II UKN 605/99

Wyrok z dnia 27 czerwca 2000 r.

II UKN 605/99

Zakład Ubezpieczeń Społecznych do dnia 1 stycznia 1999 r. nie ponosił

odpowiedzialności za zobowiązania jednostek budżetowych Skarbu Państwa

(art. 40 § 1 KC). Przepis art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiąza-

niach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) w

związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie

rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre

rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatko-

wych w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.)

nie dawał podstaw do potrącenia ze składek na ubezpieczenie społeczne pra-

cowników należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych wierzytelności, jakie

pracodawca miał wobec jednostek budżetowych, jakimi były zakłady opieki

zdrowotnej.

Przewodniczący SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Maria Tyszel (sprawoz-

dawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2000 r. sprawy z wniosku

Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia Lecznictwa „C.” Spółki z ograniczoną odpowiedzial-

nością w Z.G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z.G. o

składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 24 czerwca 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację Przedsiębiorstwa Zaopatrze-

nia Lecznictwa „C.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Z.G. od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 28

grudnia 1998 r. [...].

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wy-

2

rokiem z dnia 21 grudnia 1998 r. [...] oddalił odwołanie Przedsiębiorstwa Zaopatrze-

nia Lecznictwa „C.” Spółka z o.o. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działu w Z.G. z dnia 7 grudnia 1997 r. oraz z 17 marca 1998 r., którymi Zakład od-

mówił potrącenia wierzytelności Przedsiębiorstwa wobec Zakładów Opieki Zdrowot-

nej w S., Sz. i D. z należnych od wnioskodawcy składek na ubezpieczenie społeczne

pracowników.

W sprawie bezsporny był zarówno obowiązek uiszczenia przez „C.” składek

na ubezpieczenie społeczne pracowników za okresy i w wysokościach wskazanych

w zaskarżonych decyzjach, jak i fakt, że „C.” był wierzycielem państwowych jednos-

tek budżetowych, jakimi wówczas były wymienione Zespoły Opieki Zdrowotnej. Jako

podstawę prawną swego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał przepisy art. 28

ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz.U. Nr 108, poz.

486 ze zm.) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r.

w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektó-

re rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatkowych

w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.), uznając

że: „żądanie wnioskodawcy nie może być uwzględnione, gdyż nie wskazał on, by

organ rentowy był jego dłużnikiem. Potrącenie należności jest możliwe, gdy dwie

osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, a więc gdy wie-

rzytelność podatnika wobec Skarbu Państwa jest wzajemna, bezsporna oraz wyma-

galna. Sąd nie podzielił poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 8

stycznia 1997 r., II UKN 42/96 (OSNAPiUS 1997 nr 16, poz. 300), iż art. 28 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych stanowi podstawę potrącenia należności osoby zo-

bowiązanej do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z jej wierzytelności

wobec Państwa. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie ma podstaw do rozszerzenia

zadań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie szukania źródeł pokrycia bez-

spornych należności wnioskodawcy wobec Skarbu Państwa, a każdy podmiot ma

obowiązek dochodzić swoich wierzytelności we własnym zakresie.

Po rozpoznaniu apelacji „C.”, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 24 czerwca 1999 r. [...] zmienił zaskarżony

wyrok oraz poprzedzające go decyzje w ten sposób, że stwierdził istnienie podstaw

„do dokonania przez powoda potrącenia należności pozwanego organu rentowego z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z wierzytelności powoda wobec Zakładów

Opieki Zdrowotnej w S., Sz. i D. w łącznej kwocie 37.600,20 zł”.

3

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że: „W niniejszej

sprawie spór dotyczy zatem tylko tego, czy opisane wierzytelności są wzajemne.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego są to wierzytelności wzajemne. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych jest centralnym organem administracji państwowej wykonującym zada-

nia z zakresu ubezpieczeń społecznych, a te zadania są zadaniami Skarbu Państwa.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia

przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych ... stanowi, że ustawę z dnia 19

grudnia 1980 r. stosuje się także do należności ZUS z tytułu składek na ubezpiecze-

nie społeczne w zakresie określonym m.in. w art. 28 ustawy”.

W kasacji od tego wyroku organ rentowy zarzucając mu: „naruszenie prawa

materialnego, a w szczególności art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowią-

zaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) przez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że wskazany

przepis stanowi podstawę do stosowania potrącenia należności wnioskodawcy z ty-

tułu składek na ubezpieczenie społeczne z jego wierzycielami wobec Zakładów

Opieki Zdrowotnej”, wniósł o jego zmianę i oddalenie odwołania.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Słusznie podniesiono w uzasadnieniu kasacji, że na podstawie art. 28 ustawy

z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z

1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.), który na podstawie § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zo-

bowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych ... (Dz.U. Nr

6, poz. 40 ze zm.) ma zastosowanie do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, potrącenie wzajemnej wierzytel-

ności pieniężnej wymaga spełnienia trzech warunków: wzajemności wierzytelności,

jej bezsporności i wymagalności. Spór w rozpatrywanej sprawie dotyczy zagadnienia,

czy bezsporne i wymagalne wierzytelności wnioskodawcy wobec trzech Zespołów

Opieki Zdrowotnej, które w okresie powstania tej wierzytelności były jednostkami bu-

dżetowymi, nadają się, jako wzajemne, do potrącenia z wierzytelności Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych wobec wnioskodawcy z tytułu należnych od niego składek

na ubezpieczenie społeczne pracowników. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie

podziela poglądu Sądu Apelacyjnego (przytoczonego za uzasadnieniem wyroku

4

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1997 r., II UKN 42/96 – OSNAPiUS 1997 nr 16,

poz.300), że zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych, realizowane przez cen-

tralny organ administracji państwowej jakim jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

są zadaniami Skarbu Państwa. Wprawdzie Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest

centralnym organem administracji państwowej, jednakże o specyficznej strukturze

finansowej. Zakład, stosownie do art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r.

