynowego lub co najmniej czasowo – funkcjonalnego, między rozwiązaniem jego

stosunku pracy a nabyciem przez niego renty lub emerytury. Skoro zaś takiego

związku – zgodnie z niezakwestionowanymi w kasacji ustaleniami Sądu drugiej ins-

tancji – w przypadku rozwiązania umowy o pracę z powodem nie było, to wobec tego

rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Sugerowana w skardze kasacyjnej wykładnia pkt 2

załącznika nr 12 prowadziłaby w gruncie rzeczy do przyjęcia, że występujące w nim

ograniczenie jego zakresu zastosowania do pracowników „odchodzących” na rentę

lub emeryturę należałoby uważać za nieistniejące czy też zbędne, co z oczywistych

powodów nie może zostać zaakceptowane.

Na marginesie należy zaznaczyć, że błędne jest odwoływanie się przez Sąd

drugiej instancji do art. 18 KP w kontekście rozważań na temat relacji między § 9

zarządzenia z 22 grudnia 1989 r., a postanowieniami zakładowego układu zbiorowe-

go pracy. Przepis art. 18 KP określa bowiem jedynie stosunek jaki zachodzi między

przepisami prawa pracy a postanowieniami umów o pracę (innych aktów, na których

5

podstawie powstaje stosunek pracy), a zakładowy układ zbiorowy pracy to przecież

nie umowa o pracę. Natomiast generalnej odpowiedzi w kwestii relacji między prze-

pisami zarządzenia z 22 grudnia 1989 r. a postanowieniami zakładowych układów

zbiorowych pracy należałoby poszukiwać w sformułowaniach art. 9 KP oraz w § 1

tego zarządzenia. Zarządzenie to może być bowiem - co najmniej do czasu wejścia

w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. – zaliczone do kategorii aktów wy-

konawczych w rozumieniu art. 9 § 1 KP, a to oznacza, że na względzie należy mieć

regułę z art. 9 § 2 KP, w myśl której postanowienia układów zbiorowych pracy nie

mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy tego zarządzenia. Nie

można tu jednakże abstrahować od ogólnej zasady dotyczącej zakresu (warunku)

obowiązywania zarządzenia z 22 grudnia 1989 r. wyrażonej w samym tym zarządze-

niu (§ 1). Przepisy zarządzenia stosuje się przy ustalaniu okresów pracy oraz innych

okresów, od których zależy nabycie prawa do nagrody jubileuszowej oraz przy obli-

czaniu i wypłacaniu tej nagrody, przysługującej pracownikowi na podstawie układu

zbiorowego pracy lub przepisów o wynagrodzeniu albo innych przepisów szczegól-

nych, jeżeli przepisy te nie zawierają odmiennych zasad w tym zakresie. Oznacza to

w szczególności, że stosowanie zarządzenia nie jest uzależnione od powołania się

na nie (odesłania do niego) przez układ zbiorowy pracy oraz że postanowienia tego

układu wykluczają zastosowanie zarządzenia, jeżeli regulują daną kwestię w nim

rozstrzygniętą i to niezależnie od tego, czy jest to korzystniejsze czy nie dla pracow-

ników. Wynika to stąd, że w § 1 zarządzenia nie zastrzeżono, iż odmienne zasady

wprowadzane w układach zbiorowych pracy mogą być tylko korzystniejsze dla pra-

cowników, jak również stąd, że normatywny charakter tego zarządzenia, zwłaszcza

po wejściu w życie Konstytucji RP, nasuwa różnego rodzaju wątpliwości.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC, orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================