V CKN 1029/00

Wyrok z dnia 12 maja 2000 r., V CKN 1029/00

Jeżeli sankcja nieważności niektórych postanowień czynności prawnej

wynika z innych przepisów niż art. 58 § 1 i 2 k.c., o ważności tej czynności w

pozostałym zakresie należy rozstrzygać, stosując w drodze analogii art. 58 § 3

k.c.

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędziowie SN: Marek Sychowicz, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 12 maja 2000 r. na rozprawie sprawy z

powództwa Dariusza B. przeciwko Gminie Miejskiej Z. o zapłatę, na skutek kasacji

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 26 lutego 1998 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił (między innymi) apelację

powoda Dariusza B. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Jeleniej Górze z dnia 28

października 1997 r., oddalającego (między innymi) jego powództwo przeciwko

pozwanej Gminie Miejskiej Z. o zapłatę kwoty 317 521 zł tytułem kar umownych.

Według twierdzeń pozwu, wierzytelność o zapłatę wymienionej kwoty powstała na

rzecz Centralnej Spółdzielni Mieszkaniowej „N.” w Z. w związku z jej umową z

Gminą z dnia 12 lipca 1995 r. i została nabyta przez powoda od Spółdzielni w

drodze umowy przelewu zawartej dnia 2 grudnia 1996 r.

Umowa Spółdzielni z Gminą z dnia 12 lipca 1995 r. dotyczyła realizacji

zadania inwestycyjnego o nazwie „budynek mieszkalno-usługowy przy ul. E.P.”.

Zgodnie z § 4-6 tej umowy, Gmina zobowiązała się ustanowić na rzecz Spółdzielni

prawo wieczystego użytkowania gruntu pod planowaną inwestycję z pominięciem

trybu przetargowego, wydać pozwolenie na budowę oraz uczestniczyć częściowo w

kosztach inwestycji. W zamian Gmina uzyskiwała uprawnienie do kierowania

lokatorów do wybudowanych mieszkań. Poza tym § 8 umowy zastrzegał kary

umowne na wypadek zajścia oznaczonych zdarzeń.

W ścisłym związku z powyższą umową pozostawały dwie dalsze umowy.

Jedna, o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego gruntu, zawarta dnia

1 sierpnia 1995 r. między Gminą a Spółdzielnią, oraz druga, o roboty budowlane,

zawarta dnia 3 sierpnia 1995 r. między Spółdzielnią a powodem. Sąd Wojewódzki w

Jeleniej Górze uznał pierwszą z tych umów za nieważną ze względu na naruszenie

przy jej zawarciu art. 4 ust. 8 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce

gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz.

127 ze zm.), stanowiącego, że z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie

przewidzianych, sprzedaż lub oddanie w użytkowanie wieczyste gruntów

stanowiących własność Skarbu Państwa lub własność gminy następuje w drodze

przetargu. Poza tym, decyzją Wojewody J. z dnia 4 października 1995 r. nastąpiło

stwierdzenie nieważności decyzji Burmistrza Z. w przedmiocie pozwolenia na

budowę budynku mieszkalno-usługowego przy ul. E.P., w konsekwencji czego

doszło do wstrzymania robót budowlanych w zakresie wspomnianej inwestycji.

Następnie, dnia 28 marca 1996 r., Dariusz B. odstąpił od umowy o roboty

budowlane, zawartej ze Spółdzielnią w dniu 3 sierpnia 1995 r. i wezwał ją do

zapłaty należnych mu na podstawie tej umowy kar umownych w kwocie 317 521 zł.

W dniu 21 października 1996 r. oświadczenie o odstąpieniu od umowy zawartej z

Gminą dnia 12 lipca 1995 r. złożyła Spółdzielnia, po czym wezwała Gminę do

zapłaty kar umownych, a dnia 2 grudnia 1996 r. przelała swą wierzytelność wobec

Gminy z tytułu takich kar w kwocie 317 521 zł na rzecz Dariusza B., w celu pokrycia

swej należności wobec niego z tytułu kar umownych w identycznej wysokości,

wynikających z umowy z dnia 3 sierpnia 1995 r.

Sąd Apelacyjny, w ślad za Sądem Wojewódzkim, uznał, że postanowienia

umowy Spółdzielni z Gminą z dnia 12 lipca 1995 r., zastrzegające zobowiązanie

Gminy do ustanowienia na rzecz Spółdzielni użytkowania wieczystego bez

zachowania trybu przetargowego, są nieważne. Jeżeli bowiem umowa

o ustanowienie użytkowania wieczystego, zawarta sprzecznie art. 4 ust. 8 ustawy

z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

z pominięciem trybu przetargowego, jest nieważna, to za nieważne należy także

uznać zobowiązanie się do zawarcia umowy o ustanowienie użytkowania

wieczystego z pominięciem tego trybu. Ponieważ postanowienia umowy z dnia 12

lipca 1995 r., zastrzegające zobowiązanie Gminy do zawarcia umowy o

ustanowienie użytkowania wieczystego z pominięciem trybu przetargowego, były

elementami przedmiotowo istotnymi, ich nieważność pociągnęła za sobą, stosownie

do art. 58 § 3 k.c., nieważność całej umowy. W konsekwencji, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, powództwo Dariusza B. jest nieuzasadnione, gdyż wywodzi on

