II UKN 374/99

Wyrok z dnia 8 lutego 2000 r.

II UKN 374/99

Konwencja Generalna pomiędzy Polską a Francją o zabezpieczeniu

społecznym, Układ dodatkowy dotyczący systemu zabezpieczenia społecznego

stosowanego do pracowników górnictwa i przedsiębiorstw zrównanych z gór-

nictwem, Układ dodatkowy dotyczący sposobu przekazywania funduszów i

Protokół ogólny, podpisane w Paryżu dnia 9 czerwca 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr

24, poz. 158 ze zm.) nie dają podstaw do objęcia obywatela Francji ubezpiecze-

niem społecznym z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubez-

pieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25).

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2000 r. sprawy z wniosku

Richarda L. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi

Regionalnemu w C. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników, na skutek ka-

sacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 grudnia

1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 16 grudnia 1997 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego-Oddział Regionalny w C. stwierdziła, że wnioskodawca Richard L. nie podlega

ubezpieczeniu społecznemu rolników z uwagi na to, że nie posiada obywatelstwa

polskiego.

Odwołanie wnioskodawcy od tego wyroku zostało oddalone wyrokiem Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 30

marca 1998 r. [...]. Sąd ustalił, że wnioskodawca jest obywatelem Francji, posiada

kartę stałego pobytu w Polsce i jest wraz z żoną właścicielem gospodarstwa rolnego.

2

Na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) ubezpieczeniu podle-

gają wyłącznie obywatele polscy, zatem wnioskodawca nie mając obywatelstwa pols-

kiego, nie może być objęty ubezpieczeniem.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 22 grudnia 1998 r.

[...] oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną sądu pierwszej instancji

uznając za nieuzasadniony zarzut sprzeczności tej oceny z konstytucyjną zasadą

równości wobec prawa. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997

r. (Dz.U. Nr 78 poz. 483) w art. 37 ust. 1 stanowi, że kto znajduje się pod władzą

Rzeczypospolitej korzysta z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji, jednak w

art. 37 ust. 2 znajduje się zapis, że wyjątki od tej zasady odnoszące się do cudzo-

ziemców określa ustawa. Uregulowanie to jest zbieżne z art. 25 ustawy z dnia 25

czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739 ze zm.), który to przepis

stanowi, że cudzoziemiec podczas pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

ma takie same prawa i obowiązki jak obywatel polski, o ile przepisy niniejszej ustawy

lub innych ustaw nie stanowią inaczej. Powołana w uzasadnieniu wyroku Sądu

pierwszej instancji ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników nie obejmuje cu-

dzoziemców. Regulacja ta nie jest sprzeczna z umowami międzynarodowymi. Ratyfi-

kowane przez Polskę konwencje genewskie dotyczą wyłącznie pracowników najem-

nych. Konwencja generalna zawarta między Polską a Francją w Paryżu dnia 9

czerwca 1948 r. ratyfikowana 18 listopada 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 24, poz. 158 ze

zm.) dotyczy także tylko pracowników najemnych, co wynika z jej przepisu art. 1 § 1.

Przepis art. 2 § 1 pkt 2 obejmuje ustawodawstwo ogólne dotyczące ubezpieczenia

na wypadek choroby, wypadków w zatrudnieniu, a także ustawodawstwo ogólne do-

tyczące ubezpieczenia robotników i pracowników umysłowych na wypadek inwa-

lidztwa, starości lub przedwczesnej śmierci, ubezpieczenia rodzinnego, ubezpiecze-

nia górników i innych zawodów. Konwencja znajduje zastosowanie do pracowników

najemnych w rolnictwie, nie ma jednak zastosowania do samych rolników.

Ratyfikowany przez Polskę Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych Spo-

łecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku z dnia 19 grudnia 1966 r.

(Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169) w art. 9 stanowi, że państwa-strony Paktu uznają

prawo każdego do zabezpieczenia społecznego, włączając w to ubezpieczenie spo-

łeczne. Jednakże, zdaniem Sądu Apelacyjnego, przepis ten nie może być uznany za

3

stanowiący prawo podmiotowe wnioskodawcy do objęcia go ubezpieczeniem spo-

łecznym rolników. Pakt stanowi bowiem zespół praw, do zapewnienia których strony

Paktu zobowiązują się dążyć w miarę swoich możliwości. Wynika to z treści przepisu

art. 2, stanowiącego, że strony Paktu zobowiązują się podjąć odpowiednie kroki in-

dywidualnie i w ramach współpracy międzynarodowej w celu osiągnięcia pełnej reali-

zacji praw uznanych w niniejszym Pakcie wszelkimi odpowiednimi sposobami, włą-

czając w to w szczególności podjęcie kroków ustawodawczych. Ratyfikowanie Paktu

zobowiązuje Polskę do podjęcia działań ustawodawczych zmierzających między in-

nymi do zapewnienia wszystkim obywatelom ubezpieczenia społecznego, jednak

sam Pakt nie może być podstawą do objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem spo-

łecznym rolników. Pakt jest przykładem umowy międzynarodowej, która nie może

być bezpośrednio stosowana, bowiem stosowanie jej jest uzależnione od wydania

ustawy. Ustawy umożliwiającej objęcie cudzoziemców ubezpieczeniem społecznym

rolników do chwili obecnej brak.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca i wskazując jako podstawę kasacji

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przepisów art. 37 i 91 Konstytucji Rzeczypospolitej, art. 25 ustawy z dnia 25 czerwca

1997 r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739) i art. 2, 9 i 26 Międzynarodowego

Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19 grudnia 1966 r. (Dz.U.

z 1977 r. Nr 38, poz. 169) wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy przez objęcie wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym rolników. W

uzasadnieniu kasacji wnioskodawca podniósł zarzut, że powołane akty prawne gwa-

rantują wszystkim równość wobec prawa bez żadnej dyskryminacji do jednakowej

ochrony prawnej. W przypadku wnioskodawcy istnieje dyskryminacja ze względu na

obywatelstwo, gdyż wnioskodawca nabył gospodarstwo rolne, którego prowadzenie

stwarza obowiązek ubezpieczenia, o czym został pouczony w akcie notarialnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Żądanie wnioskodawcy dotyczy objęcia go ubezpieczeniem społecznym rolni-

ków. Zgłoszenie wniosku w tej sprawie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego wskazuje na to, że wnioskodawca żąda objęcia go ubezpieczeniem na zasa-

dach określonych w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25). Podstawą odmowy uwzględ-

4

nienia tego żądania był przepis art. 1 ust. 1 tej ustawy, stanowiący , że ubezpiecze-

nie na podstawie ustawy obejmuje rolników mających obywatelstwo polskie. W kasa-

cji nie zarzuca się naruszenia przepisów omawianej ustawy. Zarzuty naruszenia

prawa materialnego dotyczą innych aktów prawnych, co może sugerować, że zda-

niem wnoszącego kasację prawidłowe zastosowanie wymienionych w kasacji przepi-

sów prowadziłoby do uwzględnienia żądania wnioskodawcy. Jednym z tych przepi-

sów jest art. 91 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , który stanowi w ust. 1, że ra-

tyfikowana umowa międzynarodowa stanowi część krajowego porządku prawnego i

jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie uzależnione jest od wydania

ustawy. W ust. 2 jest zapis, że umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią

zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da

się pogodzić z umową. Kolejny ust. 3 stanowi, że jeżeli wynika to z ratyfikowanej

przez Rzeczypospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową,

prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w

przypadku kolizji z ustawami. Przepis Konstytucji ustalający pierwszeństwo umów

międzynarodowych przed ustawami został powołany w kasacji w celu wykazania, że

niekorzystny dla wnioskodawcy i jego zdaniem dyskryminujący go przepis art. 1 ust.

