WZP 2/00

WYROK Z DNIA 21 WRZEŚNIA 2000 R.

( WZP 2/2000 )

1. Sprawy żołnierzy o przestępstwa oraz o wykroczenia popełnione

w czynnej służbie wojskowej i podlegające orzecznictwu sądów wojskowych

( art. 12 pkt 1 przepisów wprow. k.p.k. i art. 674 § 1 pkt 1 k.p.k. ) mogą być

objęte jednym postępowaniem, prowadzonym wówczas na zasadach ogólnych

przewidzianych dla spraw karnych ( art. 682 k.p.k. w zw. z art. 674 § 2 k.p.k. ).

2. Żołnierz, który popełnia jeden czyn wyczerpujący jednocześnie

znamiona przestępstwa i znamiona wykroczenia, w sytuacji gdy nie można

przyjąć, że zbieg przepisów ustawy karnej i ustawy o wykroczeniach jest

pozorny, ponosi odpowiedzialność zarówno za przestępstwo, jak i za

wykroczenie, z tym tylko, iż w myśl art. 10 k.w. w razie wymierzenia kar

i środków karnych za przestępstwo i za wykroczenie, kara i środek karny

wymierzony za wykroczenie nie podlegają wykonaniu. Powoływanie

w podstawie prawnej skazania art. 10 k.w. nie znajduje jednak uzasadnienia,

gdyż przepis ten określa jedynie negatywną przesłankę postępowania

wykonawczego.

Przewodniczący : Sędzia SN płk S. Kosmal ( sprawozdawca )

Sędziowie SN : płk W. Maciak, płk J. Medyk

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Ciepłowski

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 21 września 2000 r. sprawy Daniela K.,

oskarżonego o popełnienie przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k. oraz

wykroczenia przewidzianego w art. 43 ust. 3 ustawy z dnia 26 października

1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi ( Dz. U.

Nr 35, poz. 230 ze zmianami ), z powodu apelacji wniesionej przez prokuratora

na korzyść oskarżonego od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w K.

z dnia 29 marca 2000 r., przejętej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy na

podstawie art. 441 § 5 k.p.k. postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2000 r.,-

2

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Wojskowemu

Sądowi Garnizonowemu w K. do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Daniel K. oskarżony był o to, że :

1) „ w dniu 5.12.1999 r. około godziny 1800

, będąc wyznaczonym rozkazem

dziennym z dnia 02.12.1999 r. dowódcy I kompanii szturmowej JW. w R.

do pełnienia służby wartowniczej w składzie warty wewnętrznej wskazanej

jednostki, w trakcie pełnienia tej służby wprawił się w stan nietrzeźwości

( 2,22 promila alkoholu w wydychanym powietrzu ), spożywając napój

alkoholowy w postaci wina w izbie żołnierskiej nr 106 macierzystego

pododdziału razem z Marcinem P., Tomaszem A., Rafałem J. oraz Konradem

F. ”, tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k.,

2) „ w dniu 5.12.1999 r. około godziny 1800

w JW. w R. wbrew zakazowi

określonemu w art. 14 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 26.10.1982 r. o wychowaniu

w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi spożywał napój alkoholowy

w obiekcie zajmowanym przez organy wojskowe, pijąc wino w sali nr 106

I kompanii szturmowej wymienionej jednostki wraz z Marcinem P.,

Tomaszem A., Rafałem J. oraz Konradem F. ”, tj. o popełnienie wykroczenia

określonego w art. 43 ust. 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r.

o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi ( Dz. U.

Nr 35, poz. 230 ze zmianami ).

Wojskowy Sąd Garnizonowy w K. wyrokiem z dnia 29 marca 2000 r.

uznał oskarżonego za winnego czynu opisanego w pkt 1 i w oparciu o art. 357

§ 1 wymierzył mu karę grzywny w wysokości 20 stawek dziennych, ustalając

wysokość jednej stawki na kwotę 30 zł, natomiast postępowanie karne o

3

wykroczenie w oparciu o art. 17 pkt 11 k.p.k. w zw. z art. 414 § 1 k.p.k.

umorzył.

Prokurator w apelacji wniesionej od tego wyroku zarzucił obrazę prawa

materialnego polegającą na niezastosowaniu art. 10 k.w. i bezpodstawnym

umorzeniu postępowania o wykroczenie, a nadto rażącą niewspółmierność kary

orzeczonej za przestępstwo określone w art. 357 § 1 k.k. W konkluzji autor

apelacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części umarzającej

postępowanie o wykroczenie przewidziane w art. 43 ust. 3 ustawy z dnia

26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości ( ... ) i przekazanie sprawy

w tym zakresie sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz

podwyższenie kary za przestępstwo określone w art. 357 § 1 k.k.

