III CZP 33/00

Uchwała z dnia 8 listopada 2000 r., III CZP 33/00

Przewodniczący: Sędzia SN Helena Ciepła

Sędziowie SN: Bronisław Czech, Elżbieta Skowrońska-Bocian

(sprawozdawca)

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn w sprawie z wniosku Skarbu Państwa, Pierwszego Urzędu

Skarbowego w B. o wpis w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 8 listopada 2000 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 14 czerwca 2000 r. do

rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„Czy hipoteka ustawowa przewidziana w art. 34 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926) powstaje również na

nieruchomościach objętych wspólnością ustawową podatnika i jego małżonka, a w

razie odpowiedzi twierdzącej – czy w celu ujawnienia takiej hipoteki w księdze

wieczystej niezbędne jest uzyskanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi

podatnika?”

podjął następującą uchwałę:

Hipoteka ustawowa przewidziana w art. 34 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) nie powstaje na

nieruchomościach objętych wspólnością ustawową podatnika i jego

małżonka.

Uzasadnienie

Zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości powstały przy

rozpoznawaniu zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w Białymstoku

z dnia 3 lutego 2000 r. Postanowieniem tym Sąd pierwszej instancji, działając w

trybie art. 48 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm. – dalej "u.k.w.h."), wyznaczył Skarbowi Państwa –

Pierwszemu Urzędowi Skarbowemu w B., wnoszącemu o wpisanie hipoteki

przymusowej na użytkowaniu wieczystym nieruchomości stanowiącym majątek

wspólny podatnika Waldemara M. oraz jego żony Róży, czternastodniowy termin

dla usunięcia przeszkody do dokonania wpisu przez złożenie decyzji określającej

wysokość istniejącej w odniesieniu do Waldemara M. zaległości podatkowej w

podatku dochodowym od osób fizycznych, zaopatrzonej w klauzulę wykonalności

przeciwko żonie dłużnika.

Postanowienie to zaskarżył wnioskodawca. Przy rozpoznawaniu zażalenia

Sąd Okręgowy dostrzegł zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości.

Przedstawiając je Sądowi Najwyższemu wskazał, że przepisy ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.)

nie rozstrzygają jednoznacznie kwestii, czy hipoteka ustawowa przewidziana w art.

34 tej ustawy powstaje także na nieruchomościach wchodzących w skład

wspólnego majątku małżonków. Zdaniem Sądu Okręgowego, analiza art. 26, 29 § 1

oraz art. 34 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej może prowadzić do rozbieżnych

wniosków. Takie rozbieżne stanowiska pojawiły się zresztą w doktrynie. Zgodnie z

pierwszym z nich, hipoteka ustawowa powstaje na nieruchomościach wchodzących

w skład zarówno majątku odrębnego małżonka-dłużnika, jak i wchodzących w skład

wspólnego majątku dłużnika oraz jego małżonka. Zgodnie z drugim stanowiskiem,

pod użytymi w Ordynacji podatkowej pojęciami „majątek podatnika” oraz „wszystkie

nieruchomości podatnika” należy rozumieć jedynie odrębny jego majątek. Uznanie,

że sformułowania te dotyczą również majątku dorobkowego, prowadziłoby w

efekcie do ograniczenia prawa własności małżonka podatnika w drodze wykładni

rozszerzającej. Pozostawałoby to w sprzeczności z art. 64 Konstytucji.

W toku posiedzenia Sądu Najwyższego pełnomocnik wnioskodawcy, a także

prokurator Prokuratury Krajowej wyrazili pogląd, że hipoteka ustawowa powstaje

także na nieruchomościach wchodzących w skład majątku dorobkowego podatnika

oraz jego współmałżonka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 66 u.k.w.h. hipoteka zabezpieczająca wierzytelność Skarbu

Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego może powstać również na

podstawie przepisów szczególnych z mocy prawa. Wpis do księgi wieczystej takiej

hipoteki nie ma charakteru konstytutywnego (wniosek z art. 67 u.k.w.h.).

Jednym z przepisów szczególnych przewidujących powstanie hipoteki

ustawowej jest art. 34 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.

Paragraf pierwszy tego przepisu przewiduje, że Skarbowi Państwa oraz jednostce

samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka ustawowa na wszystkich

nieruchomościach podatnika z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w

sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej oraz z tytułu

zaległości podatkowych w podatkach stanowiących ich dochód. Hipotece tej służy

pierwszeństwo przed innymi hipotekami, chociażby wierzytelność z tytułu podatków

nie została ujawniona w księdze wieczystej (art. 34 § 5 Ordynacji podatkowej).

