III RN 160/99

Wyrok z dnia 11 maja 2000 r.

III RN 160/99

Osoba, która pełniła służbę lub funkcję i była zatrudniona w strukturach

Urzędu Bezpieczeństwa nie mogła zostać pozbawiona uprawnień kombatanc-

kich wówczas, gdy dowiodła, że podczas zatrudnienia w tych strukturach wy-

konywała "wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji oraz

osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej

Polskiej" (art. 21 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 24

stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami

represji wojennych i okresu powojennego, jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr

142, poz. 950 ze zm. - w brzmieniu obowiązującym do dnia 8 października 1999

r.).

Przewodnicząc: SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2000 r. sprawy ze skargi

Edwarda S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjo-

nowanych w Warszawie z dnia 2 lipca 1998 r. [...] w przedmiocie pozbawienia

uprawnień kombatanckich, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa

Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka

Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 15 kwietnia 1999 r. [...]

o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną.

U z a s a d n i e n i e

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w War-

szawie decyzją z dnia 2 lipca 1998 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w

związku z art. 127 § 3 KPA oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a w związku z art. 21 ust. 2 pkt

4 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach

będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z

2

1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm. – powoływanej nadal jako: ustawa o kombatantach),

w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 14

kwietnia 1998 r., mocą której skarżący - Edward S. został pozbawiony uprawnień

kombatanckich. W uzasadnieniu tej decyzji podano, że skarżący otrzymał uprawnie-

nia kombatanckie przyznane mu przez ZBoWiD z tytułu walki zbrojnej o utrwalenie

władzy ludowej, co ustalono na podstawie pisma Komendy Wojewódzkiej Milicji

Obywatelskiej województwa k. z dnia 29 października 1976 r. Domagając się ponow-

nego rozpatrzenia sprawy, skarżący nie przedstawił takich nowych dowodów, które

mogłyby uzasadniać zachowanie przez niego uprawnień na podstawie art. 21 ust. 3

ustawy o kombatantach, natomiast podnoszona przez niego okoliczność, że służył

on w tzw. Niszczycielskich Batalionach, nie mogła mieć wpływu na zmianę decyzji o

pozbawieniu go uprawnień.

Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie wyrokiem

z dnia 15 kwietnia 1999 r. [...] oddalił skargę Edwarda S. na powyższą decyzję. W

uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, że zgodnie z art.

1 ust. 1 ustawy o kombatantach kombatantami są osoby, które brały udział w woj-

nach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji

wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypos-

politej Polskiej. Z art. 1 ust. 2 oraz art. 2 ustawy o kombatantach wynika natomiast,

że działalnością kombatancką w rozumieniu tej ustawy jest między innymi uczestni-

czenie w latach 1944 - 1945 w tzw. Niszczycielskich Batalionach („Istriebitielnych

Batalionach”) na dawnych ziemiach polskich w województwach – lwowskim, stanis-

ławowskim, tarnopolskim i wołyńskim – w obronie ludności polskiej przed ukraińskimi

nacjonalistami. Równocześnie z art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach wynika, że

uprawnienia kombatanckie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą

prowadzenie takiej działalności (art. 1 ust. 1 i art. 2 ustawy o kombatantach), albo

fakty, o których mowa w art. 4 ustawy o kombatantach, a przy tym posiada obywa-

telstwo polskie lub posiadała je w okresie swej działalności kombatanckiej lub w

okresie podlegania represjom (z zastrzeżeniem wyjątków określonych w art. 21 ust.

2). Ustawa stanowi także (art. 25 ust. 2 ustawy o kombatantach), że osoby, które

uzyskały uprawnienia kombatanckie na podstawie poprzednio obowiązujących prze-

pisów, zachowują te uprawnienia (art. 25 ust. 1 ustawy o kombatantach), chyba że

uzyskały te uprawnienia na mocy dotychczasowych przepisów wyłącznie z tytułu

działalności w latach 1944 – 1956 w charakterze „uczestników walk o ustanowienie i

3

utrwalenie władzy ludowej” lub z innych tytułów nie wymienionych w art. 1 ust. 2, art.

