III CZP 25/00

Uchwała z dnia 26 września 2000 r., III CZP 25/00

Przewodniczący Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędziowie SN: Marian Kocon, Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego w sprawie z wniosku wierzyciela Andrzeja G. przeciwko dłużniczce

Grażynie G.-G. skarga na czynność komornika po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 26 września 2000 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2000 r., do

rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„Czy zasada tymczasowego ponoszenia wydatków przez Skarb Państwa w

toku postępowania rozpoznawczego, określona w art. 463 § 2 k.p.c. i art. 263 § 2

k.p., rozciąga się na komornicze postępowanie egzekucyjne wszczęte po wejściu w

życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U.

Nr 133, poz. 882)?”

podjął następującą uchwałę:

Tymczasowe ponoszenie wydatków przez Skarb Państwa, przewidziane

w art. 463 § 2 k.p.c., dotyczy postępowania egzekucyjnego prowadzonego

przez komornika, także po wejściu w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882).

Uzasadnienie

Poważne wątpliwości uzasadniające przedstawienie Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego powstały przy rozpoznawaniu przez Sąd

Okręgowy w Tarnowie zażalenia wierzyciela na postanowienie Sądu Rejonowego w

Tarnowie, mocą którego oddalona została skarga na czynności komornika w części

dotyczącej obowiązku uiszczenia przez wierzyciela zaliczki na pokrycie wydatków

związanych z prowadzeniem przez komornika egzekucji ze spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. W wymienionej sprawie wierzyciel,

legitymujący się tytułem wykonawczym obejmującym zasądzenie na jego rzecz,

jako pracownika, roszczenia z zakresu prawa pracy, powoływał się na przepisy art.

771 k.p.c. w związku z art. 463 § 2 k.p.c. i twierdził, że w postępowaniu

egzekucyjnym przysługuje mu ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych, a tym

samym – zwolnienie od obowiązku wpłacenia komornikowi zaliczki. Sąd Rejonowy

nie podzielił tego stanowiska i wyraził pogląd, że tymczasowe ponoszenie

wydatków przez Skarb Państwa, przewidziane w przepisie art. 463 § 2 k.p.c., nie

mieści się w którejkolwiek kategorii zwolnienia od kosztów sądowych, lecz stanowi

instytucję specyficzną, wobec czego nie jest objęte hipotezą przepisu art. 771 k.p.c.

Pogląd taki wyraził również Sąd Okręgowy, który wskazał ponadto, że ustawa z

dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji z dnia 29 sierpnia

1997 r. (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) zawiera kompleksowe i odrębne od

kodeksu postępowania cywilnego unormowanie problematyki wydatków w

postępowaniu egzekucyjnym, w ramach którego sformułowana została zasada

obciążania strony zaliczką na pokrycie wydatków bez względu na to, jak kwestia

ponoszenia wydatków przez tę stronę przedstawiała się w postępowaniu

rozpoznawczym. Jednocześnie jednak Sąd Okręgowy zauważył, że intencja

ochrony pracownika przy dochodzeniu przez niego roszczeń ze stosunku pracy,

która legła u podstaw przepisów kodeksu postępowania cywilnego

uprzywilejowujących pracownika, przestałaby mieć rzeczywisty walor, gdyby uznać,

że w postępowaniu egzekucyjnym pracownik pozbawiony jest możliwości

korzystania z tymczasowego ponoszenia wydatków przez Skarb Państwa. Sąd

drugiej instancji wskazał, że pracownik nie byłby pozbawiony tego uprawnienia w

postępowaniu prowadzonym przez sąd jako organ egzekucyjny, co stwarzałoby

nieuzasadniony dualizm w zakresie obowiązków fiskalnych stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości Sądu Okręgowego co do możliwości stosowania na podstawie art.

