II UKN 439/99

Wyrok z dnia 28 marca 2000 r.

II UKN 439/99

Uzyskiwanie przez emeryta lub rencistę dochodu z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej nie zgłoszonej do ewidencji, mimo istnienia takiego

obowiązku, uzasadnia zawieszenie lub zmniejszenie emerytury i renty z mocy

art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji rent i

emerytur, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Jerzy Kuźniar.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2000 r. sprawy z wniosku

Janiny J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o zwrot

świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Łodzi z dnia 13 maja 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 10 marca 1998 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

Ł. zobowiązał wnioskodawczynię Janinę J. do zwrotu kwoty 9.253,28 zł jako niena-

leżnie pobranej emerytury za 1996 r. z uwagi na to, że dochód uzyskany w 1996 r.

uzasadniał zawieszenie emerytury.

Od tej decyzji wniosła odwołanie wnioskodawczyni zarzucając, że dochód

osiągany z tytułu wykonywania umowy o dzieło nie stanowi podstawy do zawieszenia

emerytury.

Wyrokiem z dnia 8 lutego 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni w 1996 r.

prowadziła działalność gospodarczą w zakresie wykonywania usług geodezyjnych

osiągając dochody przekraczające wyższą kwotę graniczną, co uzasadniało zawie-

2

szenie emerytury z mocy art. 24 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104 poz. 450 ze zm.).

Apelacja wnioskodawczyni od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 13 maja 1999

r. [...]. Sąd Apelacyjny przyjął za ustalone, że na podstawie umowy zawartej w dniu

22 marca 1996 r. między wnioskodawczynią a Miastem Ł. wnioskodawczyni przyjęła

do wykonania prace związane z inwentaryzacją mienia Skarbu Państwa, stanowią-

cego przedmiot komunalizacji, zobowiązując się do wykonania zleconych prac eta-

pami i przedłożenia rozliczenia całości zleconych prac. W umowie ustalono ceny za

poszczególne czynności inwentaryzacyjne wskazując na ich powtarzalność. Podob-

ne umowy, nazwane umowami o dzieło, określające kwotę rocznego przerobu, wnio-

skodawczyni zawierała w latach poprzednich i następnych.

Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 17 maja 1983 r. prawo geodezyjne i kartogra-

ficzne (Dz.U. Nr 30, poz. 183) prace geodezyjne i kartograficzne wykonują podmioty

prowadzące działalność gospodarczą, a także inne jednostki organizacyjne utworzo-

ne zgodnie z przepisami prawa, jeżeli przedmiot ich działalności obejmuje prowadze-

nie tych prac. Przepis art. 49 ust. 1 tej ustawy stanowi o podleganiu z urzędu wpisowi

do ewidencji prowadzonej na podstawie przepisów o działalności gospodarczej w

zakresie prac geodezyjnych prowadzonych w dniu wejścia w życie ustawy na pods-

tawie zezwoleń przez podmioty nie będące osobami prawnymi. Wykonywanie usług

geodezyjnych przez wnioskodawczynię było prowadzeniem działalności gospodar-

czej rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospo-

darczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy podjęcie

działalności gospodarczej przez osoby fizyczne i jednostki organizacyjne nie mające

osobowości prawnej podlega obowiązkowi zgłoszenia do ewidencji, chyba że chodzi

o rodzaje działalności wymienione w art. 9-11. Usługi wykonywane przez wniosko-

dawczynię nie należały do rodzajów działalności, o których mowa w tych ostatnich

przepisach. W szczególności nie było to uboczne zajęcie zarobkowe nie podlegające

ewidencjonowaniu na podstawie art. 9 ust. 1 z uwagi na stały charakter tego zajęcia,

powtarzalność podejmowanych działań, podporządkowanie zasadzie racjonalnego

gospodarowania i uczestnictwo w obrocie gospodarczym. Działalność prowadzona

przez wnioskodawczynię podlegała zgłoszeniu do ewidencji działalności gospodar-

czej i wnioskodawczyni powinna wywiązać się z tego obowiązku. Osoby prowadzące

3

na własny rachunek działalność na podstawie wpisu do ewidencji działalności gos-

podarczej lub koncesji podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z mocy

art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób pro-

wadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r.

