III CZP 34/00

Uchwała z dnia 13 września 2000 r., III CZP 34/00

Przewodniczący: Sędzia SN Zdzisław Świeboda

Sędziowie SN: Iwona Koper, Mirosława Wysocka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana

Szewczyka w sprawie ze skargi dłużnika „K.”, Spółki Akcyjnej w L. przeciwko

wierzycielowi Zakładom Mięsnym „Ł.Ł.”, Spółce Akcyjnej w Ł. na czynność

komornika, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 13 września 2000 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie

postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2000 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 390

k.p.c.:

„Czy w sprawie wszczętej na skutek skargi na czynność komornika,

podlegającej wpisowi w stałej wysokości, można odrzucić, bez wezwania do

uiszczenia opłaty, wniesione przez radcę prawnego zażalenie na postanowienie

sądu, jeżeli od tego środka odwoławczego pobiera się ułamkową część wpisu

stałego?”

podjął następującą uchwałę:

W sprawie wszczętej na skutek skargi na czynności komornika,

podlegającej wpisowi stałemu, wniesione przez adwokata lub radcę prawnego

nieopłacone zażalenie na postanowienie sądu, od którego pobiera się

ułamkową część wpisu stałego, podlega odrzuceniu bez wzywania do

uiszczenia opłaty.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2000 r. Sąd Rejonowy w Lublinie odrzucił,

na podstawie art. 17 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm. – dalej "u.k.s.c."), zażalenie

dłużnika na postanowienie wydane w sprawie ze skargi na czynności komornika.

Sąd ocenił, że wpis od zażalenia, wynoszący piątą część wpisu stałego od skargi (§

52 i 53 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w

sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 154, poz.

753 ze zm. – dalej "rozporządzenie o wpisach"), „jest wartością stałą”, a więc

powinien być uiszczony przez wnoszącego zażalenie radcę prawnego jednocześnie

ze złożeniem pisma, tego zaś pełnomocnik nie uczynił.

Rozpoznający zażalenie na wymienione postanowienie Sąd Okręgowy

w Lublinie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące poważne

wątpliwości zagadnienie prawne, sformułowane w postanowieniu z dnia 20 kwietnia

2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przepisy ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych i rozporządzenia z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie określenia

wysokości wpisów w sprawach cywilnych należą do kategorii pozakodeksowych

norm o charakterze procesowym. Przy ich stosowaniu należy uwzględniać

założenia i zasady kodeksu postępowania cywilnego, chociaż te akty prawne

(ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i rozporządzenie o wpisach) w

danym zakresie zawierają regulacje autonomiczne. Zastosowanie przez sąd

szczegółowych dyspozycji w nich zawartych następuje w ramach postępowania

prowadzonego, jako całość, na podstawie przepisów kodeksu postępowania

cywilnego, znajdującego zastosowanie w postępowaniu dotyczącym kosztów

(art. 28 u.k.s.c.). Obowiązujący w danym czasie model postępowania cywilnego,

realizowany przez przepisy kodeksu, wpływa na wykładnię i stosowanie norm

zawartych w przepisach szczególnych, które – mając charakter pozakodeksowy –

pozostają elementem systemu postępowania, który stanowić powinien spójną

całość.

Poszukiwanie właściwej treści i znaczenia przepisów regulujących zasady

ponoszenia kosztów sądowych wymaga zatem uwzględnienia radykalnych zmian,

zapoczątkowanych w tym systemie przez nowelizację kodeksu postępowania

cywilnego obowiązującą od dnia 1 lipca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.).

Jedną z nich jest zwiększenie kontradyktoryjności postępowania. Nowy jest sposób

widzenia powinności stron, których sąd nie ma obowiązku wyręczać ani czynnie

wspomagać w realizowaniu założonych przez nie celów procesowych. Tracą na sile

argumenty oparte na założeniu, że należy minimalizować wymagania, którym

sprostać musi strona prowadząca proces cywilny, a zwłaszcza, gdy zastępowana

jest przez profesjonalnego pełnomocnika.

