V CKN 30/00

Wyrok z dnia 12 maja 2000 r., V CKN 30/00

W formie aktu notarialnego powinno być złożone nie tylko oświadczenie

o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości, ale

także oświadczenie o zobowiązaniu się do ustanowienia takiego prawa (art.

245 § 2 zdanie drugie k.c.).

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędziowie SN: Marek Sychowicz, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 12 maja 2000 r. na rozprawie

sprawy z powództwa „L.”, spółki z o.o. w J, przeciwko Jackowi M, o zapłatę, na

skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 8

kwietnia 1998 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodowej spółki od

wyroku Sądu Wojewódzkiego w Jeleniej Górze z dnia 23 grudnia 1997 r.,

uchylającego wyrok zaoczny z dnia 5 września 1997 r. i oddalającego powództwo o

zapłatę przez pozwanego Jacka M. kwoty 250 000 zł tytułem naprawienia szkody

wyrządzonej wskutek niewywiązania się wobec strony powodowej z obowiązku

wniesienia wkładu niepieniężnego w postaci ustanowienia prawa użytkowania na

oznaczonych bliżej działkach gruntu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zobowiązanie, na które powołuje się powodowa

spółka, nie powstało ze względu na niezłożenie przez pozwanego oświadczenia o

objęciu nowych udziałów, podlegających pokryciu wkładem niepieniężnym w

postaci ustanowienia użytkowania nieruchomości, z zachowaniem formy aktu

notarialnego. Zachowanie zaś tej formy w odniesieniu do oświadczenia pozwanego

było nieodzowne dla powstania jego obowiązku dotyczącego ustanowienia

użytkowania nieruchomości.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie art. 163 § 1 i art. 258 k.h. oraz art. 471 w związku z art.

361 k.c. Skarżąca przyznała, że oświadczenie pozwanego o objęciu udziałów nie

nastąpiło we wspomnianej wyżej formie, ale to nie było, jej zdaniem, konieczne.

Powołała się na to, że podwyższenie kapitału, o które chodzi w sprawie, zostało

wpisane przez sąd rejestrowy, i że stało się to zgodnie z art. 163 oraz 258 k.h.

W rezultacie, zdaniem skarżącej, wskazane przez nią zobowiązanie pozwanego

powstało i uzasadnia jego odpowiedzialność odszkodowawczą w zakresie

wykraczającym poza ustaloną wartość obarczającego go wkładu niepieniężnego

(wartość tę określono na kwotę 9 600 000 zł sprzed denominacji).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jest poza sporem, że podwyższenie kapitału zakładowego, o które chodzi w

sprawie, nastąpiło na podstawie uchwały zgromadzenia wspólników nie

zaprotokołowanej przez notariusza. Łączyło się to z zawartym w umowie spółki

postanowieniem, zgodnie z którym „kapitał zakładowy spółki może być

podwyższony uchwałami wspólników do kwoty pięciu miliardów złotych bez zmiany

umowy spółki”. Strona powodowa przyznała też, że oświadczenie pozwanego o

objęciu udziałów, podlegających pokryciu wkładem niepieniężnym w postaci

ustanowienia użytkowania na nieruchomości, nie zostało złożone w formie aktu

notarialnego. Jeżeliby nawet przyjąć – jak to uczynił sąd rejestrowy – że uchwała

wspólników o podwyższeniu kapitału zakładowego nie musiała być

zaprotokołowana przez notariusza, bo chodziło tu o przypadek podwyższenia

kapitału zakładowego na mocy dotychczasowych postanowień umowy spółki (art.

255 § 1 k.h.), oraz aprobować możliwość złożenia przez dotychczasowego

wspólnika oświadczenia o objęciu podwyższonego kapitału zakładowego w formie

pisemnej (jak przyjęto w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 11 września

1991 r., I CZ 12/91, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 140), to i tak nie ma podstaw do

uznania, że pozwany zobowiązał się skutecznie ustanowić użytkowanie na

nieruchomości. Zgodnie bowiem z art. 245 § 2 zdanie drugie k.c. w związku z art.