Wojskowy Sąd Okręgowy w W., orzekając jako sąd odwoławczy, na

podstawie art. 441 § 1 k.p.k. wystąpił z pytaniem prawnym : „ Czy wyrażenie

zawarte w przepisie art. 10 § 1 k.w. ... a wymierzono kary ... zezwala organowi

procesowemu na jednoczesne prowadzenie postępowania o przestępstwo oraz

wykroczenie w sytuacji, gdy już w chwili wszczęcia tego postępowania

znamiona wykroczenia i przestępstwa pozostają w stosunku „ lex consumens

derogat legi consumptae ”. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 22 sierpnia

2000 r., na podstawie art. 441 § 5 k.p.k. przejął sprawę do własnego

rozpoznania.

Rozpoznając tę sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

Wojskowy Sąd Okręgowy w W., występując z przytoczonym wyżej

zapytaniem prawnym, stwierdził jednocześnie w uzasadnieniu swojego

postanowienia, że dyrektywa zawarta w art. 10 § 1 k.w. jest dla niego jasna i

wyraźna. Oznacza to, że nie zachodzi konieczność dokonywania wykładni

cytowanego wyżej przepisu.

Rzeczywiście przepis ten stanowi jednoznacznie, że jeżeli czyn będący

wykroczeniem wyczerpuje zarazem znamiona przestępstwa, a wymierzono kary

lub środki karne za wykroczenie oraz za przestępstwo, kary i środki karne

4

wymierzone za wykroczenie nie podlegają wykonaniu, zaś w razie uprzedniego

ich wykonania zalicza się je na poczet kar i środków karnych wymierzonych za

przestępstwo.

Treść art. 10 § 1 k.w. określa zatem negatywną przesłankę postępowania

wykonawczego, która uniemożliwia w sytuacji opisanej w tym przepisie

wykonanie kar i środków karnych orzeczonych za wykroczenie i na pewno nie

reguluje kwestii związanych ze sposobem prowadzenia postępowania

jurysdykcyjnego i orzekania w sprawach o czyny, które jednocześnie stanowią

przestępstwo i wykroczenie.

Niewątpliwie natomiast w sprawie tej wyłania się ważki problem oceny

prawnej czynów, o których mowa w tym przepisie i, co z tym związane,

problem odpowiedzialności żołnierzy za czyny, które jednocześnie wypełniają

znamiona przestępstw i wykroczeń.

Zgodnie z obowiązującymi aktualnie przepisami prawa procesowego

( art. 12 przepisów wprowadzających k.p.k. oraz art. 674 § 1 k.p.k. ) sprawy

żołnierzy o przestępstwa, jak też o wykroczenia podlegają orzecznictwu sądów

wojskowych, przed którymi postępowanie karne o te czyny, toczy się według

zasad określonych w tym kodeksie.

Oznacza to nic innego, jak to, że w sytuacji gdy zachodzą warunki

przedmiotowo-podmiotowe do łącznego prowadzenia sprawy może ona się

toczyć w jednym postępowaniu prowadzonym przez ten sam organ procesowy.

Z treści art. 682 k.p.k. wynika jedynie, że postępowanie od początku toczyć się

będzie w trybie zwykłym. Sytuacja taka będzie występować zarówno wtedy,

gdy żołnierz dopuści się dwóch czynów, z których jeden stanowić będzie

przestępstwo, zaś drugi wykroczenie, jak i wtedy gdy żołnierz popełni jeden

czyn wyczerpujący jednocześnie znamiona zarówno przestępstwa oraz

znamiona wykroczenia.

Dokonując oceny prawnej czynu zaistniałego w drugiej sytuacji należy

zaznaczyć, iż żaden z przepisów kodeksu karnego, jak też żaden przepis

5

kodeksu wykroczeń nie zezwala na przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji

prawnej czynu, który jednocześnie wyczerpuje znamiona przestępstwa

i wykroczenia. Prowadzić musi to do tego, że w sytuacji opisanej wyżej, gdy

tylko nie zachodzi pozorny zbieg przepisów tych ustaw, czyn sprawcy

kwalifikować należy odrębnie z przepisów określających przestępstwo

i odrębnie z przepisów określających wykroczenie. Mamy bowiem wtedy

do czynienia z wypadkiem, w którym konkretny czyn ( jeden czyn ) wyczerpuje

jednocześnie znamiona określone w dwóch przepisach zawartych w kodeksie

karnym lub w innej ustawie karnej i w kodeksie wykroczeń lub w innej ustawie

regulującej odpowiedzialność za wykroczenia, przy czym między zakresami

tych przepisów istnieje logiczny stosunek krzyżowania się, a zatem zachodzi

tzw. idealny zbieg przepisów dwóch ustaw na tle jednego czynu.