Dotychczas przy wykładaniu przepisów dotyczących ponoszenia opłat

sądowych – w tym także na tle stosowania art. 17 u.k.s.c. – ujawniała się

niejednokrotnie tendencja, by wymagań stawianych stronie nie traktować zbyt

rygorystycznie, i to nawet wtedy, gdy czynności te podejmował za stronę adwokat

lub radca prawny. Brak jest, w obecnym modelu postępowania cywilnego,

uzasadnionych podstaw do podtrzymywania tej tendencji.

To, co powiedziano, nie oznacza odstąpienia od tezy, że stanowczo

egzekwowane od stron obowiązki procesowe powinny być określone w sposób

wyraźny i dokładny, tak aby strony nie zostały obarczone skutkami nie dość jasnej i

budzącej wątpliwości ich treści. Ma to istotne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy są to

skutki tak poważne, jak przewidziane w art. 17 u.k.s.c. Bliższa analiza treści tego

przepisu, w powiązaniu z innymi przepisami tej ustawy oraz z przepisami

rozporządzenia o wpisach, nie daje podstaw do obaw, że zachodzi tu stan

niepewności zagrażający uprawnieniom stron postępowania cywilnego.

Istota rozważanego zagadnienia sprowadza się do określenia charakteru

wpisu, który ujęty jest jako ułamkowa część wpisu stałego, w kontekście użytego

w art. 17 u.k.s.c. określenia „opłata w wysokości stałej”.

Konkretny wpis, który wzbudził wątpliwości będące źródłem przedstawienia

zagadnienia prawnego, to wpis od zażalenia na postanowienie wydane w sprawie

ze skargi na czynności komornika (§ 52 i 53 pkt 7 rozporządzenia o wpisach).

Trafnie przyjął Sąd Okręgowy, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

25 czerwca 1998 r., III CZP 15/98 (OSNC 1998, nr 12, poz. 201), której tezę

i uzasadnienie Sąd Najwyższy w obecnym składzie także w pełni podziela, że wpis

od zażalenia na postanowienie wydane przez sąd w postępowaniu ze skargi na

czynności komornika, to piątą część wpisu należnego od skargi, a więc od wpisu

stałego, określonego w § 52 rozporządzenia o wpisach.

Ustawa o kosztach sądowych przewiduje trzy rodzaje wpisów: stosunkowy,

stały oraz wpis o określonej dolnej i górnej granicy (art. 29). Wysokość tak

określonych wpisów ustalana jest w wydawanych na podstawie ustawy

rozporządzeniach (obecnie w rozporządzeniu z dnia 27 grudnia 1996 r.). Pojęcie

„wpisu w ułamkowej części” nie występuje w ustawie o kosztach sądowych, pojawia

się natomiast w rozporządzeniu o wpisach (§ 2). Rację ma Sąd Okręgowy, gdy

twierdzi, że „wpis w ułamkowej części” nie jest, w rozumieniu ustawy, odrębną

kategorią wpisu oraz że zawsze określona ułamkiem część odnoszona jest do

jednego z trzech rodzajów wpisu (stosunkowego, stałego, o określonych granicach).

Konsekwentnie, wpis określony w „ułamkowej części” należy do tej samej kategorii,

co wpis, którego stanowi ułamkową część.

Art. 17 u.k.s.c. nie posługuje się pojęciem wpisu stałego, lecz pojęciem „opłaty

w wysokości stałej” ; niewątpliwie opłata ta jest wpisem, skoro ustawa przewiduje

tylko dwie kategorie opłat sądowych : wpis i opłatę kancelaryjną (art.3). Odczytanie

tego sformułowania tak, aby pozostawało w zgodzie z jego brzmieniem, nie daje

podstaw do przypisywania pojęciu „opłaty w wysokości stałej” znaczenia węższego

aniżeli pojęciu wpisu stałego. Opłata w wysokości stałej to taka opłata, której

wysokość jest stała, taka sama, jednakowa. Takiemu kryterium odpowiada nie tylko

opłata, która jest wyrażona kwotowo (przepis ten zresztą nie posługuje się pojęciem

„kwoty”, ale pojęciem wysokości opłaty), lecz także taka, która, stanowiąc

określony, zawsze taki sam ułamek określonej kwoty, ma zawsze taką samą

wysokość („wysokość stałą”). Gdy zażalenie podlega opłacie w wysokości piątej

części kwotowo określonego wpisu stałego od pisma wszczynającego

postępowanie w danej sprawie, to opłata ta zawsze będzie opłatą w takiej samej

wysokości („w wysokości stałej”). Zastrzeżenie dolnej granicy opłaty określa

również wysokość stałą (§ 2 rozporządzenia o wpisach). Chociaż więc przepis nie

określa kwotowo wpisu należnego od zażalenia, to jego wysokość nie budzi

wątpliwości..

