IV CKN 140/00

Wyrok z dnia 8 listopada 2000 r., IV CKN 140/00

Nieruchomość, która w dniu zawarcia umowy dzierżawy na okres dłuższy

niż trzy lata miała charakter nieruchomości rolnej, a następnie – w związku ze

zmianą wprowadzoną przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 marca

1989 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie przenoszenia własności

nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz

dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 23, poz.122), podwyższającą

dolną granicę obszaru z 0,5 ha do 1 ha – utraciła taki charakter, uważać

należy, w razie jej sprzedaży – w zakresie przysługującego dzierżawcy z mocy

ustawy prawa pierwokupu – nadal za nieruchomość rolną.

Przewodniczący: Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędziowie SN: Maria Grzelka, Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 25 października 2000 r. na rozprawie

sprawy z powództwa Aleksandra R. przeciwko Teresie i Mikołajowi małżonkom R. i

Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, Oddziałowi Terenowemu w S. o

stwierdzenie nieważności umowy na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 3 kwietnia 1998 r.,

uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1998 r. oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 31

października 1997 r. oddalającego powództwo o stwierdzenie nieważności umowy,

zawartej w formie aktu notarialnego z dnia 29 grudnia 1989 r., na podstawie której

Bank Gospodarki Żywnościowej, działający w imieniu Skarbu Państwa, sprzedał

pozwanym małżonkom Teresie i Mikołajowi R. nieruchomość o pow. 0,52 ha.

Podstawą żądania powoda było twierdzenie o przysługującym mu jako dzierżawcy

prawie pierwokupu spornej nieruchomości.

Rozstrzygnięcie powyższe oparte zostało na następujących ustaleniach.

Umowa dzierżawy spornej nieruchomości rolnej o pow. 0,52 ha została

zawarta dnia 16 stycznia 1984 r. na okres 10 lat pomiędzy żoną powoda Antoniną

R. a Urzędem Miasta i Gminy w Z. W 1989 r., po śmierci Antoniny R., pozwany

Mikołaj R. (brat przyrodni powoda), podając się za powoda, wystosował pismo o

zrzeczeniu się dzierżawy tej działki. W związku z tym wydzierżawiający powiadomił

powoda o rozwiązaniu umowy dzierżawy. W dniu 15 lutego 1989 r. zawarł z

pozwanym umowę dzierżawy, a następnie w dniu 29 grudnia 1989 r., na podstawie

umowy kwestionowanej w pozwie, zawierającej stwierdzenie, że nikomu nie

przysługuje prawo pierwokupu sprzedał sporną nieruchomość pozwanym

małżonkom Teresie i Mikołajowi R.

Sąd Wojewódzki uznał, że powództwo podlegało oddaleniu, ale nie z tego

względu – jak przyjął Sąd Rejonowy – że powód w chwili sprzedaży nieruchomości

nie był już jej dzierżawcą i dlatego nie mógł korzystać z prawa pierwokupu, lecz z

tej przyczyny, że sporna nieruchomość, na skutek zmiany przepisów, utraciła

charakter nieruchomości rolnej. Według bowiem § 1 ust. 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności

nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz

dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 19, poz.86 ze

zm. – dalej "rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r.") w

brzmieniu obowiązującym w dniu sprzedaży spornej działki, nie miała ona

charakteru nieruchomości rolnej, bowiem nie przekraczała 1 ha użytków rolnych. Z

przewidzianego w art. 695 § 2 k.c. prawa pierwokupu powód nie mógł więc

skorzystać, skoro przysługuje ono tylko przy sprzedaży nieruchomości rolnej.

Sąd Wojewódzki stwierdził ponadto, że sprzeczne z prawem działanie

pozwanego, polegające na sporządzeniu fałszywego oświadczenia o rezygnacji

powoda z dzierżawienia działki, nie może mieć wpływu na ocenę ważności umowy

sprzedaży zawartej w dniu 29 grudnia 1989 r.

