II UKN 39/00

Wyrok z dnia 15 listopada 2000 r.

II UKN 39/00

Do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze mogą być wliczone także okresy zatrudnienia u prywatnych praco-

dawców na podstawie umów o pracę na czas określony.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2000 r. sprawy z wniosku

Ryszarda Ś. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o

wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyj-

nego w Łodzi z dnia 19 października 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 19 października 1999 r. oddalił apelację wnioskodawcy Ryszarda Ś. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 28 maja

1999 r. [...], oddalającego jego odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej

przyznania mu prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

(Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Organ rentowy uznał, że wnioskodawca nie udowodnił

wymaganego 15 letniego okresu pracy w szczególnych warunkach, a jedynie 14 lat i

9 miesięcy. Do okresu tego rodzaju pracy organ rentowy nie uwzględnił okresu za-

trudnienia od 15 września 1998 r. do 31 grudnia 1998 r., gdyż o pracy w szczegól-

nych warunkach zaświadczył pracodawca nieuprawniony do wydawania tego rodzaju

zaświadczeń. Wnioskodawca (urodzony 29 września 1938 r.) prowadził na podstawie

umowy agencyjnej punkt skupu skór i surowców wtórnych do dnia 31 grudnia 1991 r.

2

W okresie od 1 stycznia 1992 r. do 30 września 1997 r. prowadził działalność gospo-

darczą, a od 4 listopada 1997 r. pobierał zasiłek przedemerytalny. W dniu 15 wrześ-

nia 1998 r. wnioskodawca zawarł ze swoim synem umowę o pracę na stanowisku

suwnicowego (nie mając do tego przygotowania zawodowego) w celu dopracowania

brakującego do 15 lat okresu pracy w szczególnych warunkach. W prowadzonym

przez syna Zakładzie Budowy Kotłów „B.-K.” w P. są dwie suwnice, używane w za-

leżności od potrzeb przez około 3-4 godzin w ciągu całego dnia pracy. Wnioskodaw-

ca, pracujący w godzinach od 700

do 1500

, w pozostałym czasie pracy wykonywał

inne prace, „coś załatwiał, dopilnował, obsługiwał klientów, pomagał przy pracach

spawalniczych”. Jego wynagrodzenie wynosiło 450 zł netto i nie obejmowało dodatku

za pracę w warunkach szkodliwych.

Na podstawie takich ustaleń Sąd drugiej instancji potwierdził pogląd Sądu

Okręgowego, że przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.,

znowelizowanego w celu dostosowania do nowej sytuacji gospodarczej rozporzą-

dzeniem z dnia 21 maja 1996 r., nie przewidują uprawnień prywatnych podmiotów

gospodarczych do wydawania zaświadczeń o zatrudnieniu w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze i był to świadomy wybór ustawodawcy. Ponadto

z przyjętych za podstawę orzekania ustaleń faktycznych wynikało, że praca wniosko-

dawcy nie spełniała wymagań zatrudnienia go w pełnym wymiarze czasu pracy na

stanowisku suwnicowego, skoro wykonywał tę pracę jedynie przez około 3-4 godziny

w ciągu dnia pracy i tylko w celu uzupełnienia brakującego okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach.

W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzuty błędnej wykładni §1 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. oraz art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267

ze zm.), a także błędnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego „prowa-

dzącego do błędnych ustaleń co do zakresu pracy odwołującego w szczególnych

warunkach”. W ocenie skarżącego Sąd drugiej instancji nie zbadał zgodności z

ustawą powołanego aktu wykonawczego, który wprowadził niedopuszczalną „segre-

gację pracowników pracujących w szczególnych warunkach według kryterium statu-

su prawnego pracodawcy”. Ponadto skarżący, bez wskazania jakichkolwiek przepi-

sów prawa procesowego, zarzucił Sądom meriti błędne ustalenie, że wnioskodawca

nie pracował w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku suwnicowego, skoro w

