II UKN 431/99

Wyrok z dnia 13 lipca 2000 r.

II UKN 431/99

Prawo do renty na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267

ze zm.) zależało od wykazania czasowego, a nie przyczynowego związku po-

wstania całkowitej niezdolności do pracy z uczęszczaniem do szkoły.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Maria Tyszel, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2000 r. sprawy z wniosku

Edyty K. obecnie M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

B. o rentę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Bia-

łymstoku z dnia 2 czerwca 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowe-

go w Białymstoku z dnia 15 lutego 1999 r. i odrzucił odwołanie.

U z a s a d n i e n i e

Edyta K.-M., w dniu 8 września 1988 r., w czasie, gdy była uczennicą szkoły

ponadpodstawowej, doznała w wypadku komunikacyjnym obrażeń ciała z urazem

głowy i wstrząśnieniem mózgu. Jej pierwszy wniosek o przyznanie prawa do renty

inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa-

trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zgło-

szony z powołaniem się na skutki tego wypadku, został oddalony decyzją organu

rentowego z dnia 16 czerwca 1992 r. Organ rentowy stwierdził wówczas, że skutki

wypadku nie spowodowały całkowitego inwalidztwa przed ukończeniem przez wnio-

skodawczynię nauki, czyli przed dniem 15 maja 1990 r.

Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993 r. odwołanie od tej decyzji oddalił Sąd Wo-

jewódzki w Białymstoku, a rewizję wnioskodawczyni oddalił Sąd Apelacyjny w Bia-

łymstoku wyrokiem z dnia 27 maja 1993 r. [...].

2

Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. decyzją z dnia 29 czerwca

1998 r. odmówił również uwzględnienia ponowionego w dniu 4 czerwca 1998 r. wnio-

sku ubezpieczonej o rentę z tytułu niezdolności do pracy, w którym tym razem po-

wołała się na pogorszenie stanu zdrowia w związku ze skutkami tego samego wy-

padku. Z orzeczenia lekarskiego wynikał brak przesłanki do świadczenia w postaci

niezdolności do pracy.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku na pod-

stawie opinii biegłych dokonał odmiennego ustalenia, czyli że ubezpieczona jest cał-

kowicie niezdolna do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia od dnia 16 grudnia

1998 r., wobec czego uwzględnił odwołanie, i - zmieniając zaskarżoną decyzję wyro-

kiem z dnia 15 lutego 1999 r. - przyznał jej prawo do renty na okres dwu lat.

W apelacji organ rentowy zawarł wniosek o zmianę wyroku i oddalenie odwo-

łania, zarzuciwszy Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisu art. 63 ust. 1

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. przez przyznanie prawa do renty wbrew ustaleniu,

że niezdolność wnioskodawczyni do pracy powstała znacznie później niż w czasie jej

uczęszczania do szkoły.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 2 czerwca 1999 r. [...] apelację

uwzględnił. Potwierdził, że ubezpieczona nie spełniła warunków objętych przepisem

przytoczonym w apelacji, bowiem przy przyjęciu daty powstania niezdolności do

pracy za bezsporną, zwrócił uwagę na to, że uczęszczała do zasadniczej szkoły za-

wodowej do 8 czerwca 1990 r., a w dniu 15 maja 1990 r. ukończyła kurs krawiectwa

w zakładzie doskonalenia zawodowego.

Kasacja ubezpieczonej została oparta na podstawie naruszenia prawa mate-

rialnego, w ramach której wytoczono zarzut błędnej wykładni art. 63 ust. 1 ustawy o

z.e.p. Wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow-

nego rozpoznania, skarżąca wskazała, że choć jej całkowita niezdolność do pracy

nie powstała w czasie pobierania nauki, to stanowi skutek wypadku, któremu uległa

będąc uczennicą. Domagała się więc zastosowania przytoczonego przepisu w jej

przypadku, twierdząc, że - przy uwzględnieniu (bliżej nie określonego) celu jego re-

gulacji - zezwala on na powiązanie warunkującej prawo do renty niezdolności do

pracy nie tylko z czasem uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej, lecz również z

późniejszym okresem zatrudnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Odmowa ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego nastę-

puje w decyzji organu rentowego, która ma moc rebus sic stantibus, co oznacza, że

zmiana stanu rzeczy istniejącego w dacie wydania decyzji czyni ją bezprzedmiotową.

W przypadku ujawnienia nowych okoliczności, istniejących przed wydaniem decyzji

lub po przedłożeniu nowych dowodów, które mają wpływ na prawo do świadczeń,

organ rentowy na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu - dokonuje ponowne-

go ustalenia prawa do świadczeń (art. 80 ust. 1 ustawy o z.e.p.).