Nr 46, poz. 250 ze zm.) z wyłączeniem osób mających ustalone prawo do emerytury

lub renty, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Osiąganie dochodów z ta-

kiej działalności powoduje z mocy art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października

1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U . Nr 104, poz. 451 ze zm.) zawieszenie lub zmniej-

szenie emerytury w zależności od wysokości dochodów. W przypadku wnioskodaw-

czyni dochody jej za 1996 r. uzasadniały zawieszenie emerytury. W każdej decyzji

wnioskodawczyni była pouczana o treści tego przepisu i o konieczności powiadamia-

nia organu rentowego o wysokości uzyskiwanych dochodów. Istniały zatem podsta-

wy do zobowiązania wnioskodawczyni do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia

w oparciu o przepis art. 106 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Wyrok ten zaskarżyła wnioskodawczyni i opierając kasację na podstawach

określonych w art. 3931

pkt 1 i 2 KPC wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku, po-

przedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji oraz decyzji organu rentowego

przez zwolnienie jej z obowiązku zwrotu świadczenia, ewentualnie o uchylenie zas-

karżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponow-

nego rozpoznania.

Naruszenie prawa materialnego polega na błędnej wykładni i niewłaściwym

zastosowaniu przepisów art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), art. 1 ust. 1 pkt 1 i art. 2 ust. 1 pkt

2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz.

250 ze zm.), art. 9 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej

(Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), art. 11 i 49 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. prawo

geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. Nr 30, poz. 183) oraz art. 106 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.). Jako uzasadnienie naruszenia tych przepisów wskazano, że dzia-

łalność gospodarcza prowadzona przez wnioskodawczynię mieściła się w katego-

4

riach działalności, o których mowa w art. 9 ustawy o działalności gospodarczej. Było

to bowiem uboczne zajęcie zarobkowe obok emerytury i tego rodzaju działalność nie

podlega wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej. Przepis art. 49 prawa geo-

dezyjnego, zobowiązujący do dokonania z urzędu wpisu do ewidencji osób wykonu-

jących usługi geodezyjne, miał charakter przejściowy i w 1996 r. nie obowiązywał.

Wobec braku obowiązku zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej nie ist-

niał obowiązek ubezpieczenia społecznego z mocy art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. Dochody z

działalności wyłączonej z obowiązku ubezpieczenia na innej podstawie niż określona

w art. 24 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent nie należą do kategorii do-

chodów powodujących zawieszenie emerytury wymienionych w art. 24 ust. 1 tej

ustawy. Nie było także podstaw do zastosowania art. 106 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin bowiem organ rentowy nie udowodnił, że pou-

czył wnioskodawczynię o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do

emerytury.

Naruszenie prawa procesowego polega na orzeczeniu wbrew zasadzie okreś-

lonej w art. 2 KPC i art. 14 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodar-

czej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) w zakresie należącym do właściwości organów

administracyjnych, które decydują o dokonaniu wpisu do ewidencji działalności gos-

podarczej. W orzeczeniu z dnia 23 listopada 1998 r. Urząd Miasta Ł. stwierdził, że

osobiste świadczenie usług geodezyjnych, jako dodatkowe źródło dochodu, nie wy-

maga zgłoszenia do ewidencji działalności. Organ, który wydał orzeczenie jest właś-

ciwy rzeczowo do interpretacji przepisów dotyczących wpisu do ewidencji działal-

ności gospodarczej i orzekania w tym względzie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

stanowi, że prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają

zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust. 3-6, w razie osiągania dochodu z

tytułu wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pozarolniczej

działalności gospodarczej, której wykonywanie podlega obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego. Wykonywanie działalności gospodarczej podlega ubezpieczeniu spo-

5

łecznemu z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin jednak z

obowiązku ubezpieczenia wyłączone są na podstawie art. 2 ust 1 pkt 2 osoby mające

ustalone prawo do emerytury lub renty, chyba że zgłoszą wniosek o objęcie ubezpie-

czeniem. Powołany na wstępie przepis art. 24 ust. 1 ustawy o rewaloryzacji emerytur

i rent ma zastosowanie także do emerytów i rencistów, którzy nie skorzystali z do-

browolnego ubezpieczenia i nie podlegają ubezpieczeniu społecznemu, co wynika z

treści ust. 2 tego przepisu. Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przepisu art. 24

ust. 1 i 2 miałby uzasadnienie tylko wówczas, gdyby wnioskodawczyni uzyskiwała

dochody z działalności nie wymienionej w tym przepisie.

