II UKN 609/99

Wyrok z dnia 27 czerwca 2000 r.

II UKN 609/99

Okres zatrudnienia w jednostce ochrony przeciwpożarowej od wyrażenia

zgody na "stanie się strażakiem" do zakończenia tego zatrudnienia (art. 129

ust. 1, 8 i 9 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej,

Dz.U. Nr 88, poz. 400 ze zm.) należy traktować jak służbę w Państwowej Straży

Pożarnej w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy

Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu,

Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin.

Przewodniczący SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria

Tyszel, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2000 r. sprawy z wniosku

Helmuta H. przeciwko Zakładowi Emerytalno-Rentowemu Ministerstwa Spraw Wew-

nętrznych i Administracji w W. o emeryturę policyjną, na skutek kasacji wnioskodaw-

cy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 czerwca 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 czerwca 1999 r. oddalił ape-

lację Helmuta H. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Warszawie z dnia 24 listopada 1998 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd

Apelacyjny podał, że Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrz-

nych i Administracji decyzją z dnia 30 kwietnia 1998 r. odmówił Helmutowi H. prawa

do emerytury policyjnej wobec braku wymaganego okresu służby w Państwowej

Straży Pożarnej. Sporny był okres od 30 czerwca 1992 r. do 30 listopada 1997 r., w

którym wnioskodawca za wyrażoną przez siebie na piśmie zgodą pełnił służbę w

jednostce organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. Zdaniem Helmuta H. w okre-

2

sie tym powinien był on uzyskać status strażaka wraz z wynikającymi z tego upraw-

nieniami. Sąd podkreślił, że wnioskodawca został zwolniony ze służby z dniem 31

marca 1998 r. decyzją Komendanta Głównego Straży Pożarnej.

Sąd Apelacyjny powołał się na art. 12 i 13 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 18 lutego

1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Pańs-

twa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich

rodzin (Dz.U. Nr 53, poz. 214 ze zm.), zgodnie z którymi to przepisami prawo do

emerytury policyjnej nabywają funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy w

dniu zwolnienie ze służby posiadają co najmniej 15 lat służby. Do okresów równo-

rzędnych z okresami służby w Straży Pożarnej należą między innymi okres zasadni-

czej służby wojskowej oraz okres zatrudnienia lub służby w zawodowych jednostkach

przeciwpożarowych do dnia 31 stycznia 1992 r. (art. 13 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 18

lutego 1994 r.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego wnioskodawca po dniu 1 lutego 1992 r.

świadczył pracę w oparciu o umowę o pracę. Prawny stosunek pracy wynikający z tej

umowy nie był, według Sądu drugiej instancji „stosunkiem funkcjonariusza Państwo-

wej Straży Pożarnej”.

Decyzja Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 18 marca

1998 r. wydana już po ustaniu zatrudnienia, w ocenie Sądu Apelacyjnego, dotyczy

wyłącznie utraty zawodowego statusu strażaka, a nie zwolnienia ze służby w Pańs-

twowej Straży Pożarnej. Wniosek ten Sąd oparł na stwierdzeniu, że Komendant nie

miał uprawnień do zwolnienia wnioskodawcy z pracy. Fakt, że wnioskodawca był po

dniu 1 lutego 1992 r. związany „miejscem pracy” z ochroną przeciwpożarową, nie

zmienia jego sytuacji prawnej – nie był bowiem w tym czasie funkcjonariuszem Pań-

stwowej Straży Pożarnej i nie ma podstaw prawnych do uwzględnienia spornego

okresu jako stażu służby w tej formacji w oparciu o przepisy ustawy policyjnej. Sąd

Apelacyjny zaakceptował stanowisko, że zmiana ustawy o Państwowej Straży Pożar-

nej dokonana ustawą z dnia 8 listopada 1996 r. (Dz.U. Nr 152, poz. 723), polegająca

na dodaniu do art. 129 ustępu 6 wydłużającego okres zachowania statusu zawodo-

wego strażaka, dawała wnioskodawcy możliwość wstąpienia do Państwowej Straży

Pożarnej do dnia 30 czerwca 1998 r. Skoro tego nie uczynił nie ma uprawnień eme-

rytalnych na podstawie ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

funkcjonariuszy Policji.

W kasacji pełnomocnik Helmuta H. zarzucił wyrokowi Sądu Apelacyjnego na-

ruszenie art. 129 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej

3

przez błędną wykładnię tego przepisu a ponadto: „pominięcie konstytucyjnej zasady

nienaruszalności praw nabytych i działania w ramach zasady sprawiedliwości spo-

łecznej (art. 2 Konstytucji RP), wprowadzenia w błąd w związku z ubieganiem się o

nabycie praw emerytalnych (pismo Komendanta Głównego PSP z 22 września 1997

r. [...], procedura związana ze zwolnieniem ze służby, w tym decyzja tegoż Komen-

danta z dnia 18 marca 1998 r. [...])”.