Droga do uzyskania powtórnego rozpatrzenia uprawnień jest inna, gdy po-

przednie postępowanie zostało zakończone wyrokiem sądowym, który korzysta z

powagi rzeczy osądzonej (art. 366 KPC) oraz wiąże nie tylko sąd, który go wydał,

lecz również inne sądy i inne organy państwowe (art. 365 § 1 KPC). W takiej sytuacji

mają zastosowanie przepisy art. 399 i nast. KPC. W jednym tylko przypadku istnienie

prawomocnego wyroku sądowego nie stoi na przeszkodzie ponownej ocenie przez

organ rentowy prawa do świadczeń. Przypadek ten określony został w art. 80 ust. 2

pkt 1 ustawy o z.e.p., zgodnie z którym bez udziału sądu organ rentowy władny jest

wydać, w zakresie objętym prawomocnym wyrokiem oddalającym odwołanie lub

przyznającym świadczenia w niższym wymiarze, decyzję na korzyść ubezpieczone-

go, czyli przyznającą prawo do świadczenia lub podwyższającą jego wysokość.

Nie istnieje natomiast tryb, w którym organ ten mógłby ponownie (negatywnie)

oceniać prawo do świadczeń w niezmienionych okolicznościach faktycznych i praw-

nych, tak jak nie może wydać decyzji, której przesłanką byłoby stwierdzenie, że

ustalone wyrokiem sądowym prawo do świadczeń nie istnieje. W takim przypadku

rzeczą organu rentowego jest, stosownie do art. 80 ust. 1 ustawy o z.e.p., odmowa

ponownego rozpatrzenia sprawy lub działanie według art. 80 ust. 2 pkt 2 ustawy, a

więc wystąpienie do sądu ze skargą o wznowienie przed nim postępowania. Rozpo-

znanie przez sąd, na skutek odwołania od decyzji organu rentowego sprawy raz już

rozpatrzonej, w której nie zaistniały żadne nowe okoliczności ani nie ujawniły się

nowe fakty mające wpływ na prawo do świadczeń, powoduje nieważność postępo-

wania wynikającą z naruszenia powagi rzeczy osądzonej (art. 366 z związku z art.

379 pkt 3 KPC, por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lipca 1970

r., I TR 1184/70, nie publikowany, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1972

r., III URN 5/72, OSNCP 1972/11, poz. 204, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lute-

go 1978 r., II URN 11/78, OSNCP 1978/9, poz. 170, postanowienie Sądu Najwyż-

4

szego z dnia 19 stycznia 1984 r. II UR 131/83, OSNCP 1984 z. 10, poz. 177, wyrok

Sądu Najwyższego z 11 września 1991 r., II URN 61/91, nie publikowany, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96, OSNAPiUS 1997

nr 17, poz. 328).

Stan faktyczny rozpoznawanej sprawy wskazuje, że prawo Edyty K.-M. do

renty z art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. było już przedmiotem odmownej decyzji Od-

działu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 16 czerwca 1992 r., od której

odwołanie oddalił Sąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993

r., a rewizję wnioskodawczyni oddalił Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia

27 maja 1993 r. Obecnie organ rentowy ponownie stwierdził brak prawa do tego

świadczenia w zakresie objętym prawomocnym wyrokiem, po raz wtóry ustalając, że

niezdolność do pracy warunkująca to prawo nie powstała przed ukończeniem przez

ubezpieczoną nauki w szkole ponadpodstawowej (decyzja z dnia 29 czerwca 1998

r.). Do tej samej kwestii odniósł się Sąd Okręgowy w wyroku z dnia 15 lutego 1999 r.

i Sąd Apelacyjny w wyroku zaskarżonym kasacją.

W konsekwencji, przy oczywistej tożsamości stron, doszło do ponownego roz-

patrzenia sprawy osądzonej już prawomocnym wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993 r.

Należy jednocześnie wyraźnie podkreślić, że przy wydaniu zaskarżonego wyroku nie

zaistniały żadne nowe okoliczności, ani nie zostały ujawnione nowe dowody pozwa-

lające na ponowną ocenę roszczenia i uzasadniające jego ponowne rozpoznanie.

