II UKN 692/99

Wyrok z dnia 6 września 2000 r.

II UKN 692/99

Przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia społecz-

nego nie stanowi samo zawarcie umowy o pracę, lecz zatrudnienie rozumiane

jako jej wykonywanie w ramach stosunku pracy.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 września 2000 r. sprawy z wniosku

Anny M. i Józefy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P.

o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, na skutek kasacji wnioskodaw-

czyń od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 18 sierpnia 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Stosownie do zgłoszenia Józefy S., która wskazała datę rozpoczęcia działal-

ności gospodarczej w zakresie handlu i usług oraz biura rachunkowego na dzień 17

lipca 1996 r., Burmistrz Miasta C. dokonał jej wpisu do ewidencji działalności gospo-

darczej. Prowadzenie tej działalności Józefa S. zgłosiła również w Urzędzie Skarbo-

wym i w Oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz rozpoczęła opłacanie

składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r.

o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich

rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Od dnia 31 sierpnia

do dnia 4 października 1996 r., od dnia 14 października 1996 r. do dnia 5 czerwca

1997 r. oraz od dnia 14 sierpnia 1997 r. do dnia 23 lutego 1998 r. pobierała zasiłek

chorobowy. W dniu 1 grudnia 1997 r. zawarła ze swoją córką Anną M. umowę o

pracę na czas określony do dnia 31 grudnia 1997 r. (w połowie wymiaru czasu pracy)

za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 225 zł, zastąpioną w dniu 1 sierpnia

1998 r. nową umową o pracę zawartą na tych samych warunkach pracy, lecz z płacą

2

300 zł miesięcznie. Anna M. pobrała za okres od dnia 19 stycznia 1998 r. do dnia 31

stycznia 1998 r. zasiłek z tytułu opieki nad chorym mężem.

W kwietniu 1998 r. Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. przepro-

wadził w siedzibie firmy ubezpieczonej kontrolę, której ustalenia stały się przesłanką

wydania w dniu 9 czerwca 1998 r. decyzji o wyłączeniu Józefy S. z ubezpieczenia

społecznego z datą wsteczną, od lipca 1996 r. do kwietnia 1998 r., oraz o nieprzysłu-

giwaniu jej prawa do zasiłku chorobowego. Decyzją z tej samej daty organ ubezpie-

czeń społecznych wyłączył z ubezpieczenia społecznego Annę M., a w dniu 26

czerwca 1998 r. odmówił jej przyznania zasiłku opiekuńczego, ponieważ stwierdził,

że zawarła umowę o pracę nie w celu zatrudnienia, lecz dla uzyskania prawa do

ubezpieczenia społecznego i wykorzystywania świadczeń pod pozorem prowadzenia

działalności gospodarczej. Przemawiały za tym przyznane przez obie ubezpieczone

fakty, z których wynikało, że do czasu kontroli zarejestrowana działalność nie została

podjęta. Czynności mające na celu jej przygotowanie sprowadziły się zaś tylko do

zgłoszenia do Zakładu Gospodarki Mieszkaniowej w C. w dniu 27 lutego 1998 r.

wniosku o wynajęcie lokalu użytkowego. Umowę najmu zawarła w dniu 5 maja 1998

r. W okresie objętym kontrolą prowadzona działalność nie dostarczyła, oczywiście,

żadnego przychodu.

W odwołaniu, domagając się zmiany decyzji o wyłączeniu z ubezpieczenia,

Józefa S. i Anna M. przytaczały liczne powody rodzinne, dla których rzeczywiste

podjęcie działalności gospodarczej okazało się niemożliwe.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem

z dnia 17 grudnia 1998 r. uwzględnił odwołanie przyjmując, że długi czas trwania

fazy rozwijania działalności gospodarczej, sfinalizowany wynajęciem lokalu wykorzy-

stywanego obecnie do sprzedaży używanej odzieży, nie uzasadnia stwierdzenia o

niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu w sytuacji, kiedy opóźnienie faktycznego

rozpoczęcia działalności było usprawiedliwione względami zdrowotnymi i rodzinnymi.