W uzasadnieniu kasacji podano między innymi, że „ustawa o Państwowej

Straży Pożarnej nakładała na strażaka wyłącznie obowiązek wyrażenia zgody na

pozostanie strażakiem PSP co wnioskodawca uczynił we właściwym terminie -

2 stycznia 1992 r. (art. 129 ust. 1 ustawy). Wnioskodawca nie był adresatem innych

warunków wynikających z ustawy. Nie bez znaczenia jest również to, że wniosko-

dawca złożył raport o zwolnienie w związku z nabyciem praw emerytalnych 1 grudnia

1997 r., a termin wskazany w art. 129 ust. 6 (po zmianie art. 1 pkt 69 ustawy z 8 lis-

topada 1996 r. Dz.U. Nr 152, poz. 723) określono na 30 czerwca 1998 r. Z tą datą

następuje utrata statusu strażaka PSP co wynika z dosłownego brzmienia dodanego

do art. 129 ustawy o PSP ust. 6”.

Wnoszący kasację domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przeka-

zania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja stawia zaskarżonemu wyrokowi zarzut naruszenia prawa materialne-

go - art. 129 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U.

Nr 88, poz. 400 ze zm.) - przez przyjęcie, że służba Helmuta H., po wejściu w życie

wskazanej ustawy nie była służbą w rozumieniu tego aktu prawnego, a w konse-

kwencji, uznanie, że nie spełnia on warunku 15 lat służby wymaganego do nabycia

prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zao-

patrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży

Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Zda-

niem Sądu Najwyższego zarzut naruszenia tego przepisu prawa materialnego jest

uzasadniony. W świadectwie służby wydanym wnioskodawcy w dniu 31 marca 1998

r. przez Komendę Główną Państwowej Straży Pożarnej stwierdzono, że pełnił on

służbę w Zakładowej Zawodowej Straży Pożarnej w B.Ś. jako kierowca od 10 maja

1983 r. do 30 listopada 1997 r. Decyzją [...] z dnia 18 marca 1998 r. Komendanta

4

Głównego Państwowej Straży Pożarnej wydaną na podstawie art. 9 ust. 2 w zw. z

art. 129 ust. 1, 2 i 6 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej

wnioskodawca został zwolniony ze służby w Państwowej Straży Pożarnej na pods-

tawie art. 43 ust. 2 pkt 5 tej ustawy. W uzasadnieniu decyzji podano, że wniosko-

dawca uzyskał w trybie art. 129 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej status

strażaka Państwowej Straży Pożarnej. W aktach osobowych znajduje się ponadto

deklaracja Nr 14, w której Helmut H. w dniu 2 stycznia 1992 r. wyraził na podstawie

art. 129 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej zgodę na podjęcie służby w

Państwowej Straży Pożarnej. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej w dniu

31 marca 1998 r. przesłała do Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji akta emerytalne wnioskodawcy w celu załatwienia we-

dług właściwości. Decyzja odmowna tego organu rentowego stała się przedmiotem

sporu, w wyniku którego zapadł zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji.

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku przyjął, że art. 129 ust. 2 ustawy o

Państwowej Straży Pożarnej dawał wnioskodawcy możliwość wstąpienia do Pań-

stwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca 1998 r., z której to możliwości nie sko-

rzystał. Sąd ten nie rozważył statusu prawnego wnioskodawcy w latach 1992-1998

pod kątem jego uprawnień emerytalnych. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o Pań-

stwowej Straży Pożarnej, dotychczasowi funkcjonariusze pożarnictwa stają się stra-

żakami Państwowej Straży Pożarnej, jeżeli w ciągu miesiąca od dnia wejścia w życie

tej ustawy wyraża na to zgodę. Ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 1992 r.

(art. 135). Helmut H., który, co jest niesporne, był funkcjonariuszem pożarnictwa, w

dniu 2 stycznia 1992 r., a więc w przewidzianym przytoczonym przepisem terminie,

wyraził zgodę na podjęcie służby w Państwowej Straży Pożarnej. Z decyzji z dnia 18

marca 1998 r. wydanej przez Komendanta Głównego Straży Pożarnej wynika, że

uzyskał on w trybie art. 129 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej status stra-

żaka.