2 i art. 4 ustawy o kombatantach, względnie jeżeli osoby te uzyskały takie uprawnie-

nia z tytułu innej działalności, jednakże w latach 1944 – 1956 pełniły służbę lub funk-

cje i były zatrudnione w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa

i Informacji Wojskowej, a nie przedłożyły dowodów z których wynika, iż do wy-

mienionych służb zostały skierowane przez organizacje niepodległościowe lub przez

te organizacje zostały zwerbowane w celu udzielania pomocy, albo dowodów z któ-

rych wynika, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w tych służbach

wykonywały zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działają-

cych na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem,

w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżący uzyskał w przeszłości

uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu swego udziału w okresie od 11 czerwca

1945 r. do 25 lipca 1946 r. w walkach z reakcyjnym podziemiem, będąc przy tym

zatrudnionym w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Dlatego pomimo,

że skarżący wykazuje, iż uprawnienia kombatanckie mogą mu przysługiwać także z

tytułu działalności w okresie od 2 stycznia 1945 r. do 1 kwietnia 1945 r. w ramach

tzw. Niszczycielskich Batalionów, to jednak w zaskarżonej decyzji zasadnie przyjęto,

że z powodu jego późniejszego zatrudnienia w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa,

nie może on zachować nadanych mu wcześniej uprawnień kombatanckich, bowiem

w toczącym się postępowaniu nie przedstawił dowodów wskazujących na to, że do

pracy w Urzędzie Bezpieczeństwa skierowany został przez organizacje

niepodległościowe lub przez te organizacje był zwerbowany w celu udzielania im

pomocy, ani też dowodów na to, że podczas tego zatrudnienia wykonywał wyłącznie

zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz

suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Naczelnego Sądu

Administracyjnego, dowodem takim nie jest przedstawione przez skarżącego w toku

postępowania zaświadczenie Komendy Wojewódzkiej Policji z dnia 18 maja 1998 r.,

w którym stwierdza się, że skarżący był zatrudniony na stanowisku wartownika

Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w O. został zwolniony ze służby

na skutek dezercji.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego pismem z dnia 21 września 1999 r. [...]

wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra-

cyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 15 kwietnia 1999 r. [...], zarzu-

cając mu rażące naruszenie: po pierwsze - art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatan-

4

tach, wobec pominięcia przy jego interpretacji treści art. 1 ust. 2 pkt 7 ustawy o kom-

batantach; po drugie - art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy o kombatantach, wobec wadli-

wego ustalenia, że skarżący nie wykazał braku podstaw do zastosowania tego prze-

pisu; oraz po trzecie - art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Są-

dzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 328 § 2 KPC

oraz art. 59 ustawy o NSA, wobec braku rzetelnego zbadania, czy nie zaistniały oko-

liczności uzasadniające uwzględnienie skargi. W konsekwencji w rewizji nadzwy-

czajnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczel-

nemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Szczecinie do po-

nownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szcze-

gólności, że przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy Naczelny Sąd Administra-

cyjny: po pierwsze – nie wziął pod uwagę tego, że pojęcie „walka o utrwalanie władzy

ludowej” w ujęciu obowiązującej uprzednio ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szcze-

gólnych uprawnieniach kombatantów (Dz.U. Nr 16, poz. 122) rozumiane było

znacznie szerzej aniżeli w obowiązującej obecnie ustawie o kombatantach, a skarżą-

cy uzyskał te uprawnienia z tytułu udziału w tzw. Niszczycielskich Batalionach, które

walczyły z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii; po drugie – w sytuacji skarżą-

cego, odebranie uprawnień kombatanckich mogło nastąpić wyłącznie na podstawie

art. 21 ust. 2 pkt 4 lit a ustawy o kombatantach, tymczasem fakt, iż był on zatrudnio-

ny w Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w O. w 1945 r., a więc na terenie Ziem

Zachodnich, wskazuje, że brał udział jedynie w walce z Wehrwolfem i innymi niedo-

bitkami armii niemieckiej, bowiem żadne źródła historyczne nie potwierdzają działal-

ności na tych terenach w 1945 r. polskich organizacji niepodległościowych, których

zwalczanie, w ramach formacji organów bezpieczeństwa publicznego, przesądza o

utracie uprawnień kombatanckich; oraz po trzecie – zgodnie z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a

ustawy o kombatantach, na skarżącym nie ciążył obowiązek wykazania, że nie był

zatrudniony na stanowiskach, o których mowa w tym przepisie, ale jedynie, jak to

ujęto w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej: „obowiązek wykazania, że zachodzą

okoliczności uzasadniające wyłączenie przesłanek utraty uprawnień (art. 21 ust. 3)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna.