771 k.p.c. zasady tymczasowego ponoszenia przez Skarb Państwa wydatków w

postępowaniu egzekucyjnym za wierzyciela domagającego się realizacji roszczeń z

zakresu prawa pracy powstały przede wszystkim w związku ze stanowiskiem, że

tymczasowe ponoszenie wydatków przewidziane w art. 463 § 2 k.p.c. nie stanowi

zwolnienia od kosztów sądowych objętego hipotezą art. 771 k.p.c., lecz jest swoistą

instytucją postępowania rozpoznawczego w sprawach z zakresu prawa pracy. Tej

specyfiki regulacji, Sąd upatrywał w tym, że pracownik może być w wypadkach

szczególnie uzasadnionych obciążony wydatkami (art. 463 § 2 in fine k.p.c.), co

sprawia, że ponoszenie wydatków przez Skarb Państwa nie ma charakteru

definitywnego, wobec czego trudno je zaliczyć do przykładów zwolnienia od

kosztów sądowych i w konsekwencji trudno przyjąć, że art. 771 k.p.c. traktujący

o zwolnieniu od kosztów sądowych obejmuje tymczasowe ponoszenie wydatków, o

którym mowa w art. 463 § 2 k.p.c.

Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić.

Przepis art. 771 k.p.c. nie ujmuje zwolnienia od kosztów sądowych jako

sytuacji faktycznej, w której strona jest wolna („definitywnie” – jak to określa Sąd

Okręgowy) od zapłacenia kiedykolwiek jakichkolwiek kwot w związku ze wszczętym

przez nią postępowaniem sądowym. Przepis ten powołuje się na zwolnienie od

kosztów sądowych jako na instytucję prawa procesowego, przewidzianą w dziale II

tytułu V księgi pierwszej kodeksu postępowania cywilnego. Instytucja ta nie znalazła

w kodeksie postępowania cywilnego szerszego unormowania, natomiast jest

przedmiotem odrębnej ustawy; chodzi o problematykę kosztów sądowych w

postępowaniu cywilnym i o ustawę z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm. – dalej "u.k.s.c."). Wzajemnie

uzupełniający się charakter obydwu tych aktów normatywnych, wynikający wprost z

treści art. 28 u.k.s.c., nakazuje traktować je jako źródło kompleksowego

uregulowania problematyki kosztów sądowych w sprawach cywilnych, a w tym –

problematyki zwolnienia od kosztów sądowych, a więc źródło rozstrzygające

materię objętą obydwoma tymi aktami prawnymi bez względu na to, w którym z nich

konkretnie określone unormowanie zostało zamieszczone. W tym miejscu można

zauważyć, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych w żadnym razie co do

zasady nie obejmuje wykluczenia „raz na zawsze” ewentualności ponoszenia przez

stronę zwolnioną ciężaru kosztów sądowych.

O tym, co obejmują koszty sądowe, stanowi przepis art. 2 u.k.s.c., natomiast o

tym, co obejmuje instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, stanowią przepisy art.

111 § 2 in fine i art. 112 § 1 k.p.c. W świetle tych przepisów, strona zwolniona od

kosztów sądowych z ustawy bądź na mocy orzeczenia sądu nie wnosi opłat

sądowych, a wydatki wykłada za nią (tymczasowo ponosi) Skarb Państwa.

Tymczasowe wykładanie (ponoszenie) wydatków przez Skarb Państwa jest zatem

elementem instytucji zwolnienia od kosztów sądowych w rozumieniu ogólnych

przepisów art. 111 § 2 in fine i art. 112 § 1 k.p.c.

Nie inaczej ta rzecz przedstawia się w postępowaniu odrębnym,

przewidzianym w dziale III tytułu VII księgi pierwszej kodeksu postępowania

cywilnego. W art. 463 § 1 k.p.c., dotyczącym opłat sądowych, ustawodawca

posłużył się takim samym, jak w art. 111 § 1 k.p.c. określeniem „nie mają

obowiązku uiszczania”, a w art. 463 § 2 k.p.c. przewidział – tak samo, jak w art. 111

§ 2 in fine k.p.c. – tymczasowe ponoszenie wydatków przez Skarb Państwa.