Sytuację taką należy odróżnić od innej, w której może nastąpić pozorny

zbieg przepisów owych ustaw, co powoduje konieczność posłużenia się

regułami wyłączającymi wielość ocen prawnokarnych i w konsekwencji

ze względu na wyłączanie się tych przepisów prowadzić musi do przypisania

sprawcy takiego czynu odpowiedzialności tylko z jednego przepisu typizującego

z reguły przestępstwo.

Mając na uwadze powyższe rozważania, należy wyrazić pogląd,

że żołnierz w czynnej służbie wojskowej, który popełnia jeden czyn

wyczerpujący jednocześnie znamiona przestępstwa i znamiona wykroczenia,

w sytuacji gdy nie można przyjąć pozornego zbiegu przepisów ustawy karnej

i ustawy o wykroczeniach, ponosi odpowiedzialność zarówno za przestępstwo,

jak i za wykroczenie, przy czym w myśl art. 10 k.w., gdy wymierzono kary

i środki karne za przestępstwo i za wykroczenie, kara i środki karne wymierzone

za wykroczenie nie podlegają wykonaniu. Zważywszy, iż jak wspomniano

to wyżej, art. 10 k.w. określa jedynie negatywną przesłankę postępowania

wykonawczego, powoływanie go w wyroku skazującym nie znajduje

uzasadnienia.

6

Konfrontując przedstawione wyżej zapatrywania prawne z motywami

zaskarżonego wyroku należy stwierdzić, iż te ostatnie nie zawierają rozważań :

po pierwsze, czy zarzucone oskarżonemu zdarzenie stanowiło jeden, czy też

dwa czyny, z których jeden jest przestępstwem, a drugi wykroczeniem,

pozostające ze sobą w zbiegu realnym, po wtóre, czy owo zdarzenie można

uznać za jeden czyn, który winien być zakwalifikowany odrębnie jako

przestępstwo i odrębnie jako wykroczenie, czy też wreszcie zdarzenie to stanowi

jeden czyn, który po posłużeniu się regułami wyłączającymi wielość przepisów

pozwoli na przypisanie i skazanie oskarżonego jedynie za przestępstwo.

W związku z powyższym za nietrafny również uznać należało pogląd

sądu pierwszej instancji jakoby w sytuacji, gdy czyn będący wykroczeniem

wyczerpywał jednocześnie znamiona przestępstwa, sąd w myśl art. 17 § 1 pkt 11

k.p.k. powinien umorzyć postępowanie o wykroczenie, kierując się dyrektywą

zawartą w art. 25 pkt 1 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia,

zgodnie z którą można odmówić wszczęcia postępowania, a wszczęte umorzyć,

jeżeli o ten sam czyn, jako mający jednocześnie znamiona przestępstwa

i wykroczenia toczy się postępowanie karne na podstawie aktu oskarżenia

wniesionego przez oskarżyciela publicznego przed sądem.

Po pierwsze, jak sam sąd pierwszej instancji zauważył, przepis ten

dotyczy postępowania przed kolegium do spraw wykroczeń, a nie postępowania

toczącego się przed sądem, do którego stosuje się przepisy zawarte w kodeksie

postępowania karnego ( art. 676 § 2 k.p.k. ), po wtóre zaś, przepis ten określa

negatywną przesłankę postępowania toczącego się przed wspomnianym

kolegium, a nie negatywną przesłankę odpowiedzialności sprawcy – żołnierza

za wykroczenie, która winna się kształtować według reguł opisanych na wstępie

niniejszego uzasadnienia. Jest to bowiem przesłanka o charakterze formalnym,

która warunkuje dopuszczalność postępowania przed kolegium do spraw

wykroczeń i nie przesądza o braku odpowiedzialności karnej w razie jej

7

zaistnienia. Warunkuje zatem jedynie samo postępowanie przed organem

właściwym do rozpoznania sprawy o wykroczenie.

Sąd pierwszej instancji rozpoznając ponownie sprawę rozważy i ustali

przede wszystkim, czy oskarżonemu można przypisać popełnienie jednego,

czy dwóch czynów, zaś w wypadku uznania, że zdarzenie, którego sprawcą był

Daniel K. stanowi jeden czyn, określi czy w konkretnej sprawie mamy

do czynienia z idealnym zbiegiem przepisów ustawy karnej i ustawy

o wykroczeniach, czy też zachodzi pozorny zbieg owych przepisów i w związku

z tym, które z nich należy przyjąć za podstawę odpowiedzialności oskarżonego.

Dopiero szczegółowe i wnikliwe rozważenie tych kwestii doprowadzić

może do określenia zakresu i rodzaju odpowiedzialności karnej Daniela K.

Uchybienia, których dopuścił się sąd pierwszej instancji są tego rodzaju,

iż nie mogą być naprawione w toku postępowania odwoławczego, co skutkować

musi uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do jej ponownego

rozpoznania.