Nr 25, poz. 137 ze zm.), jest dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

przeznaczonego na pokrycie wydatków na świadczenia pieniężne z ubezpieczenia

społecznego oraz innych wydatków i kosztów wymienionych w art. 27 tej ustawy.

Brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że „zadania z zakresu ubezpieczeń spo-

łecznych są zadaniami realizowanymi przez Państwo, są zadaniami Skarbu Pańs-

twa”. Przede wszystkim należy zauważyć, że w ustawie z dnia 25 listopada 1986 r.

brak jest przepisu odpowiadającego treścią art. 76 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25), zgodnie z którym wypłatę świadczeń z Funduszu Składkowego Ubezpie-

czenia Społecznego Rolników gwarantuje Państwo. Ponadto, trudno zgodzić się z

poglądem, jaki zdaje się wynikać z uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Sądu

Najwyższego, że utworzenie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych miało charakter

tylko „organizacyjnego wyodrębnienia” ze Skarbu Państwa. Przeczy temu zarówno

art. 32 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r., według którego to Zakład gospodaruje

nadwyżkami Funduszu (w sposób gwarantujący terminową wypłatę świadczeń) i jest

uprawniony do lokowania takich nadwyżek w bankach w formie oprocentowanych

lokat zwrotnych, a także - po uprzedniej zgodzie Naczelnej Rady Nadzorczej - w for-

mie udziałów w przedsięwzięciach podejmowanych przez innych przedsiębiorców,

jak i treść jej art. 26. Zgodnie z tym przepisem dochodami Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych są: składki na ubezpieczenia społeczne, zwroty należności pobranych

świadczeń (nie podlegające potrąceniu ze świadczeń wypłaconych), odsetki od lokat

Funduszu i inne przychody określone w odrębnych przepisach. Dochodami są

wprawdzie również dotacje z budżetu państwa, jednakże – w myśl pkt 2 tego przepi-

su – są to dotacje celowe na zrefundowanie, zleconych Zakładowi do wypłaty - wy-

płaconych na mocy odrębnych przepisów - świadczeń pieniężnych innych niż z

ubezpieczenia społecznego wraz z odsetkami. Z przepisu tego jednoznacznie wyni-

ka, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych na wypłatę świadczeń z ubezpieczenia

5

społecznego nie otrzymuje dotacji z budżetu Państwa, a stosownie do art. 27, nie

otrzymuje także dotacji na wydatki i koszty związane z jego działalnością. Ta struktu-

ra finansowa stanowi o odrębności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od innych

centralnych organów administracji państwowej, których wydatki są pokrywane przez

budżet państwa, a dochody - odprowadzane do tego budżetu. Skoro więc Skarb

Państwa nie pokrywa świadczeń pieniężnych wypłacanych z ubezpieczenia społecz-

nego, a dochody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu pobranych składek na

to ubezpieczenie nie są odprowadzane do budżetu i nie stanowią dochodu Skarbu

Państwa, to brak jest podstaw prawnych do uznania długów jednostek budżetowych

Skarbu Państwa za długi tego Zakładu. Podkreślić należy też, że stosownie do art.

40 § 1 KC Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania przedsię-

biorstw państwowych i innych państwowych osób prawnych, chyba że przepis

szczególny tak stanowi. Przedsiębiorstwa państwowe i inne osoby prawne nie pono-

szą odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu Państwa. Również ten przepis pro-

wadzi do wniosku, że centralny organ administracji państwowej, jakim jest Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, jako jednostka organizacyjna posiadająca osobowość

prawną i odrębną od budżetu państwa strukturę finansową, nie ponosi odpowiedzial-

ności za zobowiązania jednostek budżetowych.

Powyższe rozważania, zdaniem składu orzekającego, pozwalają na uznanie,

że w rozpatrywanej sprawie wierzytelności wnioskodawcy wobec Zakładów Opieki

Zdrowotnej nie podlegają potrąceniu z należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych składek na ubezpieczenie społeczne jego pracowników, bowiem nie są wierzy-

telnościami wzajemnymi w rozumieniu art. 28 ustawy o zobowiązaniach podatko-

wych.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, uznając przytoczoną podstawę

kasacyjną za usprawiedliwioną, na podstawie art. 39315

KPC orzekł jak w sentencji

wyroku.

N o t k a

Należy zwrócić uwagę, że w postanowieniu składu siedmiu sędziów z dnia 22

grudnia 1999 r., III ZP 17/99 (OSNAPiUS 2000 r. nr 21, poz. 792) Sąd Najwyższy uznał, że

składki wpłacone do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w czasie, gdy jego dysponentem

był pozbawiony osobowości prawnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych przypadały Skarbowi

Państwa.

6

========================================