I PKN 731/99

Wyrok z dnia 7 lipca 2000 r.

I PKN 731/99

1. Krótki okres zatrudnienia i wypowiedzenie umowy o pracę przez pra-

cownika, którego z pracodawcą wiąże klauzula konkurencyjna (art. 1012

§ 1 KP)

nie stanowi przyczyny ustania obowiązywania zakazu konkurencji przed upły-

wem umówionego terminu (art. 1012

§ 2 KP).

2. Umowne odszkodowanie ryczałtowe przysługujące pracownikowi

przez uzgodniony okres obowiązywania zakazu konkurencji ma charakter wy-

płaty gwarancyjnej i wymaga jedynie wykazania, że pracownik powstrzymał się

od działalności konkurencyjnej.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra-

wozdawca), Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2000 r. sprawy z powództwa

Aleksandra K. przeciwko B.S. Spółce z o.o. w L. o odszkodowanie, na skutek kasacji

strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Szczecinie z dnia 24 marca 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem

z dnia 24 marca 1999 r. zmienił zaskarżony apelacją przez powoda Aleksandra K.

wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Szczecinie z dnia 23 listopada 1998 r. [...],

oddalający powództwo, w ten sposób, że zasądził na jego rzecz od pozwanej B.S.

Spółki z o.o. w L. kwotę 9.080,76 zł z ustawowymi odsetkami tytułem umownego od-

szkodowania za nieprowadzenie działalności konkurencyjnej przez okres 12 miesię-

cy od ustania stosunku pracy w wysokości 25 % wynagrodzenia. Dalej idące rosz-

czenia powoda Sąd ten oddalił.

W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony u strony pozwanej, począt-

2

kowo na podstawie umowy o dzieło przez okres jednego miesiąca, a następnie na

podstawie umowy o pracę od dnia 3 września do 30 listopada 1996 r. na stanowisku

dyrektora w wymiarze ¾ etatu. Nawiązując stosunek pracy strony zawarły umowę o

zakazie konkurencji, w której powód zobowiązał się do nieprowadzenia działalności

konkurencyjnej przez okres 12 miesięcy po ustaniu stosunku pracy, w zamian za co

pozwana zobowiązała się wypłacić mu odszkodowanie w wysokości 25% wynagro-

dzenia, jakie otrzymywał przed zakończeniem stosunku pracy, płatne w 12 miesięcz-

nych ratach. W okresie zatrudnienia u strony pozwanej powód otrzymywał wynagro-

dzenie o równowartości 1650 DM. Pozwana Spółka produkowała i montowała

przedmioty powszechnego użytku, w tym produkty elektroniki. Podczas zatrudnienia

powód otrzymał korzystniejszą ofertę pracy w innej firmie, której nie chciał odrzucić.

Poinformował o niej członka Zarządu pozwanej M.S., a następnie wypowiedział

umowę o pracę ze skutkiem rozwiązującym stosunek pracy w dniu 30 listopada 1996

r. M.S. w rozmowie z powodem zwolnił go z zakazu podejmowania działalności kon-

kurencyjnej, uznając, że zbyt krótki czas zatrudnienia u strony pozwanej uniemożli-

wiał zapoznanie się przez powoda z „tajnikami” prowadzenia firmy. Oświadczenie

takie zostało powtórzone między tymi samymi osobami podczas rozmowy telefonicz-

nej w styczniu 1997 r. Po ustaniu stosunku pracy powód zatrudnił się od dnia 1 grud-

nia 1996 r. w firmie „S.K.” w C., która zajmuje się wyposażeniem kuchni na statkach

wycieczkowych, na stanowisku prezesa zarządu z wynagrodzeniem 3500 DM mie-

sięcznie.

Na podstawie takich ustaleń Sąd Okręgowy odrzucił stanowisko Sądu pierw-

szej instancji, który przyjął, iż umowny zakaz konkurencji wygasł z powodu niewywią-

zywania się przez pozwanego pracodawcę z obowiązku wypłacenia odszkodowania.

Sąd drugiej instancji argumentował, że umowna klauzula konkurencyjna ma charak-

ter umowy wzajemnej, w której pracownik zobowiązuje się powstrzymać od działal-

ności konkurencyjnej przez uzgodniony okres, a pracodawca zobowiązuje się do wy-

płaty odszkodowania. Do rozwiązania takiej umowy wzajemnie zobowiązującej ko-

nieczne jest zgodne oświadczenie woli obu stron, na co powód nie wyraził zgody. W

konsekwencji jednostronne oświadczenie woli strony pozwanej nie wywołało żadnych

skutków prawnych (art. 72 KC a contrario w związku z art. 300 KP). Niewywiązywa-

nie się pozwanego pracodawcy z obowiązku zapłaty uzgodnionego odszkodowania,

jakie powoduje wygaśnięcie umowy (art. 1012

§ 2 KP), zwalnia pracownika z obo-

wiązku niepodejmowania działalności konkurencyjnej, który może wówczas podjąć

3

taką działalność, bez uwolnienia się pracodawcy z powinności zapłaty umówionego

odszkodowania. Pozwany pracodawca nie wykazał również, że ustały przyczyny

uzasadniające zakaz konkurencji. W szczególności taką okolicznością nie był krótki

okres zatrudnienia powoda. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że pozwany pra-

codawca był zobowiązany do zapłaty powodowi przez okres 12 miesięcy od ustania

stosunku pracy odszkodowania z tytułu uzgodnionego zakazu podejmowania działal-

ności konkurencyjnej w wysokości 25% wynagrodzenia powoda sprzed ustania za-

trudnienia.