Przepis art. 17 zdanie drugie u.k.s.c. dotyczy środków zaskarżenia, do których

niewątpliwie zaliczają się, traktowane jako środki zaskarżenia sensu stricto , środki

odwoławcze, w tym zażalenie. W wypadku zażaleń, regułą jest uiszczanie piątej

części wpisu (por. § 9 ust. 3 pkt 2, § 20 ust. 1, § 53 pkt 7 rozporządzenia o

wpisach), stosunkowego lub stałego. Wobec sformułowania art. 17 zdanie drugie

u.k.s.c., brak jest racjonalnego powodu, by odczytywać go w sposób praktycznie

wyłączający jego zastosowanie do zażaleń (dotyczyć by wówczas mógł tylko

wyjątków).

Gdy więc adwokat lub radca prawny wniesie nieopłacone zażalenie

podlegające opłacie w wysokości ułamkowej części wpisu stałego (opłacie w

wysokości stałej), czynność taka podlegać będzie sankcji przewidzianej w art. 17

zdanie 2 u.k.s.c. Dotyczy to również wniesionego przez radcę prawnego

nieopłaconego zażalenia na postanowienie sądu, wydane w sprawie ze skargi na

czynności komornika (§ 52 i § 53 pkt 7 rozporządzenia o wpisach.).

Sąd Okręgowy, wyrażając pogląd prawny zgodny z przedstawionym

stanowiskiem, dopatrzył się źródeł swoich wątpliwości w niektórych wypowiedziach

doktryny oraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1990 r., III CZP 23/90

(OSP 1991, nr 2, poz. 41). Zgodnie z tą uchwałą, w sprawie wszczętej na skutek

wniosku podlegającego opłacie w wysokości stałej nie można odrzucić – bez

wezwania o uiszczenie opłaty – wniesionego przez adwokata zażalenia na

postanowienie sądu, jeżeli od tego środka zaskarżenia pobiera się ułamkową część

wpisu stałego.

Co do wypowiedzi w doktrynie, stwierdzić trzeba, że generalnie formułują one

tezę, iż wpis stały musi być wyraźnie i dokładnie określony w rozporządzeniu,

a jego obowiązywanie i wysokość nie mogą budzić żadnych wątpliwości.

Gdy uwzględni się to, co wyżej powiedziano, poglądy te nie okażą się sprzeczne

z tezą podjętej obecnie uchwały. Jak bowiem wykazano, zarówno charakter wpisu

określonego jako ułamkowa część wpisu stałego, jak i jego wysokość, w sposób

wyraźny wynikają z przepisów ustawy o kosztach sądowych i rozporządzenia

o wpisach. Nie można przy tym abstrahować od istotnej okoliczności, że negatywne

konsekwencje procesowe nieuiszczenia właściwego wpisu mają zastosowanie

wyłącznie w wypadku, gdy dopełnienie właściwych czynności obciąża adwokata lub

radcę prawnego, a więc osoby, którym nie ma powodów przypisywać trudności w

rozumieniu treści i znaczenia norm prawnych.

Odniesienie się natomiast do stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 8 maja 1990 r., należy poprzedzić odwołaniem się do wstępnej

części niniejszych rozważań, w której wyrażono potrzebę dokonywania wykładni

przepisów w kontekście aktualnie obowiązującego stanu prawnego, w tym nowego

modelu postępowania cywilnego. Uchwała ta powzięta została przed radykalną

zmianą tego modelu, przy odmiennym sposobie postrzegania roli i obowiązków

stron procesu cywilnego oraz ich pełnomocników.