Na te okoliczności powoływała się wnioskodawczyni w odwołaniu twierdząc,

że uzyskiwała dochody z wykonywania umowy o dzieło, która to działalność nie

podlega obowiązkowi ubezpieczenia. Ustosunkowując się do tego zarzutu i ustalając,

że wykonywanie usług geodezyjnych miało charakter stały, Sąd Apelacyjny powołał

się na przepisy art. 11 i 49 ustawy z dnia 17 maja 1983 r. prawo geodezyjne i karto-

graficzne. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że osoby fizyczne wykonują usługi

geodezyjne i kartograficzne w ramach działalności gospodarczej, a drugi przepis jako

przejściowy zobowiązuje organy prowadzące ewidencję działalności gospodarczej do

dokonania z urzędu wpisu do ewidencji podmiotów wykonujących takie usługi.

Odwoływanie się do tych przepisów nie jest obecnie potrzebne, gdyż w kasacji

wnioskodawczyni przyznała, że prowadzona przez nią działalność była działalnością

gospodarczą. W uzasadnieniu kasacji znajduje się stwierdzenie, że bezsporny jest

fakt prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej. Umowy o

dzieło były zatem wykonywane w ramach działalności gospodarczej. W tej sytuacji

niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 11 i 49 ustawy o geodezji i kartografii, skoro

przepisy te zostały powołane na uzasadnienie prowadzenia przez wnioskodawczynię

działalności gospodarczej, a nie na uzasadnienie istnienia obowiązku ubezpieczenia.

Obowiązek ubezpieczenia społecznego wynika z treści art. 1 ust. 1 pkt 1

ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą.

Przepis ten stanowi, że obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegają

osoby fizyczne prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na pods-

tawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji, określonych w prze-

pisach o działalności gospodarczej. Odwołanie się do przepisów ustawy z dnia 23

grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej oznacza, że ubezpieczeniu społecznemu

6

podlegają osoby wykonujące działalność określoną w art. 2 tej ustawy, która podlega

obowiązkowi wpisu do ewidencji z mocy art. 8 ust. 1. Warunkiem podlegania ubez-

pieczeniu jest istnienie obowiązku wpisu do ewidencji, a nie faktyczne dokonanie

takiego wpisu. Brak wpisu do ewidencji może być wynikiem niedopełnienia obowiąz-

ku zgłoszenia przez osobę prowadzącą działalność, jak to miało miejsce w przypad-

ku wnioskodawczyni, lub wynikiem zaniedbania organu prowadzącego ewidencję.

Intencją przepisu ustawy określającego obowiązek ubezpieczenia nie mogło być

uzależnienie tego obowiązku od dopełnienia formalności przez osobę zainteresowa-

ną lub urzędnika. W wyroku z dnia 4 lutego 1999 r. II UKN 435/99 (OSNAPiUS z

2000 nr 6, poz. 244) Sąd Najwyższy stwierdził, że zaniechanie powiadomienia tere-

nowego organu administracji państwowej o podjętej działalności gospodarczej nie

wyłącza obowiązku zgłoszenia wniosku o objęcie ubezpieczeniem społecznym z ty-

tułu tej działalności i nie zwalnia od zapłaty należnych składek. Sąd Apelacyjny zas-

tosował tę zasadę przyjmując, że powstanie obowiązku ubezpieczenia uzależnione

jest od prowadzenia działalności podlegającej wpisowi do ewidencji i ustalił, że wnio-

skodawczyni prowadziła taką działalność.

To ustalenie zostało zakwestionowane w kasacji jako dokonane z narusze-

niem przepisu art. 9 ustawy o działalności gospodarczej. Przepis art. 9 ust. 1 stano-

wi, że nie wymaga zgłoszenia do ewidencji działalność gospodarcza prowadzona

przez osobę fizyczną osobiście, w zakresie określonym w ust. 2, z której zarobek

stanowi dodatkowe źródło dochodu tej osoby (uboczne zajęcie zarobkowe). Przepis

ten wymienia szereg warunków, od których uzależnione jest wyłączenie z obowiązku

ewidencjonowania. W przypadku wnioskodawczyni spełniony został tylko jeden

warunek – osobiste prowadzenie działalności. Przepis wymaga aby zarobek z pro-

wadzonej działalności stanowił dodatkowe źródło dochodów i jednocześnie definiuje

to pojęcie jako uboczne zajęcie zarobkowe. Oznacza to wykonywanie innego zajęcia

obok głównego zajęcia zarobkowego, a nie obok dochodów ze źródeł nie zarobko-

wych takich, jak lokaty bankowe, obligacje, emerytury lub renty. W przypadku wnio-

skodawczyni jedynym zajęciem zarobkowym było prowadzenie działalności gospo-

darczej polegającej na wykonywaniu usług geodezyjnych, a dochody z tej działalno-

ści były wyższe od emerytury. Ponadto przepis ten określa zakres osobistej działal-

ności stanowiącej uboczne zajęcie zarobkowe powołując się na regulację w ust. 2.