W kasacji strona pozwana podniosła zarzuty naruszenia prawa materialnego

przez błędną wykładnię art. 1012

§ 2 KP i uznanie, że nie zaistniały przyczyny wyga-

śnięcia zakazu konkurencji, a także przyjęcie, że dla rozwiązania tej umowy koniecz-

ne jest zgodne oświadczenie woli obu stron. W ocenie skarżącej brak obawy podję-

cia przez powoda działalności konkurencyjnej, jaki powstał przed ustaniem stosunku

pracy, w wyniku czego powód został zwolniony z tego zakazu, prowadził do ustania

obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. Za takim stanowiskiem przemawia

nadużycie prawa przez powoda (art. 8 KP), który sam wypowiedział umowę o pracę

w celu przyjęcia w niekonkurencyjnej firmie znacznie korzystniejszej oferty pracy,

przez co nie poniósł jakiejkolwiek szkody. Ponadto podstawę ewentualnego zasą-

dzenia dochodzonego odszkodowania powinno stanowić faktyczne wynagrodzenie

wypłacone powodowi w okresie jego 3 miesięcznego zatrudnienia, dlatego można by

zasądzić na jego rzecz 25% sumy wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem sto-

sunku pracy. Natomiast zasądzenie odszkodowania od rocznej sumy hipotetycznego

wynagrodzenia było sprzeczne z brzmieniem art. 1012

§ 3 KP oraz z zasadami

współżycia społecznego (art. 8 KP) i czynność taka była nieważna na mocy art. 58

KC.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest nieuzasadniona. Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 1012

§ 2

KP, ponieważ w sprawie nie zaistniały przyczyny unicestwiające uzgodniony zakaz

konkurencji wynikający z autonomicznej, odpłatnej, terminowej i wzajemnej klauzuli

konkurencyjnej uzupełniającej umowę o pracę. Nie wystąpiła sytuacja określona w

tym przepisie, który stanowi, że przyjęty przez pracownika zakaz konkurencji prze-

staje go obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa, w

4

razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub niewywiązania się pracodaw-

cy z obowiązku wypłaty odszkodowania. Ustawową przyczyną uzasadniającą zakaz

konkurencji jest - według brzmienia art. 1012

§ 1 KP - dostęp pracownika do szcze-

gólnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na

szkodę. W rozpoznawanej sprawie pozwany pracodawca nie twierdził, że tego ro-

dzaju przyczyna ustała, a jedynie utrzymywał, że wskutek krótkiego okresu zatrud-

nienia powód nie mógł wykorzystać zdobytych informacji o działalności pracodawcy

do prowadzenia działalności konkurencyjnej, jakiej zresztą powód niespornie nie

podjął po wypowiedzeniu umowy o pracę. Nie wystąpiła zatem taka sytuacja, w wyni-

ku której powód w czasie trwania stosunku pracy nie miał dostępu do szczególnie

ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, a

przeto nie ustała ustawowa przyczyna uzasadniająca uzgodniony zakaz konkurencji

w rozumieniu art. 1012

§ 2 KP i to w sposób, jaki mógłby prowadzić do ustania obo-

wiązku pracodawcy wypłaty odszkodowania. Krótki okres zatrudnienia i wypowiedze-

nie umowy o pracę przez pracownika, który uzgodnił z pracodawcą klauzulę konku-

rencyjną (art. 1012

§ 1 KP), nie stanowi o ustaniu ustawowej przyczyny uzasadniają-

cej zaprzestanie obowiązywania zakazu konkurencji przed upływem umówionego

terminu (art. 1012

§ 2 KP).