Wyrok Sądu pierwszej instancji, zaskarżony apelacją Oddziału Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych w P., zmienił Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 18

sierpnia 1999 r. Sąd drugiej instancji podzielił argumenty skarżącego o sprzecznym z

materiałem sprawy przyjęciu, że Józefa S. prowadziła działalność gospodarczą, gdy

ona sama przyznała fakt jej nieprowadzenia. Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że

przepisy art. 3 i 15 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą uzależniają objęcie ubezpieczeniem

3

społecznym od rzeczywistego prowadzenia działalności gospodarczej, opisanej w

art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr

41, poz. 324 ze zm.), czyli wykonywania działalności wytwórczej, budowlanej, han-

dlowej i usługowej w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzą-

cego taką działalność. Skoro - jak ustalił - takiej działalności Józefa S. nie podjęła i

nie prowadziła, to łączący ją z córką Anną M. umowny stosunek pracy, która nie mo-

gła być i nie była świadczona, jak też nie była wynagradzana, był fikcyjny.

W kasacji, wniesionej przez obydwie ubezpieczone, na uzasadnienie wniosku

o zmianę lub uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy temu Są-

dowi do ponownego rozpoznania, przytoczona została podstawa naruszenia prawa

materialnego. Skarżące zarzuciły błędną wykładnię przepisów § 33 ust. 3 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia spo-

łecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jedno-

lity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą.

Argumentacja przytoczona na uzasadnienie tej podstawy sprowadzała się do stwier-

dzenia o pozostawaniu poza sporem faktu, że “ubezpieczona Józefa S. zasadniczo

podjęła prowadzenie działalności gospodarczej, gdyż posiadała lokal, towar i zatrud-

niła pracownice, a prowadzenie tej działalności zostało tylko zakłócone przez jej

ciężką chorobę powodującą przerwę, po której zmieniła branżę”. W takich okoliczno-

ściach - jak wywodziła Józefa S. - mogła w świetle art. 22 § 1 KP skutecznie zawrzeć

z córką umowę o pracę, albowiem córka wyrażała gotowość do pracy, a ona jako

pracodawca powierzała jej różne czynności organizacyjne i fizyczne oraz jej pracę

nadzorowała.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew temu, co twierdzi się w kasacji, u podstawy rozstrzygnięcia leży przy-

znany przez Józefę S. fakt nieprowadzenia przez nią w okresie objętym decyzją Od-

działu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych działalności gospodarczej. Sąd drugiej

instancji trafnie zatem odmówił zastosowania przepisu art. 3 ustawy z dnia 18 grud-

nia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodar-

czą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który sta-

4

nowi, że obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności rodzą-

cej obowiązek ubezpieczenia, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie tej

działalności. Przepis ten rozwija i uściśla dyspozycję art. 1 ust. 1 ustawy wskazują-

cego osoby fizyczne prowadzące działalności gospodarczą na podstawie wpisu do

ewidencji działalności gospodarczej jako krąg podmiotów podlegających z jej mocy

ubezpieczeniu społecznemu. Decyduje również o tym, że jeżeli, mimo uzyskania

wpisu, nie doszło do podjęcia działalności z powodu przeszkód prawnych lub fak-

tycznych, obowiązek ubezpieczenia nie powstaje. Wyraźne wskazanie na fakt i czas

prowadzenia działalności gospodarczej rozumiane jest w judykaturze w ten sposób,

że do powstania stosunku ubezpieczenia nie dochodzi bez rzeczywistego podjęcia

prowadzenia działalności określonej w tym wpisie (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 17 stycznia 1990 r., II URN 144/89, niepublikowany; z dnia 14 kwietnia 1999 r.,

II UKN 570/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 518, z dnia 6 maja 1999 r., II UKN

610/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 519, w wyroku z dnia 29 lipca 1999 r., II UKN

67/99, OSNAPiUS 2000 nr 22, poz. 834 oraz w wyroku z dnia 3 sierpnia 2000 r., II

UKN 659/99 nie publikowanym). Według art. 1 ustawy o działalności gospodarczej

działalność gospodarcza jest wolna i dozwolona każdemu na równych prawach, z

zachowaniem warunków określonych przepisami prawa, dlatego pewną niejasność

wprowadza użycie sformułowania “na podstawie wpisu”. Nie jest ono ścisłe, gdyż

wpis nie stwarza żadnej podstawy prawnej do prowadzenia działalności, a jedynie jej

prowadzenie ewidencjonuje. Wpis do ewidencji działalności gospodarczej nie jest też

wystarczającą przesłanką dla przyjęcia faktu prowadzenia działalności, ani - w

konsekwencji - dla powstania obowiązku ubezpieczenia społecznego. Osoby fizycz-

ne oraz przedsiębiorcy nie posiadający osobowości prawnej, mający zamiar wyko-

nywania działalności nie wymagającej koncesji, dokonują zgłoszenia podjęcia tej

działalności do ewidencji prowadzonej przez organy administracyjne (art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej - Dz.U. Nr 41, poz. 324

ze zm.). Zgłoszenie to skutkuje wpisem, który jest czynnością techniczną o charakte-

rze porządkowym, podejmowaną bez władczej decyzji organu ewidencyjnego (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1996 r., III CZP 111/95, OSNC 1996

z. 5, poz. 63 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1998 r., II CZ