Hipoteka ustawowa przez pewien czas pozostaje zatem obciążeniem

nieruchomości w pełni skutecznym, chociaż nie ujawnionym w księdze wieczystej.

Dopiero złożenie wniosku o dokonanie wpisu hipoteki powoduje, że pojawia się

stosowna wzmianka. Jeżeli natomiast po upływie miesiąca od chwili powstania

hipoteki (chwilę powstania określa art. 35 Ordynacji podatkowej) nie zostanie

złożony wniosek o dokonanie wpisu, hipoteka ustawowa wygasa (art. 37 Ordynacji

podatkowej).

Z przedstawionych unormowań jasno wynika, że hipoteka ustawowa stanowi

środek zabezpieczenia wierzytelności w wysokim stopniu dolegliwy dla dłużnika, a

także niebezpieczny dla osób trzecich w okresie, w którym hipoteka już powstała i

nie została ujawniona w księdze wieczystej ani nie złożono wniosku o jej wpisanie.

Ta okoliczność nie może pozostać obojętna przy rozstrzyganiu zagadnień prawnych

przedstawionych przez Sąd Okręgowy.

Ordynacja podatkowa przewiduje odpowiedzialność podatnika za

zobowiązania podatkowe „całym swoim majątkiem” (art. 26). Odpowiedzialność ta

została wyraźnie rozszerzona na majątek wspólny małżonków, jeżeli podatnik (oraz

inne osoby ponoszące odpowiedzialność za zobowiązanie podatkowe) pozostaje w

związku małżeńskim (art. 29 ust. 1 Ordynacji podatkowej: „W przypadku osób

pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność ... obejmuje majątek

odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka”). Z

porównania obu tych przepisów płynie wniosek, że ustawodawca dostrzega

istnienie odrębnych mas majątkowych, gdy podatnik pozostaje w związku

małżeńskim: majątek odrębny osoby odpowiedzialnej za zobowiązania podatkowe i

majątek objęty wspólnością takiej osoby oraz jej małżonka. Rozciągnięcie

odpowiedzialności także na majątek objęty wspólnością majątkową małżeńską

oznacza jedynie tyle, że odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe ciąży nie

tylko na własnym majątku osoby odpowiedzialnej, o jakim mowa w art. 26 Ordynacji

podatkowej, ale także na majątku wspólnym małżonków, do którego może zostać

skierowana egzekucja. Podzielić trzeba w tym względzie wypowiadane w doktrynie

poglądy, zgodnie z którymi rozszerzenie zakresu odpowiedzialności nie oznacza

uznania majątku wspólnego za majątek podatnika. Ordynacja podatkowa w art. 29

§ 1 nie zawiera, wbrew prezentowanemu także odmiennemu stanowisku, swego

rodzaju definicji całego majątku podatnika.

Przyjęcie wskazanego wyżej rozumienia pojęcia „majątek podatnika” oznacza,

że w taki sam sposób należy interpretować zawarte w art. 34 § 1 Ordynacji

podatkowej określenie „wszystkie nieruchomości podatnika”. Skoro bowiem majątek

wspólny podatnika i jego małżonka pozostaje poza zakresem pojęcia „cały majątek

podatnika”, to także przez „nieruchomości podatnika” należy rozumieć te, które

wchodzą w skład jego majątku odrębnego. Hipoteka ustawowa określona w art. 34

§ 1 Ordynacji podatkowej nie powstaje zatem na tych nieruchomościach, które

wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków. Stwierdzenie to odnosi się

również do użytkowania wieczystego wchodzącego w skład takiego majątku, a

także innych praw, na których ustawa dopuszcza powstanie hipoteki.

Dodatkowo należy zauważyć, że rozszerzona przepisem art. 29 § 1 Ordynacji

podatkowej odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe także na majątek

wspólny podatnika i jego małżonka, nie może być traktowana jako przesądzająca o

rozszerzeniu również na inne osoby, poza dłużnikiem, zabezpieczenia wykonania

zobowiązań podatkowych. Skuteczność zabezpieczenia wierzytelności w sposób

godzący w prawa innej osoby niż dłużnik powinna być wyraźnie przewidziana w

odpowiednim przepisie.