Przepis art. 463 k.p.c. zawiera zatem instytucję ustawowego zwolnienia od kosztów

sądowych w sprawach z zakresu prawa pracy, toteż tymczasowe ponoszenie

wydatków przez Skarb Państwa, przewidziane w art. 463 § 2 k.p.c., należy do

problematyki kosztów sądowych w sprawach cywilnych. Ostatecznie przesądza o

tym odesłanie do ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, zawarte w art. 463 § 2 k.p.c.

Nie ma argumentów, z powodu których tymczasowe ponoszenie wydatków

przez Skarb Państwa przewidziane w art. 463 § 2 k.p.c. można by uznać za

specyficzną instytucję postępowania rozpoznawczego w sprawach z zakresu prawa

pracy, nie będącą zwolnieniem od kosztów sądowych, o którym mowa w art. 771

k.p.c. Wymieniony w art. 463 § 2 k.p.c. obowiązek sądu rozstrzygnięcia o tych

wydatkach w orzeczeniu kończącym postępowanie w instancji w taki sposób, że w

szczególnie uzasadnionych wypadkach pracownik może być tymi wydatkami

obciążony, nie świadczy o odrębności traktowania w rozważanej sytuacji

tymczasowego ponoszenia wydatków przez Skarb Państwa, polegającej na

uznaniu, że nie jest to zwolnienie od kosztów sądowych w rozumieniu art. 771 k.p.c.

Obowiązek rozstrzygania o tego rodzaju wydatkach w orzeczeniu kończącym

postępowanie w instancji jest, w ramach orzekania o kosztach procesu,

obowiązkiem sądu w każdej sprawie, na podstawie przepisów art. 108 § 1 k.p.c.

i art. 11 ust. 2 w związku z art. 11 ust. 1 u.k.s.c. W każdej też sprawie, w której

powód jest stroną wygrywającą jedynie w części, przewidziany został w art. 11 ust.

2 u.k.s.c., jako zasada, obowiązek ściągnięcia od powoda na rzecz Skarbu Państwa

kosztów, których powód nie miał obowiązku uiścić, a które (wobec częściowego

przegrania sprawy przez powoda) nie obciążają pozwanego. Możność obciążenia

pracownika dochodzącego roszczenia z zakresu prawa pracy wydatkami

poniesionymi tymczasowo przez Skarb Państwa (art. 463 § 2 in fine k.p.c.) nie

stanowi zatem odrębności na tle ogólnej regulacji rozstrzygania o kosztach procesu

w ustawie z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

i w kodeksie postępowania cywilnego, a w tym – rozstrzygania, kogo ostatecznie

mają obciążać wydatki wyłożone przez Skarb Państwa. Jedyna różnica, jaka

widoczna jest na tle porównania art. 11 ust. 2 u.k.s.c. oraz art. 463 § 2 k.p.c.,

polega na tym, że zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

obciążenie kosztami sądowymi w razie niemożności obciążenia nimi przeciwnika,

powinno być regułą, a odstąpienie od obciążenia nimi powoda – wyjątkiem (art. 11

ust. 3, 4, 5). W świetle art. 463 § 2 k.p.c. natomiast regułą powinno być w takiej

sytuacji nieobciążanie pracownika, wyjątkiem zaś – obciążenie go wyłożonymi

wydatkami.(...)

Na marginesie można zauważyć, że jeżeli pracownik dochodzący roszczenia z

zakresu prawa pracy okaże się stroną przegrywającą sprawę w całości, to –

podobnie jak każdy inny powód, który był zwolniony od kosztów i sprawę w całości

przegrał – nie może być nigdy obciążony kosztami sądowymi na podstawie art. 11

u.k.s.c., bo taka sytuacja nie jest tym przepisem objęta.

Z powyższych względów należało przyjąć, że uprawnienie pracownika

dochodzącego roszczeń z zakresu prawa pracy do korzystania z tymczasowego

ponoszenia wydatków przez Skarb Państwa oznacza korzystanie przez niego w

postępowaniu rozpoznawczym ze zwolnienia od kosztów sądowych. Wobec tego,

stosownie do art. 771 k.p.c., pracownik korzysta z tego uprawnienia także jako

wierzyciel w postępowaniu egzekucyjnym.