W myśl art. 129 ust. 6 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej - strażacy o któ-

rych mowa w ust. 1, a więc ci, którzy tak jak wnioskodawca, w zakreślonym tym

przepisem terminie wyrazili zgodę na „stanie się strażakami” Państwowej Straży Po-

żarnej, jeżeli nie zostali powołani ani mianowani na stanowiska służbowe w Pań-

stwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca 1999 r., tracą status strażaka Państwo-

wej Straży Pożarnej z tym dniem. Zgodnie z art. 129 ust. 7 pkt 2 tej ustawy - okres

zatrudnienia strażaków, o których mowa w ust. 1 (a do nich należał wnioskodawca),

5

w jednostkach ochrony przeciwpożarowej lub na stanowiskach, na których wykony-

wali czynności z zakresu ochrony przeciwpożarowej od dnia 1 lutego 1992 r. nie po-

wołanych i nie mianowanych na stanowiska służbowe w Państwowej Straży Pożar-

nej, do zakończenia tego okresu, nie dłużej jednak niż do upływu terminu określo-

nego w ust. 6 (do dnia 30 czerwca 1999 r.), traktuje się jako służbę w Państwowej

Straży Pożarnej wyłącznie w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej

Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Rozważenia wymaga kwestia

statusu wnioskodawcy w okresie od 2 stycznia 1992 r. do 31 marca 1998 r. W tym

czasie, zgodnie z przytoczonymi przepisami stał się on strażakiem Państwowej

Straży Pożarnej. Wniosek taki wypływa wprost z treści art. 129 ust. 1 ustawy o Pań-

stwowej Straży Pożarnej. Decydujące znaczenie miała zgoda wnioskodawcy wyra-

żona na piśmie w trybie określonym w tym przepisie.

Zgodnie z art. 129 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. dotychczasowi

funkcjonariusze pożarnictwa, którzy stali się strażakami w trybie określonym w art.

129 ust. 1 zachowują ciągłość służby. Równocześnie zgodnie z art. 129 ust. 7 pkt 2

ustawy o PSP okres zatrudnienia strażaków, o których mowa w ust. 1 („dotychcza-

sowi funkcjonariusze pożarnictwa stają się strażakami PSP, jeżeli w ciągu 1 miesiąca

od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy wyrażą na to pisemną zgodę”), a do któ-

rych należy wnioskodawca – traktuje się jako służbę w Państwowej Straży Pożarnej

wyłącznie w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy

Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i

Służby Więziennej oraz ich rodzin. Według art. 129 ust. 8 i 9 Komendant Główny

Straży Pożarnej stwierdza zakończenie okresu zatrudnienia tych strażaków, a decy-

zję jego traktuje się dla celów emerytalno-rentowych jak decyzję o zwolnieniu ze

służby w Państwowej Straży Pożarnej. Przepisy te czynią bezpodstawnymi dotych-

czasowe wątpliwości interpretacyjne dotyczące uprawnień emerytalno-rentowych

dotychczasowych funkcjonariuszy pożarnictwa, którzy wskutek wyrażenia pisemnej

zgody uzyskali status strażaka Państwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca

1999 r. o ile nie zostali wcześniej powołani lub mianowani na stanowisko służbowej w

Państwowej Straży Pożarnej.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą zauważa, że po-

wołane w odpowiedzi na kasację postanowienia kolegium kompetencyjnego, przy

Sądzie Najwyższym z dnia 16 lutego 1994 r., III PO 8/94 (OSNAPiUS 1995 nr 7, poz.

6

92) oraz z dnia 5 września 1995 r., III PO 15/95 (OSNAPiUS 1996 nr 4, poz. 68) nie

dotyczyły zaopatrzenia emerytalnego, a ponadto wydane zostały w nieaktualnym już

stanie prawnym (wobec zmiany treści ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwo-

wej Straży Pożarnej). Również wyroki Sądu Najwyższego w sprawach II UKN 565/99

i II UKN 435/99 (dotychczas nie publikowane) nie odnosiły się wprost do ust. 7-11

art. 129, aczkolwiek zmiana treści art. 129 poprzez wprowadzenie ust. 7-11 została w

uzasadnieniach obu tych wyroków odnotowana.

Reasumując Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że zarówno wykładnia języ-

kowa art. 129 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej jak i wykładnia aksjologiczna

pozwalają na uznanie, że okres od wyrażenia zgody na „stanie się strażakiem” (art.

129 ust. 1 ustawy), w którym wnioskodawca był zatrudniony w jednostce ochrony

przeciwpożarowej, jest traktowany jak służba w Państwowej Straży Pożarnej w ro-

zumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu

Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więzien-

nej oraz ich rodzin.

Wspominając o wykładni aksjologicznej, niezależnie od jednoznacznej treści

art. 129 ust. 7 w aktualnym brzmieniu, Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejszą sprawę miał na uwadze to, że racjonalny ustawodawca nie mógł stworzyć w

zakresie uprawnień emerytalno-rentowych gorszej sytuacji tym funkcjonariuszom

pożarnictwa, którzy w wyniku wyrażonej na piśmie zgody stali się strażakami Pańs-

twowej Straży Pożarnej, a do zamkniętego okresu, z przyczyn od siebie niezależ-

nych, nie zostali powołani lub mianowani na stanowisko służbowe, od sytuacji w ja-

kiej znaleźli się funkcjonariusze pożarnictwa, którzy nie podjęli służby w Państwowej

Straży Pożarnej.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================