II UKN 586/99

Wyrok z dnia 13 czerwca 2000 r.

II UKN 586/99

Dla wykazania związku przyczynowego między niezdolnością do pracy a

pobytem w więzieniu z przyczyn politycznych powinno się wskazać obrażenia

lub szkody odniesione w związku z pobytem w więzieniu, które doprowadziły

do powstania niezdolności do pracy (art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji

wojennych i okresu powojennego, jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz.

950 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2000 r. sprawy z wniosku

Zygmunta K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W. o

rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z działalnością kombatancką, na sku-

tek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 5

maja 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 24 listopada 1997 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w W. odmówił przyznania wnioskodawcy Zygmuntowi K. renty inwalidy wojennego

wobec niestwierdzenia niezdolności do pracy w związku z pobytem w więzieniu z

przyczyn politycznych.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 2 marca

1999 r. [...]. Na podstawie opinii biegłych lekarzy internisty, chirurga, neurologa i psy-

chiatry, Sąd ustalił, że niezdolność do pracy wnioskodawcy powodują choroby układu

krążenia, zespół psychoorganiczny miażdżycowy i zmiany zwyrodnieniowe kręgo-

2

słupa z dyskopatią i zespołem bólowym. Zmiany chorobowe nie pozostają w związku

z pobytem w więzieniu w latach 1948 - 1949. Schorzenia układu krążenia ujawniły

się w 60 roku życia i mają podłoże organiczne związane z procesem miażdżycowym.

W badaniu chirurgicznym nie stwierdzono zmian, które miałyby spowodować upośle-

dzenie organizmu w związku z traumatyzacją fizyczną w czasie pobytu w więzieniu,

a zmiany w kręgosłupie i stawach biodrowych mają charakter zwyrodnieniowy, star-

czy, a nie pourazowy. Zespół psychoorganiczny jest nasilony odpowiednio do wieku,

a w badaniu psychiatrycznym nie stwierdzono zmian związanych z pobytem w wię-

zieniu. W świetle tych opinii wnioskodawca zdaniem Sądu nie spełnia warunków

określonych w art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz

niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego

(Dz.U. Nr 17, poz. 75 ze zm.).

W apelacji od tego wyroku wnioskodawca zarzucił, że bezpodstawnie został

pominięty dowód z zeznań świadków na okoliczność odniesionych ran w partyzantce

oraz torturowania i maltretowania wnioskodawcy w więzieniach za przynależność do

NSZ i AK, a ustalenia zostały poczynione na nie dość wnikliwych opiniach biegłych.

Wyrokiem z dnia 5 maja 1999 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i podzielił jego pogląd prawny. Sąd

Apelacyjny nie uznał za celowe przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, gdyż

opisane przez wnioskodawcę warunki pobytu w więzieniach nie były kwestionowane.

Sporna była kwestia następstw tych warunków w zakresie zdolności do pracy i w tym

przedmiocie sprawa została wyjaśniona na podstawie opinii biegłych.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca i opierając ją na obu podstawach

określonych w art. 3931

KPC wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprze-

dzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okrę-

gowemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania. Jako uchybienie prawu mate-

rialnemu wskazuje się w kasacji naruszenie art. 7 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o

zaopatrzeniu inwalidów wojennych wojskowych oraz ich rodzin ( jednolity tekst Dz.U.

z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.) w związku z art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojen-

nych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) i w związku z treścią wy-

tycznych szczegółowych zawartych w Zarządzeniu Nr 18 Prezesa ZUS z dnia 22

grudnia 1994 r. w sprawie orzekania o inwalidztwie osób będących ofiarami represji.

3

Jako naruszone przepisy postępowania wskazuje się przepisy art. 233 § 1, 235, 236,

241, 284, 378 § 1, 380, 382, 386 § 2 i 5 KPC. W uzasadnieniu kasacji zarzuty zostały

sprecyzowane w ten sposób, że uchybieniem było nieuwzględnienie wniosku dowo-

dowego o przesłuchanie świadków na okoliczność odniesionych przez wnioskodaw-

cę urazów fizycznych i psychicznych w czasie pobytu w więzieniu. Wobec oddalenia

wniosku dowodowego wnioskodawca został pozbawiony możności obrony swych

praw, co skutkuje nieważność postępowania z mocy art. 379 pkt 5 KPC. Sąd Ape-

lacyjny powinien na podstawie art. 378 § 2 i 386 § 2 KPC z urzędu uchylić wyrok do-

tknięty nieważnością. W postępowaniu apelacyjnym zostały naruszone przepisy art.