Pogląd, że art. 17 u.k.s.c. nie ma zastosowania, gdy pismo podlega opłacie

określonej ułamkowo, a nie „opłacie określonej kwotą pieniężną, jaką jest opłata

stała”, został wyrażony w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14

czerwca 1991 r., III CZP 50/91 (OSNCP 1992, nr 3, poz. 39), jednakże

nieprzytoczenie motywów, które doprowadziły do takiego stwierdzenia, czyni

niemożliwym odniesienie się do nich. Z tego względu konieczne jest jedynie

rozważenie, czy argumenty przytoczone w uzasadnieniu uchwały z dnia 8 maja

1990 r. zachowały dostateczną siłę, aby sprzeciwiać się odmiennemu spojrzeniu na

tę kwestię obecnie.

Jeden z tych argumentów wyraża się w stwierdzeniu, że dla ustalenia

wysokości opłaty w postaci ułamkowej części, niezbędne jest przeprowadzenie

operacji rachunkowej. Gdy zważy się, że operacja ta polega na podzieleniu

określonej, stałej liczby przez pięć, nie można uznać, by stawiało to pełnomocnika

strony przed trudnym zadaniem, a ponadto – co ważniejsze – nie budzi żadnych

wątpliwości, że wynik tej operacji może być tylko jeden. Usuwa to możliwość

powoływania się na niepewność, niejasność co do wymagania, któremu

reprezentowana przez pełnomocnika strona musi sprostać, aby nie narazić się na

sankcję przewidzianą w art. 17 u.k.s.c. Przypomnieć w tym miejscu warto, że Sąd

Najwyższy przyjmował już, że wpis stały w danej sprawie może odpowiadać

wielokrotności kilku wpisów stałych, co praktycznie oznacza, że określenie jego

wysokości także wymaga, równie zresztą prostej, operacji rachunkowej

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1998 r., I CKN 728/97, OSNC

1998, nr 9, poz. 148).

Drugi argument odwołuje się do faktu, że w rozporządzeniu o wpisach został

przewidziany wpis stały od zażaleń, określony kwotowo. Dla oceny wagi tego

argumentu, nieodzowne jest sięgnięcie do odpowiednich przepisów rozporządzenia,

czyli do § 4 ust. 1, § 18 ust. 3 i 4 oraz § 20 ust. 3. W § 4 ust.1 rozporządzenia

przewidziano wpis stały w kwocie 15 zł od zażalenia na postanowienie o oddaleniu

wniosku o wyłączenie sędziego, ławnika lub biegłego, skazania na grzywnę i

odmowy zwolnienia od grzywny, przymusowego sprowadzenia lub aresztowania

świadka oraz odmowy zwolnienia od przymusowego sprowadzenia, wynagrodzenia

biegłego i należności świadka. Rodzajowy zakres wymienionych postanowień

wyraźnie wskazuje na zamiar oderwania wysokości opłaty od przedmiotu samej

sprawy, a także trybu postępowania i wartości przedmiotu sporu (w procesie), co

mogło nastąpić jedynie przez określenie, niezależnej od tych czynników, opłaty w

oznaczonej kwocie. W § 18 ust. 3 i 4 przewidziano wpisy stałe od zażaleń na

postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Prezesa

Urzędu Regulacji Energetyki; oznaczenie konkretnej kwoty wpisu dotyczy tu więc

takich zażaleń, które inicjują postępowanie sądowe i są pierwszą opłatą w sprawie.

Analogiczny charakter mają zażalenia na czynność notarialną lub na jej odmowę (§

20 ust. 3 pkt 2). Wreszcie zażalenie w sprawie, w której postępowanie zostało

wszczęte z urzędu (§ 20 ust. 3 pkt 1), podlega opłaceniu bez możliwości

odniesienia się do wpisu pobranego od pisma wszczynającego postępowanie. Przy

wszystkich różnicach pomiędzy tymi zażaleniami, ich cechą wspólną jest

zamierzone (chociaż wywołane różnymi przyczynami), autonomiczne i tylko im

przypisane kwotowe określenie wpisu. Zażalenia te stanowią wyraźny wyjątek od

wskazywanej już ogólnej zasady pobierania od zażalenia ułamkowej części wpisu

(stosunkowego, stałego, tymczasowego). Fakt zatem, że w rozporządzeniu

przewidziano przypadki, w których stały wpis od zażalenia jest określony kwotowo,

nie sprzeciwia się uznaniu, że opłata od zażalenia w wysokości ułamkowej części

wpisu stałego, jest także „opłatą w wysokości stałej” w rozumieniu art. 17 u.k.s.c.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.