73 § 2 k.c., nieodzowną przesłanką zaciągnięcia zobowiązania do ustanowienia

użytkowania na nieruchomości jest złożenie przez właściciela nieruchomości

oświadczenia w formie aktu notarialnego.

Brzmienie art. 245 § 2 zdanie drugie k.c., mówiącego, że forma aktu

notarialnego jest potrzebna tylko dla oświadczenia właściciela, który ustanawia

ograniczone prawo rzeczowe na nieruchomości, mogłoby wprawdzie skłaniać do

opowiedzenia się za tym, że przepis ten dotyczy tylko oświadczenia właściciela o

ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego, jednak przytoczone dalej

argumenty przemawiają za odniesieniem tego przepisu również do oświadczenia

właściciela skierowanego na zobowiązanie się do ustanowienia użytkowania na

nieruchomości.

W razie opowiedzenia się za tym, że art. 245 § 2 zdanie drugie k.c. dotyczy

tylko oświadczenia właściciela o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego, w

kwestii formy oświadczenia właściciela zobowiązującego się do ustanowienia

użytkowania na nieruchomości nasuwałyby się dwa rozwiązania. Według jednego,

miałaby tu odpowiednie zastosowanie, na zasadzie odesłania zawartego w art. 245

§ 1 k.c., norma art. 158 zdanie pierwsze k.c., zastrzegająca formę aktu notarialnego

dla oświadczeń obu stron. Rozwiązanie to szłoby jednak za daleko, wymagałoby

bowiem dla zaciągnięcia zobowiązania do ustanowienia ograniczonego prawa

rzeczowego na nieruchomości surowszej formy niż wymagana dla samego

ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości. Natomiast

według drugiego rozwiązania, wyjątek, o którym mowa, w art. 245 § 2 zdanie drugie

k.c., uchylałby formę wymaganą przez art. 158 k.c. nie tylko w odniesieniu do

oświadczenia nabywcy ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości, ale

także w odniesieniu do całej umowy zobowiązującej do ustanowienia

ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości. To rozwiązanie jest nie do

pogodzenia z przyjętym w art. 245 § 1 k.c. odesłaniem do wyrażonej w art. 155 § 1

k.c. konstrukcji umowy o podwójnym skutku. Przyjęcie, że umowa zobowiązująca

do ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego jednocześnie ustanawia to

prawo, zakłada zachowanie przy zawieraniu tej umowy formy wymaganej pod

rygorem nieważności dla ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego.

Akceptacja tego rozwiązania prowadziłaby do niespójności w obrębie systemu

prawa cywilnego, z jednej bowiem strony umowa przedwstępna nie zawarta w

formie wymaganej pod rygorem nieważności dla umowy przyrzeczonej wywierałaby

tylko tzw. skutek słabszy (art. 390 § 1 k.c.), z drugiej zaś umowa zobowiązująca do

ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości nie zawarta w

formie wymaganej dla ustanowienia takiego prawa umożliwiałaby dochodzenie jego

ustanowienia na drodze sądowej lub odszkodowania za niewykonanie tej umowy na

zasadach ogólnych.

W świetle poczynionych uwag, właściwa interpretacja art. 245 § 2 zdanie

drugie k.c. prowadzi do uznania, że w zastrzeżonej w tym przepisie formie pod

rygorem nieważności powinno być złożone nie tylko oświadczenie właściciela

o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości, ale także jego

oświadczenie o zobowiązaniu się do ustanowienia tego prawa.

Wobec braku podstaw do przyjęcia, że pozwany zaciągnął skutecznie

zobowiązanie, na które powołuje się strona powodowa, zbyteczne było rozważanie

zakresu odpowiedzialności odszkodowawczej za naruszenie wspomnianego

zobowiązania.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.