241, 380, 381 i 382 KPC, bowiem Sąd Apelacyjny powinien przeprowadzić zgłoszo-

ne dowody. Naruszono także zasadę bezpośredniości – art. 235 i 236 KPC, poprze-

stając na pisemnych oświadczeniach świadków bez przesłuchania ich przed sądem.

Naruszenie art. 5 KPC polega na zaniechaniu pouczenia wnioskodawcy o możliwości

zgłoszenia wniosku o przyznanie mu adwokata z urzędu. Z naruszeniem art. 233 § 1

KPC oba Sądy bezkrytycznie przyjęły za miarodajne opinie biegłych mimo zastrze-

żeń wnioskodawcy i powoływania się na zaświadczenia lekarskie stwierdzające

związek między cierpieniami fizycznymi i psychicznymi w czasie pobytu w więzie-

niach a schorzeniami powodującymi inwalidztwo. Ponadto opinie biegłych dotknięte

są wadą z tego powodu, że zostały biegłym udostępnione akta sprawy z opiniami

wydawanymi w poprzednim postępowaniu, co mogło sugerować ostateczne wnioski.

Konsekwencją tych naruszeń jest błędne zastosowanie powołanych w kasacji prze-

pisów prawa materialnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest uzasadniony zarzut nieważności postępowania. Zgodnie z art. 379 pkt

5 KPC nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możno-

ści obrony swych praw. O pozbawieniu możności obrony swych praw wolno by mó-

wić, jeżeli strona nie będąc zawiadomiona o terminach czynności sądowych została

pozbawiona możności składania wniosków. Nie ma natomiast nieważności postępo-

wania, jeżeli strona miała możliwość składania wniosków, lecz nie zostały one przez

sąd uwzględnione. Przepisy art. 217 § 2 i 381 KPC przewidują możliwość pominięcia

przez sąd wskazanych przez strony środków dowodowych. Nie sposób uznać, aby

4

skutkiem zastosowania przez sąd któregoś z tych przepisów była nieważność postę-

powania. Można jedynie mówić o ewentualnym naruszeniu tych przepisów.

W kasacji podniesiono zarzut naruszenia przepisów art. 241, 380, 381 i 382

KPC, jednak zarzut ten jest także nieuzasadniony. Sąd Apelacyjny uzasadnił przy-

czyny, dla których przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków uznał za niecelowe.

Zgodnie z art. 229 i 230 KPC nie wymagają dowodu fakty, które nie są między stro-

nami sporne. Fakt pobytu wnioskodawcy w więzieniach oraz warunki tego pobytu nie

były przez stronę przeciwną kwestionowane. Sąd uznał za prawdziwe fakty opisywa-

ne przez wnioskodawcę, a także biegli przyjęli za prawdziwe dolegliwości związane z

pobytem w więzieniach, wskazane przez wnioskodawcę w wywiadzie. Te okoliczno-

ści można było uznać za wyjaśnione i przepis art. 217 § 2 KPC dawał Sądowi Apela-

cyjnemu podstawę do pominięcia środka dowodowego.

Nie może być uznany za uzasadniony zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC.

Zgodnie z tym przepisem sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własne-

go przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

Ustalenia w zakresie zmian chorobowych i ich pochodzenia zostały dokonane na

podstawie opinii biegłych, co do których fachowości i rzetelności nie można było mieć

uzasadnionych wątpliwości. Biegli zapoznali się z powołanymi w kasacji zaświadcze-

niami lekarskimi, w których także był wyrażony pogląd co do pochodzenia zmian cho-

robowych. Pogląd ten nie znalazł potwierdzenia w przeprowadzonych przez biegłych

badaniach i analizie dokumentacji lekarskiej. Nie jest przy tym uchybieniem udostęp-

nienie biegłym opinii lekarskich wydanych w poprzednim postępowaniu o rentę inwa-

lidy wojennego. Twierdzenie, że biegli mogli sugerować się tymi opiniami, to niczym

nie poparte przypuszczenie.