Kasacja powoda oparta została na podstawie naruszenia prawa materialnego

przez niezastosowanie art. 695 § 2 k.c. w związku z § 1 rozporządzenia z dnia 28

listopada 1964 r. w brzmieniu obowiązującym w lutym 1989 r., gdy pozwany złożył

fałszywe oświadczenie o rzekomej rezygnacji powoda z dalszego dzierżawienia

spornej nieruchomości, a także na podstawie naruszenia przepisów postępowania –

art. 233 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. przez dowolną ocenę materiału

dowodowego, skutkującą tym, że do ustalonego stanu faktycznego, zastosowane

zostały przepisy cytowanego rozporządzenia w brzmieniu obowiązującym w dniu 29

grudnia 1989 r. Podnosząc te zarzuty, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Treść zarzutów sformułowanych w ramach obu podstaw kasacyjnych z art.

393-1

k.p.c. wskazuje, że w istocie skarżący zarzucił Sądowi Apelacyjnemu

popełnienie błędów subsumcyjnych, które – jak wiadomo – mogą zaistnieć przy

porównywaniu stanu faktycznego ustalonego przez sąd ze stanem faktycznym

podanym w przepisie prawnym (jego hipotezie). Tego rodzaju błędy stanowią

podstawę zarzutu naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe

zastosowanie (art. 393-1

pkt 1 k.p.c.), nie mogą natomiast stanowić uzasadnienia

podstawy naruszenia przepisów postępowania (art. 393-1

pkt 2 k.p.c.).

Istota występującego w sprawie i podniesionego w kasacji – w ramach

podstawy z art. 393-1

pkt 1 k.p.c – zagadnienia prawnego sprowadza się do kwestii,

czy powód, któremu prawo pierwokupu przysługiwało w związku z zawarciem

dzierżawy nieruchomości rolnej na okres dłuższy niż trzy lata (art. 695 § 2 k.c.),

mógł to prawo wykonać, skoro w chwili jej sprzedaży, nie miała ona – wskutek

nowego unormowania – charakteru nieruchomości rolnej.

Nowym unormowaniem nie został objęty art. 695 § 2 k.c., lecz przepis § 1 ust.

3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 listopada 1964 r., który, w związku ze

zmianą wprowadzoną przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 marca

1989 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie przenoszenia własności

nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz

dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 23, poz. 122), podwyższył – przy

zaliczaniu danej nieruchomości do nieruchomości rolnych – dolną granicę obszaru z

0,5 do 1 ha. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd,

podzielany przez Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym kasację, zgodnie z

którym nie ma podstaw do ogólnego założenia, że przepisy rozporządzenia –

wydane w granicach upoważnienia ustawowego – nie mają "samodzielności

międzyczasowej", zwłaszcza pod względem ich oceny w świetle art. 3 k.c. (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1977 r., III CZP 15/77, OSNCP

1978, nr 1, poz. 2).

W celu rozstrzygnięcia tej kwestii nie wystarczy jednak posłużenie się

podstawową zasadą międzyczasowego prawa prywatnego, wyrażoną w art. 3 k.c.,

który stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia

lub celu. Zasada nieretroakcji (lex retro non agit) oznacza, że nowego prawa nie

stosuje się do oceny zdarzeń prawnych i ich skutków, jeżeli miały one miejsce i

skończyły się przed wejściem w życie nowego prawa. (...) Gdy – jak w

rozpoznawanej sprawie – sytuacja prawna powstała pod rządem dawnego prawa,

którą ocenić trzeba po wejściu w życie nowego prawa, składa się nie z jednego

zdarzenia, lecz z kilku zdarzeń, spośród których jedne nastąpiły w okresie

obowiązywania dawnego prawa, a inne po wejściu w życie nowego prawa, lub jeśli

zdarzenie prawne ma charakter ciągły, obejmujący okres działania starego i

nowego prawa, to zasada lex retro non agit nie daje wskazówki, jakie prawo należy

stosować do oceny zdarzeń lub ich skutków powstałych w czasie obowiązywania

już nowego prawa. Istnieje zatem konieczność odwołania się do ogólnych zasad

międzyczasowego prawa prywatnego, stanowiących bliższe sformułowanie oraz

rozwinięcie podstawowej zasady wyrażonej w art. 3 k.c.