1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie powinien być stosowany jako

niezgodny z umową międzynarodową. W takim przypadku powinna być wskazana

regulująca odmiennie tę samą kwestię umowa międzynarodowa, która miałaby

pierwszeństwo przed ustawą. Jako tego rodzaju umowę międzynarodową wniosko-

dawca wskazał Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kultu-

ralnych z dnia 19 grudnia 1966 r. Nie jest to jednak umowa, której postanowienia

mogą być stosowane bezpośrednio. Pakt określa zespół norm w zakresie praw i wol-

ności jednostki, które państwa – sygnatariusze Paktu zobowiązują się stosować w

wewnętrznym ustawodawstwie i przy stosowaniu prawa wewnętrznego. Jednym z

takich praw jest określone w art. 9 prawo do zabezpieczenia społecznego. Jednakże

nie ma tu żadnych wskazań do jednolitych uregulowań w tym zakresie w państwach

zawierających Pakt. Zgodnie z art. 2 ust. 2 państwa – strony Paktu zobowiązują się

podjąć zgodnie z własnym trybem konstytucyjnym odpowiednie kroki w celu realizacji

praw wskazanych w Pakcie. Oznacza to, że regulacji prawnych dokonuje się w ra-

mach przyjętego w danym państwie systemu. Postanowienia Paktu nie zobowiązują

państw sygnatariuszy do objęcia własnym systemem prawnym obywateli innych

państw. Te kwestie mogą być regulowane na zasadach wzajemności dwustronnymi

5

umowami międzynarodowymi. Tylko taka umowa zawierająca szczegółowe uregu-

lowania w zakresie ubezpieczenia społecznego miałaby pierwszeństwo przed

ustawą.

Mając to na uwadze Sąd Apelacyjny dokonał szczegółowej analizy Konwencji

Generalnej zawartej między Polską a Francją 9 czerwca 1948 r. w Paryżu ratyfiko-

wanej 18 listopada 1948 r. Konwencja ta nie daje podstaw do objęcia obywatela

Francji ubezpieczeniem społecznym na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy o ubezpie-

czeniu społecznym rolników, bowiem nie zawiera postanowień w zakresie zabezpie-

czenia lub ubezpieczenia społecznego osób prowadzących na własny rachunek

działalność rolniczą. Przepis ustawy zawierający warunek posiadania obywatelstwa

polskiego nie jest więc sprzeczny z powołanymi umowami międzynarodowymi. Nie

jest on także sprzeczny ze wskazanymi w kasacji przepisami Konstytucji i ustawy o

cudzoziemcach. Przepis art. 37 ust. 1 Konstytucji formułuje zasadę równego korzys-

tania z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji, przy czym zasada ta dotyczy

każdego, kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej, a nie tylko obywateli

polskich. Jednocześnie przepis art. 37 ust. 2 przewiduje wyjątki od tej zasady odno-

szące się do cudzoziemców, które pozostawia do uregulowania ustawą. Wynika z

tego, że cudzoziemcy mają takie same prawa jak obywatele polscy, jeżeli ustawa nie

zawiera odmiennego uregulowania. Odmienne uregulowanie wyłączające cudzo-

ziemców z obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników i praw wynikających z

tego ubezpieczenia znajduje umocowanie w Konstytucji. Sformułowanie zawarte w

art. 37 ust. 1: „każdy kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej” nie zos-

tało użyte w art. 67 regulującym prawo do zabezpieczenia społecznego. Ten ostatni

przepis stanowi, że obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie nie-

zdolności do pracy. Na tej podstawie ustawa regulująca system ubezpieczenia spo-

łecznego osób spełniających określone warunki może obejmować swoim działaniem

tylko obywateli polskich. Nie stoi na przeszkodzie wyłączeniu obywateli obcych

państw z ubezpieczenia społecznego rolników art. 25 ustawy z dnia 25 czerwca 1997

r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739 ze zm.), który dopuszcza odmienne

uregulowanie praw cudzoziemców zarówno tą ustawą, jak i innymi ustawami.

Zapis w akcie notarialnym, na który wnioskodawca powołuje się w kasacji, jest

jedynie informacją o ustawowym obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników. O

istnieniu takiego obowiązku w konkretnym przypadku decydują przepisy ustawy,

które zawierają wyłączenia z obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników także

6

w przypadku obywateli polskich, na przykład osób podlegających innemu ubezpie-

czeniu społecznemu.

Podniesione w kasacji zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się

nieuzasadnione i z tych przyczyn Sąd Najwyższy na mocy art. 39312

KPC oddalił ka-

sację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================