Nie ma uzasadnienia zarzut naruszenia art. 5 KPC. Przepis ten stanowi, że

sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy

prawnego wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach

prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Przepis ten zawiera obowiązek po-

uczenia strony o czynnościach, które w danej sprawie powinny być podjęte w celu

dochodzenia roszczeń lub obrony. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13

maja 1997 r., II UKN 100/97 (OSNAPiUS 1998 nr 4, poz. 133) zakres przewidziane-

go w art. 5 KPC sądowego obowiązku udzielenia stronie występującej w sprawie bez

adwokata lub radcy prawnego wskazówek co do czynności procesowych wyznacza

potrzeba procesowa. Z powołanego przepisu nie wynika, aby sąd obowiązany był

5

pouczać stronę o treści wszystkich przepisów procedury, w tym także o treści art.

117 § 2 KPC. Gdyby strona okazała się nieporadna, a charakter sprawy skompliko-

wany i wskazówki udzielane przez sąd na podstawie art. 5 KPC byłyby niewystar-

czające, sąd powinien pouczyć stronę o możliwości ustanowienia pełnomocnika –

adwokata lub radcy prawnego. Dopiero po oświadczeniu strony, że nie jest w stanie

ponieść kosztów pełnomocnika, sąd powinien ją pouczyć o możliwości złożenia

wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu. Tego rodzaju okoliczności w niniejszej

sprawie nie wystąpiły.

W świetle prawidłowych ustaleń faktycznych nie ma podstaw do uznania, że

zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem prawa materialnego. Wskazane w kasacji

wytyczne Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 grudnia 1994 r. w

sprawie orzekania o inwalidztwie osób będących ofiarami represji nie są przepisami

prawa materialnego. Regulują one zasady postępowania przed organem rentowym

natomiast nie mają zastosowania w postępowaniu sądowym, w którym postępowanie

dowodowe prowadzone jest według zasad określonych w KPC. Zarzut naruszenia

tych wytycznych nie stanowi uzasadnienia podstawy kasacyjnej, jaką jest naruszenie

prawa materialnego.

Przepis art. 7 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojen-

nych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze

zm.) daje definicję inwalidztwa powstałego w związku z działaniami wojennymi lub

mającymi charakter wojennych. Przepis ten został powołany w uzasadnieniu zaskar-

żonego wyroku dlatego, że wnioskodawca w toku postępowania powoływał się na

skutki zranień odniesionych w czasie walk partyzanckich. W kasacji wnioskodawca

powołuje się jedynie na następstwa tortur fizycznych i maltretowania psychicznego w

czasie pobytu w więzieniu za udział w ruchu oporu. W takim przypadku definicja in-

walidztwa zawarta w powołanym przepisie nie ma zastosowania, bowiem przepis ten

nie wymienia osób represjonowanych po zakończeniu działań wojennych. Definicję

inwalidztwa pozostającego w związku z represjami wojennymi i okresu powojennego

daje przepis art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz

niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego

(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950). Stanowi on, że za inwalidztwo po-

zostające w związku z pobytem między innymi w więzieniu z przyczyn politycznych

uważa się inwalidztwo będące następstwem zranień, kontuzji bądź innych obrażeń

lub chorób powstałych w związku z tym pobytem. Przepis ten wymaga istnienia

6

związku przyczynowego między aktualną niezdolnością do pracy a obrażeniami lub

chorobami związanymi z pobytem w więzieniu. Dla wykazania takiego związku po-

winno się wskazać obrażenia lub choroby odniesione w związku z pobytem w wię-

zieniu, które w następstwie rozwoju zmian chorobowych doprowadziły do niezdolno-

ści do pracy. Nie jest natomiast wystarczające wykazanie samego faktu uwięzienia,

związanych z tym przeżyć i panujących w więzieniu warunków. W sytuacji, gdy nie

zostało wykazane, że niezdolność do pracy wnioskodawcy jest następstwem obra-

żeń lub chorób odniesionych w związku z pobytem w więzieniu, wnioskodawca nie

może korzystać z uprawnień emerytalnych określonych w art. 12 ust. 1 ustawy o

kombatantach.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

KPC oddalił ka-

sację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================