5

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżący uzyskał uprawnienia

kombatanckie z tytułu swego udziału w walce z reakcyjnym podziemiem w okresie od

11 czerwca 1945 r. do 25 lipca 1946 r., kiedy był zatrudniony w strukturach Urzędu

Bezpieczeństwa Publicznego w O. Dlatego powoływana następnie przez skarżącego

okoliczność, że uprawnienia kombatanckie przysługiwać mu mogą także z tytułu

służby w okresie od 2 stycznia 1945 r. do 1 kwietnia 1945 r. w tzw. Niszczycielskich

Batalionach (o czym stanowi art. 1 ust. 2 pkt 7 ustawy o kombatantach), nie może

być w danym wypadku brana pod uwagę, skoro – zgodnie z dyspozycją art. 25 ust. 2

pkt 1 lit. a ustawy o kombatantach – uprawnień kombatanckich pozbawiono osoby

wymienione w art. 21 uat.2 pkt 4 lit. a ustawy o kombatantach, tzn. osoby, które

pełniły służbę lub funkcje i były zatrudnione między innymi w strukturach Urzędu

Bezpieczeństwa, o ile nie przedłożą one dowodów na to, że skierowane zostały do

tych służb i organów przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje

zostały zwerbowane w celu udzielania im pomocy (art. 21 ust. 3 pkt 2 ustawy o

kombatantach), względnie dowodów na to, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby

lub funkcji w tych strukturach (w danym wypadku w strukturach Urzędu Bez-

pieczeństwa): „wykonywały wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem organi-

zacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej

Polskiej" (art. 21 ust. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach - w wersji obowiązującej do dnia

8 października 1999 r., tzn. w dacie podejmowania zaskarżonej decyzji - por. art. 1

pkt 3 lit. b ustawy z dnia 4 marca 1999 r., Dz.U. Nr 77, poz. 862). Naczelny Sąd Ad-

ministracyjny trafnie stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że skarżący w

ogóle nie przeprowadził takiego dowodu, a jedynie w toku postępowania w niniejszej

sprawie przedstawił zaświadczenie Komendy Wojewódzkiej Policji z dnia 18 maja

1998 r., z którego wynika, że był zatrudniony na stanowisku wartownika Powiatowe-

go Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w O., skąd następnie zdezerterował i z tej

przyczyny został zwolniony ze służby. Natomiast za oczywiście bezzasadny należało

uznać podniesiony w tym kontekście zarzut, który w uzasadnieniu rewizji nadzwy-

czajnej został sformułowany, jak następuje: „organy bezpieczeństwa publicznego na

terenach Ziem Odzyskanych prowadziły w tym okresie walkę wyłącznie w Wehrwol-

fem i innymi niedobitkami armii niemieckiej. Żadne natomiast źródła historyczne nie

potwierdzają działalności na tych terenach w 1945 r. organizacji niepodległościo-

wych, których zwalczanie, w ramach formacji organów bezpieczeństwa publicznego,

przesądza o utracie uprawnień kombatanckich. A zatem zaświadczenie o zatrudnie-

6

niu na stanowisku wartownika było w zupełności wystarczające, a nawet w świetle

wiedzy historycznej zbędne w celu udowodnienia, że nie zachodziły okoliczności

wymienione w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy”. Oczywista bezzasadność tego za-

rzutu wynika stąd, że: po pierwsze – wbrew temu, o czym mowa w uzasadnieniu re-

wizji nadzwyczajnej, w 1945 roku na terenie województwa o. działały organizacje

niepodległościowe, o czym świadczą także publikacje dokumentujące działalność

organów bezpieczeństwa w tym okresie (np. „Informator o nielegalnych antypańs-

twowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach

1944-1956” wydany w Warszawie w 1964 r. przez Ministerstwo Spraw Wewnętrz-

nych – Biuro „C”, s.109-110); a po wtóre – wedle art. 21 ust. 3 pkt 2 w związku z art.

21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy o kombatantach, osoby zatrudnione między innymi w

strukturach Urzędu Bezpieczeństwa pozbawione zostały uprawnień kombatantów, o

ile nie dowiodą, że podczas zatrudnienia w strukturach organów bezpieczeństwa

publicznego wykonywały wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem nie tylko

organizacji, lecz także i osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości

Rzeczypospolitej Polskiej, a tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący nawet

nie podjął próby przeprowadzenia takiego dowodu. W konsekwencji stwierdzić nale-

ży, że całkowicie bezzasadny jest również podniesiony w rewizji nadzwyczajnej za-

rzut naruszenia przez Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonym wyrokiem art. 328

§ 2 KPC w związku z art. 27 ust. 1 i art. 59 ustawy o NSA.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz.

483) oraz art. 39312

KPC w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej -

Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektó-

rych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł jak w sentencji.

========================================