Zresztą ustanie zakazu konkurencji wcale nie przesądza o automatycznym

ustaniu skutków prawnych klauzuli konkurencyjnej w zakresie obowiązku zapłaty

przez pracodawcę umówionego odszkodowania pracownikowi. Oczywiście bezza-

sadne było w tym zakresie stanowisko Sądu pierwszej instancji, który przyjął, że nie-

wywiązywanie się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania, jakie prowadzi

do ustania zakazu konkurencji przed upływem uzgodnionego terminu jego ekspiracji,

spowodowało wygaśnięcie całej klauzuli konkurencyjnej, w tym zwolnienie praco-

dawcy z obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. W żaden racjonalny spo-

sób nie można było przyjąć, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd drugiej instancji, że

niewykonywanie zobowiązania może prowadzić do jego wygaśnięcia. Skoro równo-

cześnie strony nie uzgodniły w umowie o zakazie konkurencji innych niż ustawowa

przyczyn ustania zakazu konkurencji ani tym bardziej okoliczności zwalniających

pracodawcę z obowiązku wypłaty uzgodnionego odszkodowania, to nie wystąpiły -

podlegające ocenie sądowej - przesłanki uchylenia się pracodawcy od powinności

jego zapłaty.

Ponadto zgodnie z treścią art. 1013

KP, umowy o zakazie konkurencji wyma-

5

gają formy pisemnej pod rygorem nieważności, co oznacza konieczność przestrze-

gania takiej formy także w przypadkach zmiany lub rozwiązania takich umów wza-

jemnych przed upływem ich terminów ekspiracji. Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń

faktycznych Sądu drugiej instancji wynikało, że strony nie porozumiały się na piśmie

w zakresie wzajemnego zwolnienia się z uzgodnionych powinności, przeto jedno-

stronne ustne zwolnienie powoda przez pozwanego pracodawcę z zakazu konkuren-

cji nie wywołało wynikających z odstąpienia od umowy wzajemnej skutków prawnych

w zakresie należnego pracownikowi odszkodowania, których ocena następuje we-

dług odpowiednich przepisów Kodeksu cywilnego (art. 487-497 KC w związku z art.

300 KP), a tych skarżący nie powołał jako podstaw kasacyjnych.

Należało także mieć na uwadze, że umowne odszkodowanie ryczałtowe,

przysługujące za niepodejmowanie w ustalonym okresie działalności konkurencyjnej

w ramach stosunku pracy lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego

taką działalność i przez uzgodniony okres obowiązywania zakazu konkurencji, ma

charakter odszkodowawczej wypłaty gwarancyjnej, co oznacza, że nie jest konieczne

wykazanie powstania innej szkody, niż wynikającej z powstrzymywania się od pro-

wadzenia takiej działalności przez zobowiązanego pracownika. Wypłata odszkodo-

wania następuje w tej samej, umówionej przez strony klauzuli konkurencyjnej, wyso-

kości, bez względu na wysokość szkody majątkowej, która wskutek powstrzymania

się pracownika od działalności konkurencyjnej może być wyższa, ale także niższa,

niż gwarantowane odszkodowanie pracodawcy. Poza tym pracownik może w ogóle

nie ponieść szkody, jeżeli - tak jak w rozpoznawanej sprawie - podejmie niekonku-

rencyjne zatrudnienie za wyższym wynagrodzeniem.

Skorzystanie przez powoda z przysługującego mu odszkodowania nie może

być potraktowane jako nadużycie prawa (art. 8 KP), jeżeli według miarodajnych

ustaleń nie podjął on jakichkolwiek działań sprzecznych ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego. W szczególności brak

było jakichkolwiek podstaw prawnych do ograniczenia umownie określonych upraw-

nień powoda z tej przyczyny, że pozwany pracodawca z pełną świadomością i bez

uzgodnienia jakichkolwiek sposobów wcześniejszego jej wyekspirowania, zawarł z

pracownikiem klauzulę konkurencyjną na okres 12 miesięcy, już przy zawarciu

umowy na okres próbny, która służy przecież do sprawdzenia zawodowej przydatno-

ści pracownika, ale rozwiązuje się z upływem okresu próby, a przed jego upływem

może być rozwiązana za wypowiedzeniem (art. 30 § 2 KP) i pracownik skorzystał z

6

tej możliwości rozwiązania stosunku pracy.

Przysługujące przez okres obowiązywania zakazu konkurencji umowne odsz-

kodowanie gwarancyjne jest wyliczane od wynagrodzenia otrzymywanego, tj. pobie-

ranego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy (art. 1012

§ 3 KP), a nie od

sumy wynagrodzenia faktycznie otrzymanego. Nieracjonalność stanowiska skarżą-

cego, że powodowi należało zasądzić 25% faktycznie pobranego wynagrodzenia w

okresie jego trzymiesięcznego zatrudnienia byłaby oczywista w przypadku wcześ-

niejszego okresu zatrudnienia powoda przekraczającego umówiony okres obowiązy-

wania zakazu konkurencji, co wymagałaby zasądzenia wyższego odszkodowania niż

umówione. Zasądzenie na rzecz powoda odszkodowania w umówionej kwocie gwa-

rancyjnej nie naruszało zatem ani art. 1012

§ 3 KP, ani art. 8 KP, a prawidłowe orze-

czenie Sądu drugiej instancji w tej materii w żadnym razie nie było - według określe-

nia skarżącego - „nieważną czynnością na mocy art. 58 KC”.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

39312

KPC.

========================================