Okolicznością taką nie jest w szczególności fakt powstania niezdolności do

pracy wywodzącej się ze szkolnego wypadku w okresie późniejszej aktywności za-

wodowej, gdyż w świetle przepisu art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. fakt ten nie ma żad-

nego znaczenia prawnego. Treść tego przepisu jest jasna i nie istnieje możliwość

innego jej rozumienia niż wynikające wprost z brzmienia użytych słów, określających

warunek, aby “niezdolność do pracy powstała w czasie kontynuowania nauki”. Oma-

wiany przepis, obowiązujący do dnia 1 stycznia 1999 r., zawiera normę statuującą

prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy dla uczniów szkół ponadpodstawo-

wych, studentów szkół wyższych (do 15 listopada 1991 r. również uczestników stu-

diów doktoranckich lub aspirantury naukowej). Jest to świadczenie z ubezpieczenia

społecznego pracowników, udzielane nie pozostającym w stosunku zatrudnienia

uczniom szkół ponadpodstawowych, a więc w systemie świadczeń z ubezpieczenia

społecznego pracowników wyjątkowe. Może być wobec tego traktowane nie jako

przysługujące w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego, lecz tylko jako świad-

5

czenie wypłacane z funduszy instytucji ubezpieczeniowej w związku z zaistnieniem

okoliczności podobnych do ryzyka objętego ubezpieczeniem (powstaniem niezdolno-

ści do pracy). Renta, przewidziana w art. 63 ust. 1, mieszczącym się w dziale III, roz-

dziale 3 ustawy o z.e.p., dotyczącym świadczeń dla niektórych osób nie będących

pracownikami oraz nie będących także - z innego tytułu - podmiotami stosunku

ubezpieczenia społecznego (por. art. 4 i 41

ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o or-

ganizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr

25, poz. 137 ze zm.), sytuowała się jako świadczenie jednostronne, niezależne od

składki na ubezpieczenie, spełniające funkcję socjalną wobec podmiotów pozostają-

cych poza ubezpieczeniem. Była zatem traktowana jako świadczenie szczególnego

rodzaju, co przesądza o konieczności ścisłej interpretacji warunków jego przysługi-

wania.

Sąd Najwyższy dostrzegał cel tej regulacji w ochronie ludzi młodych, którzy

przed podjęciem pracy, już w trakcie uczęszczania do szkoły i przysposabiania się

dopiero do przyszłego zawodu, stali się inwalidami w stopniu całkowitej niezdolności

do wykonywania w przyszłości zatrudnienia w normalnych warunkach, z utratą per-

spektyw samodzielnego utrzymania się w przyszłości. W swych orzeczeniach jedno-

licie wskazywał, że tzw. “renta uczniowska” przysługuje tylko wówczas, gdy ubezpie-

czeni stali się (w ówczesnym brzmieniu przepisu) inwalidami I lub II grupy w czasie

uczęszczania do szkoły lub odbywania studiów (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 19 listopada 1987 r. III UZP 42/87, OSNCP 1989 z. 3, poz. 46, wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 17 listopada 1988 r. II URN 237/88, OSNCP 1990 z. 12, poz. 157

oraz OSP 1990 nr 10, poz. 741 z glosą H. Pławuckiej). Przesłanką prawa do świad-

czenia Sąd Najwyższy uczynił utratę możliwości dalszego pobierania nauki w szkole

ponadpodstawowej (a tym samym zdobycia zawodu odpowiedniego do stanu zdro-

wia), toteż datę powstania niezdolności do pracy wiązał z czasem uczęszczania do

szkoły nawet wówczas, gdy niezdolność ta powstała dopiero na skutek istotnego po-

gorszenia się stanu zdrowia.

Zdaniem składu Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszej sprawie, nie

istnieje żadna racja, tłumaczona względami aksjologicznymi, która uzasadniałaby

rozumienie treści omawianego przepisu wykraczające poza jego literalne, nadane

przez ustawodawcę, brzmienie. Błędna jest zatem interpretacja polegająca na utoż-

samieniu renty przewidzianej w art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. z rentą pracowniczą,

regulowaną innym przepisem i przysługującą na innych zasadach oraz z innego ty-

6

tułu. Sąd Apelacyjny, prawidłowo stosując omawiany przepis, trafnie uznał, że przy-

znanie prawa do renty na jego podstawie wymaga wykazania czasowego, a nie przy-

czynowego związku między powstaniem całkowitej niezdolności do pracy a uczęsz-

czaniem do szkoły, potwierdzając tym samym, że nie zaistniały żadne nowe okolicz-

ności pozwalające odmiennie ocenić prawo ubezpieczonej do renty przewidzianej w

tym przepisie. W tej sytuacji, uwzględniając powagę rzeczy osądzonej wypływającą z

wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 7 kwietnia 1993 r., Sąd Apelacyj-

ny powinien był uchylić wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 15 lutego

1999 r. i odwołanie odrzucić. Mając to na względzie oraz kierując się nakazem płyną-

cym z art. 39311

KPC, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39316

KPC jak w sen-

tencji

========================================