Za przyjętym stanowiskiem przemawiają dodatkowo następujące argumenty:

Po pierwsze, należy uwzględnić zmiany przepisów prawa podatkowego,

zmierzające w kierunku respektowania praw osób trzecich, nie będących

podatnikami. Przejawem takiej ewolucji jest zmiana zasad odpowiedzialności za

zobowiązania podatkowe, dokonana ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa. Należy przypomnieć, że w ustawie z dnia 19 grudnia 1980 r.

o zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze

zm.) przewidziana była solidarna odpowiedzialność podatnika oraz jego małżonka

za zobowiązania podatkowe. Małżonek podatnika stawał się współdłużnikiem i –

oczywiście – ponosił odpowiedzialność zarówno z majątku wspólnego

małżeńskiego, jak i ze swego majątku odrębnego. Obecnie obowiązujące przepisy

stwarzają wierzycielowi (Skarbowi Państwa, jednostce samorządu terytorialnego)

możliwość kierowania egzekucji także do majątku wspólnego małżonków, nie

czyniąc jednak małżonka podatnika dłużnikiem. Ponadto, wprowadzone zostały

zmiany dotyczące zastawu jako środka zabezpieczenia należności podatkowych.

Zastaw ustawowy przewidziany w art. 23 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o

zobowiązaniach podatkowych zastąpiony został w Ordynacji podatkowej zastawem

skarbowym (art. 41), który powstaje z dniem wpisu do rejestru zastawów

skarbowych (art. 42 § 1 Ordynacji), a także ustępuje pierwszeństwa zastawowi

ujawnionemu wcześniej w innym rejestrze prowadzonym na podstawie odrębnych

ustaw (art. 42 § 4 Ordynacji podatkowej).

Po drugie, niezbędne jest uwzględnienie treści art. 34 § 2 Ordynacji

podatkowej. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu, część ułamkowa nieruchomości

może być przedmiotem hipoteki ustawowej, jeżeli stanowi udział podatnika. Z

przytoczonego przepisu można wnosić, że ustawodawca uznał za konieczne

wyraźne dopuszczenie możliwości powstania hipoteki ustawowej na udziale

podatnika we współwłasności nieruchomości, mimo że udział taki niewątpliwie

stanowi składnik majątku podatnika, a dopuszczalność obciążenia ułamkowego

udziału hipoteką wynika wyraźnie z art. 65 ust. 2 u.k.w.h. Uzasadnione zatem staje

się wnioskowanie a contrario prowadzące do konkluzji, że niemożliwe jest

powstanie hipoteki ustawowej w sytuacji, gdy mamy do czynienia ze wspólnością

bez określonych ułamkiem udziałów osób współuprawnionych (współwłasność

łączna). Przykładem takiej współwłasności łącznej jest sytuacja, gdy własność

nieruchomości wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków.

Po trzecie, na co trafnie zwraca uwagę Sąd Okręgowy, Konstytucja

w art. 64 ust. 1 proklamuje zasadę ochrony własności i innych praw majątkowych.

Własność może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko w takim zakresie,

w jakim nie naruszy to istoty prawa własności. Wprawdzie Ordynacja podatkowa

jest aktem rangi ustawowej i może zawierać uregulowania ograniczające prawa

właściciela, jednak konstytucyjna zasada ochrony własności nie pozwala na

dokonywanie rozszerzającej wykładni wprowadzonych ograniczeń. Takim zaś

ograniczeniem prawa własności współmałżonka podatnika jest rozszerzenie

odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe na majątek wspólny; ograniczenie

to zostało jednak wyraźnie uregulowane. W odniesieniu do uregulowań

niejednoznacznych, dopuszczających zróżnicowaną wykładnię, należy wykluczyć

taką interpretację, która prowadzić będzie do ograniczenia prawa własności,

zwłaszcza osoby nie będącej dłużnikiem w zobowiązaniu podatkowym.

Po czwarte wreszcie, podjęta uchwała nie wyłącza możliwości zabezpieczenia

przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego należności

podatkowych w drodze ustanowienia hipoteki na nieruchomości wchodzącej w

skład majątku wspólnego małżonków. Wierzyciel może bowiem skorzystać z

instytucji hipoteki przymusowej (art. 109 u.k.w.h.). Wymagać to będzie jedynie

uzyskania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi podatnika.

Przesądzenie niedopuszczalności powstania hipoteki ustawowej na

nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego podatnika i jego małżonka

czyni bezprzedmiotowym zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy

jako drugie.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.