Ten z kolei przepis wymienia w trzech punktach przedmiot działalności, o której

mowa w ust. 1. Jest to wykonywanie przedmiotów osobistego użytku, ich naprawa i

7

konserwacja oraz sprzedaż produktów żywnościowych osobiście wytworzonych lub

uzbieranych. Usługi geodezyjne nie mieszczą się w tym zakresie i działalność gos-

podarcza tego rodzaju podlega obowiązkowi ewidencjonowania.

Uzyskiwanie przez emeryta lub rencistę dochodu z tytułu prowadzenia działal-

ności gospodarczej nie zgłoszonej do ewidencji, mimo istnienia takiego obowiązku,

uzasadnia zawieszenie lub zmniejszenie emerytury z mocy art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o

rewaloryzacji emerytur i rent. Zarzut naruszenia tego przepisu okazał się bezzasad-

ny.

Nie jest także uzasadniony zarzut naruszenia przepisu art. 106 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Przepis ten

w ust. 1 określa obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia. Definicja nienależnego

świadczenia w rozumieniu ustawy zawarta jest w ust. 2, który stanowi, że za kwoty

nienależnie pobranych świadczeń uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnie-

nia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczo-

na o braku prawa do ich pobierania. Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd

Apelacyjny wynika, iż wnioskodawczyni została prawidłowo pouczona o tym, że uzy-

skiwanie dochodów przekraczających określony pułap powoduje zawieszenie prawa

do emerytury. Ustalenia faktyczne nie mogą być skutecznie kwestionowane w kasa-

cji, jeżeli nie zgłoszono zarzutu, że zostały dokonane z naruszeniem przepisów po-

stępowania. Tego rodzaju zarzut nie został podniesiony w kasacji, nie wskazano

przepisu, którego naruszenie doprowadziło do błędu w ustaleniach faktycznych w

tym zakresie, a zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczy innej kwestii. W

tej sytuacji podstawą oceny prawidłowości zastosowania przepisu prawa materialne-

go jest stan faktyczny ustalony w postępowaniu apelacyjnym. Ustalenia faktyczne

wskazują, że świadczenie było nienależne w rozumieniu wskazanego przepisu i

podlega zwrotowi.

Ostatni z podniesionych w kasacji zarzutów, dotyczący naruszenia przepisów

art. 2 KPC i 14 ustawy o działalności gospodarczej, nie ma żadnego uzasadnienia.

Przepis art. 2 KPC ustanawia zasadę dopuszczalności drogi sądowej w sprawach

cywilnych. Do tego zakresu spraw należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecz-

nych określone w art. 476 § 2 KPC, w których wniesiono odwołanie od decyzji orga-

nu rentowego. Wyrok oddalający odwołanie odnosi się tylko do zaskarżonej decyzji

organu rentowego, nie ma natomiast skutku w kwestii uregulowanej w art. 14 ustawy

8

o działalności gospodarczej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem wpisu do ewidencji

działalności gospodarczej dokonuje właściwy organ w trybie administracyjnym.

Ustalenie w uzasadnieniu wyroku, że istniał obowiązek dokonania wpisu do ewidencji

działalności gospodarczej, nie zastępuje decyzji właściwego organu. Decyzja taka w

1996 r. nie była wydana, jednak – jak wskazano wyżej – brak decyzji nie jest przesz-

kodą do ustalenia faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej podlegającej

ewidencjonowaniu. Pismo Referatu Handlu i Usług Urzędu Miasta Ł., na które wnios-

kodawczyni powołuje się w kasacji, jest datowane 23 listopada 1998 r. i nie jest de-

cyzją ani o wpisie do ewidencji w 1996 r. ani o odmowie dokonania wpisu. Pismo to

jest jedynie informacją o treści art. 9 ustawy o działalności gospodarczej i zawiera

interpretację tego przepisu, do której Sąd Apelacyjny odniósł się w uzasadnieniu wy-

roku.

Kasacja okazała się pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tych przy-

czyn Sąd Najwyższy oddalił ją na zasadzie art. 39312

KPC.

========================================