W nauce prawa, dla potrzeb rozwiązań intertemporalnych, normy prawa

cywilnego dzieli się na dwie grupy. Pierwszą grupę tworzą przepisy regulujące

stosunki prawne, których treść wynika z samego prawa, niezależnie od zdarzeń

prawnych powodujących ich powstanie, zmianę lub zakończenie. Do tej grupy

należą przepisy prawa rzeczowego i rodzinnego regulujące treść stosunku

prawnego i praw podmiotowych, niezależnie od sposobu ich powstania lub nabycia

(np. istota własności, małżeństwo). Przepisy te poddane są zasadzie

bezpośredniego działania nowej ustawy. Drugą grupę tworzą przepisy regulujące

stosunki prawne, których treść jest wynikiem pewnych zdarzeń powołujących je do

życia (powodujących ich zmianę lub zakończenie). Należą do nich przepisy prawa

zobowiązaniowego oraz przepisy prawa rzeczowego i rodzinnego regulujące skutki

prawne tworzące lub kończące (albo zmieniające) stosunki prawne lub powodujące

nabycie albo utratę praw podmiotowych, natomiast nie ustalające treści stosunków

prawnych (np. nabycie własności, zawarcie małżeństwa). Przepisy te poddane są

zasadzie dalszego działania dawnej ustawy. Jeśli zatem zdarzenie prawne miało

miejsce w czasie obowiązywania dawnej ustawy, do jego skutków realizujących się

po wejściu w życie nowej ustawy, zastosowanie powinna mieć w dalszym ciągu

ustawa dawna.

Nie ulega wątpliwości, że przepis art. 695 § 2 k.c., określający przesłanki

powstania prawa pierwokupu dla dzierżawcy nieruchomości rolnej, oraz przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r., zawierające definicję

pojęcia nieruchomości rolnej, należą do drugiej grupy przepisów, regulują bowiem

stosunki prawne, których treść jest wynikiem pewnych zdarzeń powołujących je do

życia (albo powodujących ich zmianę lub zakończenie).

W rozpoznawanej sprawie treść stosunku prawnego (umowy dzierżawy)

wyznaczona jest przez zdarzenie prawne o złożonym stanie faktycznym. Składa się

bowiem z dwóch zasadniczych członów z nawiązania i trwania stosunku prawnego

dzierżawy nieruchomości rolnej, który ulegnie umorzeniu w razie wykonania prawa

pierwokupu oraz z faktu sprzedaży tej nieruchomości, rodzącego podstawę

powołania do życia – w wykonaniu prawa pierwokupu – nowego stosunku

prawnego. Podzielić należy zapatrywanie, że w takim wypadku, gdy tylko drugi

człon stanu faktycznego nastąpił po wejściu w życie nowej ustawy, ale stosunek

prawny powstał przed jej wejściem w życie, to wówczas skutki zdarzenia prawnego

o takim złożonym stanie faktycznym oceniać należy pod każdym względem według

dawnej ustawy.

Przedstawiony wywód uzasadnia zatem przyjęcie wniosku, że nieruchomość,

która w dniu zawarcia umowy dzierżawy na okres dłuższy niż trzy lata miała

charakter nieruchomości rolnej, a następnie – w związku ze zmianą wprowadzoną

przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 marca 1989 r., podwyższającą

dolną granicę obszaru z 0,5 ha do 1 ha – utraciła taki charakter, uważać należy, w

razie jej sprzedaży – w zakresie przysługującego dzierżawcy z mocy ustawy prawa

pierwokupu – nadal za nieruchomość rolną.

Sąd Apelacyjny doszedł do przeciwnego wniosku. W konsekwencji

bezpodstawnie uznał, że dla oceny wytoczonego powództwa nie ma znaczenia

okoliczność, czy w dniu 29 grudnia 1989 r. powód był dzierżawcą spornej

nieruchomości. Wskazane błędy subsumcyjne doprowadziły do niewłaściwego

zastosowania powołanych w kasacji przepisów prawa materialnego. Kasację

należało więc uwzględnić i orzec, jak w sentencji (art. 393-13

§ 1 k.p.c.).