74/98, OSNC 1999 z. 2, poz. 36). Zarówno wpis, jak i jego wykreślenie nie mają zna-

czenia prawnego dla bytu przedsiębiorcy, gdyż jego istnienie zależy od prowadzenia

działalności gospodarczej.

5

Przedsiębiorca nie prowadzący działalności gospodarczej, nie uzyskuje -

mimo wpisu do ewidencji - przymiotu pracodawcy wynikającego z art. 3 KP w

związku z art. 5 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, bo z

chwilą dokonania wpisu, a przed podjęciem działalności nie powstaje żadna racja dla

nawiązywania przez niego stosunków pracy. Dlatego też, gdy z mocy przytoczonego

w uzasadnieniu kasacji przepisu art. 22 § 1 KP pracownik przez nawiązanie stosunku

pracy zobowiązuje się do świadczenia na rzecz pracodawcy pracy określonego ro-

dzaju, to przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia oraz wyni-

kające z tego stosunku prawo do świadczeń stanowi nie samo zawarcie umowy o

pracę, lecz zatrudnienie.

Zatrudnienie jest określeniem, którym przepisy prawa ubezpieczeń społecz-

nych posługują się w art. 5 pkt 2 ustawy z dnia z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa-

trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz w

art. 1 ust. 4 w związku z art. 33 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i fi-

nansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz.137

ze zm.) definiując je jako "wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy". Choć za-

tem - według art. 11 KP - dla nawiązania stosunku pracy niezbędnymi, a według art.

26 KP wystarczającymi, są zgodne oświadczenia woli pracodawcy i pracownika, to

dla objęcia ubezpieczeniem społecznym jest istotne, czy strony zawierające umowę

o pracę miały realny zamiar wzajemnego zobowiązania się przez pracownika do

świadczenia pracy, a przez pracodawcę do dania mu pracy i wynagrodzenia za nią,

oraz to, czy taki zamiar stron został w rzeczywistości zrealizowany. W związku z tym

należy uznać, że gdy zostanie wykazane, iż po zawarciu umowy o pracę nie doszło

do zatrudnienia pracownika, jego zgłoszenie do ubezpieczenia ma charakter fikcyjny,

nacechowany zamiarem wyłudzenia świadczeń pod pozorem zatrudnienia. Sąd Naj-

wyższy w wyrokach z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96 (OSNAPiUS 1997 nr 15,

poz. 275), z dnia 21 kwietnia 1998 r., II UKN 2/98 (OSNAPiUS 1999 nr 7, poz. 251),

z dnia 17 marca 1998 r., II UKN 568/97 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 187), z dnia 11

września 1998 r., II UKN 199/98 (OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 591), z dnia 21 stycz-

nia 1999 r., I PKN 541/989, (OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 180), z dnia 16 marca 1999

r., II UKN 512/98 (OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 368) stwierdził, że o włączeniu do

ubezpieczenia nie decyduje samo zawarcie umowy, lecz przynależność do określo-

nej w ustawie grupy "pracowników zatrudnionych", niezależne zresztą od ich indywi-

dualnej woli. Wynika stąd, że również przystąpienie do ubezpieczenia i opłacanie

6

składki przez podmiot nie noszący cech "zatrudnionego pracownika" nie stanowi

przesłanki objęcia - z mocy ustawy - ubezpieczeniem społecznym i stania się jego

podmiotem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP

1991 z. 7-8, poz. 172, z dnia 23 września 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPiUS 1999

nr 19, poz. 627). W konsekwencji zawarcie umowy o pracę, przez podmiot nie pro-

wadzący działalności gospodarczej nie może wywołać skutku w postaci objęcia

ubezpieczeniem społecznym.

Stwierdzenie - w tym stanie rzeczy - braku uzasadnionych podstaw kasacji

skutkuje jej oddaleniem (art. 393 12

KPC).

========================================