dochodzone roszczenie o zapłatę kar umownych z nieważnej umowy.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 58 § 3 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Gmina, przyjmując na siebie w umowie z dnia 12 lipca 1995 r. obowiązek

zawarcia umowy o ustanowienie użytkowania wieczystego z pominięciem trybu

przetargowego, zobowiązała się wobec Spółdzielni do świadczenia prawnie

niemożliwego. Umowa ta we wspomnianym zakresie musi być zatem uznana za

nieważną, stosownie do art. 387 § 1 k.c. Jej nieważność w tym zakresie wynika

także, na skutek niedochowania formy aktu notarialnego, z art. 158 k.c. w związku

z art. 234 k.c., a dokonane ustalenia nie wskazują na to, aby stronom chodziło o

zawarcie umowy przedwstępnej do umowy o ustanowienie użytkowania

wieczystego. Należy zaznaczyć, że sankcją nieważności dotknięte było także

postanowienie umowy z dnia 12 lipca 1995 r., zastrzegające zobowiązanie Gminy

do udzielenia pozwolenia na budowę. Udzielanie pozwoleń na budowę należy do

zadań publicznoprawnych i umowne zobowiązanie się do wydania takiego

pozwolenia musi być uznane za sprzeczne z właściwymi przepisami normującymi te

zadania, a tym samym za nieważne, stosownie do art. 58 § 1 k.c.

Ocena ważności całej umowy z dnia 12 lipca 1995 r. z powodu nieważności

poszczególnych jej postanowień powinna być dokonana zgodnie z art. 58 § 3 k.c.

Nie stoi temu na przeszkodzie okoliczność, że źródłem sankcji nieważności

niektórych postanowień umowy z dnia 12 lipca 1995 r. nie jest art. 58 § 1 lub 2 k.c.,

lecz art. 378 § 1 lub art. 73 § 2 k.c. Wprawdzie uregulowanie zawarte w art. 58 k.c.

dotyczy tylko przesłanki odnoszącej się do treści i celu czynności prawnej, jednakże

w wypadkach nieważności poszczególnych postanowień czynności prawnej,

wynikającej z innych przepisów niż art. 58 § 1 i 2 k.c., należy dopuścić analogię z

art. 58 § 3 k.c. Wypadki te wykazują bowiem daleko idące podobieństwo z

sytuacjami, w których poszczególne postanowienia czynności prawnej są nieważne

z mocy art. 58 § 1 i 2 k.c. W odniesieniu do będącej przedmiotem szczególnej

uwagi w niniejszej sprawie nieważności umowy spowodowanej prawną

niemożliwością umówionego świadczenia, należy zaznaczyć, że sankcja ta

wynikałaby z art. 58 § 1 k.c.

Odwołanie się przez Sąd Apelacyjny do art. 58 § 3 k.c. było zatem

uzasadnione, uwagi tego Sądu związane z zastosowaniem tego przepisu wymagają

jednak uściśleń. Na tle umowy z dnia 12 lipca 1995 r. nie można mówić o

elementach przedmiotowo istotnych, ponieważ te wyodrębnia się w umowach

nazwanych, a rozpatrywana umowa do takich nie należy. Jednakże w świetle art.

58 § 3 k.c. uznanie całej umowy za nieważną jest możliwe nie tylko w razie

nieważności elementów przedmiotowo istotnych. Również nieważność postanowień

nie dających się zakwalifikować jako elementy przedmiotowo istotne umożliwia na

podstawie tego przepisu uznanie za nieważną całej czynności prawnej.

Artykuł 58 § 3 k.c., stanowiąc bowiem, że czynność pozostaje w mocy co do

pozostałych części, jeżeli z okoliczności nie wynika, iż bez postanowień dotkniętych

nieważnością nie zostałaby ona dokonana, nakazuje tę ocenę przeprowadzić przy

uwzględnieniu okoliczności towarzyszących dokonaniu rozpatrywanej czynności

prawnej i oprzeć ją na zobiektywizowanym kryterium w postaci oczekiwanego w

takich okolicznościach zachowania się człowieka rozsądnego. Innymi słowy, w

świetle art. 58 § 3 k.c. chodzi o ustalenie, czy uwzględniając konkretne okoliczności,

w jakich czynność prawną podjęto, i zakładając rozsądną ich ocenę, doszłoby do

dokonania czynności prawnej przez strony bez nieważnych postanowień, czy też

nie. Dokonane w sprawie ustalenia pozwalają uznać, że strony umowy z dnia

12 lipca 1995 r. nie zawarłyby jej bez nieważnych postanowień, zastrzegających

zobowiązanie Gminy do ustanowienia użytkowania wieczystego z pominięciem

przetargu. Z okoliczności, w jakich doszło do zawarcia tej umowy wynika, że

nieważne postanowienia miały dla stron zasadnicze znaczenie. Uzyskanie przez

Spółdzielnię użytkowania wieczystego bez przetargu było tym, na czym stronom

szczególnie zależało. Nieważność wspomnianych postanowień spowodowała, że

odpadł zasadniczy element ustalonej przez strony struktury umowy z dnia 12 lipca

1995 r.

Wobec nieważności umowy, powód nie mógł nabyć wywodzonej z niej

wierzytelności, będącej przedmiotem żądania pozwu, zgodnie z zasadą nemo plus

iuris in alium transferre potest, quam ipse habet.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.