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji nie

zawiera w omawianym zakresie innego uregulowania. Punktem wyjścia do

rozważań nad zastosowaniem którejkolwiek z reguł kolizyjnych dotyczącej materii

wydatków uregulowanej w ustawie z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych i w kodeksie postępowania cywilnego oraz w ustawie z dnia

29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, musiałoby być

stwierdzenie istnienia sprzeczności w normach zawartych w tych ustawach

(wówczas wchodziłaby w grę reguła lex posterior derogat legi priori), względnie

stwierdzenie, że ustawa o komornikach sądowych i egzekucji jest w zakresie

wydatków na koszty egzekucyjne normą szczególną, wprowadzającą wyjątek od

normy ogólnej wynikającej z ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych i z kodeksu postępowania cywilnego (lex specialis

derogat legi generali). Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i

egzekucji nie zawiera jednak w zakresie wydatków na koszty egzekucji ani

uregulowań sprzecznych z kodeksem postępowania cywilnego i ustawy z dnia 13

czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, ani uregulowań

szczególnych, określających wyjątek od zasady.

Przedmiotem unormowania w tej ustawie jest przede wszystkim status

i funkcja komornika, organizacja kancelarii komorniczych, wynagrodzenie

komornika, nadzór nad komornikami, ich odpowiedzialność dyscyplinarna

i problematyka samorządu komorniczego, a nie kwestia kosztów postępowania

egzekucyjnego. Wprawdzie nie sposób nie dostrzec, że przepisy art. 39-59 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji obejmują

problematykę kosztów postępowania egzekucyjnego, to jednak problematyka ta

unormowana została w ustawie przy odpowiednim wykorzystaniu tych samych

pojęć oraz instytucji, którymi posługuje się ustawa z dnia 13 czerwca 1967 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych i kodeks postępowania cywilnego

(opłaty, wydatki, wartość egzekwowanego roszczenia, zwolnienie od kosztów

sądowych przez sąd lub z mocy ustawy). Pozwala to, przy uwzględnieniu reguły

przewidzianej w art. 13 § 2 k.p.c., przyjąć, że w ujęciu instytucjonalnym

o wydatkach w postępowaniu egzekucyjnym jest mowa w ustawie o komornikach

sądowych i egzekucji, tak jak jest w art. 2 u.k.s.c., co z kolei, przez art. 28 u.k.s.c.,

przy założeniu spójności całego systemu postępowania cywilnego, umożliwia

rozpatrywanie zagadnień związanych z wydatkami na prowadzenie egzekucji na

podstawie zasad przewidzianych w art. 111 § 2, art. 112 § 1 i art. 771 k.p.c. Nie

istnieją też względy, z powodu których wykładanie wydatków na koszty

postępowania miałoby w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez

komornika odbywać się, na zasadzie wyjątku, inaczej aniżeli ma to miejsce

w postępowaniu rozpoznawczym, to znaczy, żeby zawsze wydatki te wykładał

wierzyciel, nie zaś niekiedy Skarb Państwa.

Z punktu widzenia interesu komornika – a tak kwestię tę ujmuje ustawa z dnia

29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji – chodzi o to, aby komornik

mógł mieć zagwarantowane źródło finansowania podejmowanych przez niego

w interesie wierzyciela czynności i to w czasie zanim będzie możliwe obciążenie

kosztami egzekucyjnymi dłużnika (art. 770 k.p.c.); z tego punktu widzenia jest

obojętne, czy zaliczka na wydatki wpływa od wierzyciela, czy wykładana jest przez

Skarb Państwa – sąd rejonowy, przy którym działa komornik (art. 40 ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji oraz § 28 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz.U. Nr

10, poz. 52 ze zm.).

Mając na względzie przytoczone argumenty, Sąd Najwyższy rozstrzygnął

przedstawione zagadnienie, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).