3

przerwach „między konkretnymi czynnościami przy suwnicy odwołujący stale prze-

bywał w warunkach szczególnych (przy spawaniu, przy którym też pomagał)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie mogła być uwzględniona, jakkolwiek należało zgodzić się z niektó-

rymi zarzutami, które zostały w niej sformułowane. Przede wszystkim Sąd Najwyższy

nie podzielił stanowiska Sądów meriti, że okresy zatrudnienia w szczególnych wa-

runkach lub w szczególnym charakterze u prywatnych pracodawców nie mogą być

uwzględnione do stażu wykonywania tego rodzaju szczególnego zatrudnienia z tego

powodu, że jakoby prywatni pracodawcy nie mają statusu prawnego podmiotów

uprawnionych do wydawania świadectw wykonywania prac w szczególnych warun-

kach. W tym zakresie rację ma skarżący, że podmiotowe ograniczenie kręgu praco-

dawców uprawnionych do wydawania tego rodzaju świadectw wyłącznie do praco-

dawców wskazanych w trybie § 1 ust. 1 i 3 rozporządzenia nie ma ustawowego uza-

sadnienia i stanowi wykładnię bezzasadnie dyskryminującą pracowników wykonują-

cych szczególne zatrudnienie w rozumieniu art. 53 i 55 ustawy o z.e.p. u prywatnych

pracodawców. Powołane przepisy ustawy o z.e.p. i rozporządzenia wykonawczego z

7 lutego 1983 r., które nadal zachowały swoją moc na warunkach określonych w art.

32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), mają zastosowanie do

wszystkich pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczegól-

nym charakterze bez względu na status zatrudniających ich pracodawców. Z usta-

wowych możliwości skorzystania z wcześniejszych uprawnień emerytalnych (z obni-

żonego wieku emerytalnego) mogą korzystać pracownicy ze względu na charakter i

prawnie określone okresy wykonywania szczególnego rodzaju zatrudnienia. Delega-

cja ustawowa ujęta w art. 55 ustawy o z.e.p. zawiera przedmiotowe upoważnienie

Rady Ministrów jedynie do określenia rodzajów prac w szczególnych warunkach lub

stanowisk pracy o szczególnym charakterze oraz warunków, na podstawie których

takim pracownikom przysługują przywileje emerytalne; aktualnie ograniczone do

możliwości nabycia uprawnień emerytalnych w określonym wieku, niższym niż pow-

szechny wiek emerytalny. W granicach takiej delegacji ustawowej byłyby pozbawione

ustawowej mocy normatywnej te wszelkie regulacje aktu wykonawczego, jakie

mogłyby prowadzić do ścieśniającej wykładni przepisów rozporządzenia z 7 lutego

4

1983 r. w sposób ograniczający prawa emerytalne pracowników zatrudnionych u

prywatnych pracodawców przy określonych rodzajach pracy w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze. W ocenie Sądu Najwyższego w rozporządze-

niu z 7 lutego 1983 r. nie ma przepisów, które dopuszczałyby dokonywanie takiej

wykładni prawa. W szczególności zgodnie z § 1 ust. 1 tego aktu wykonawczego roz-

porządzenie stosuje się do pracowników wykonujących prace w szczególnych wa-

runkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w jego § 4-15 oraz w wykazach

stanowiących załącznik do rozporządzenia, zwanych dalej „wykazami”. Zarówno

przepisy § 4-15, jak i wykazy A i B prac w szczególnych warunkach, których wyko-

nywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego, nie dają jakichkolwiek podstaw

prawnych do podmiotowego ograniczania ich oddziaływania normatywnego wyłącz-

nie do pracowników zakładów pracy, o jakich może stanowić § 1 ust. 2-3 rozporzą-

dzenia z 7 lutego 1983 r. Niezależnie od tego, że delegacja ustawowa z art. 55

ustawy o z.e.p. nie zawiera upoważnienia do dalszej delegacji do wykonania treści

upoważnienia ustawowego określonego w art. 55 ustawy o z.e.p. (dla innych niż

Rada Ministrów organów państwowych) to treść § 1 ust. 2 tego rozporządzenia, który

stanowi, że właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz centralne

związki spółdzielcze w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych

ustalają w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowiska pracy, na któ-

rych są wykonywane prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazach A i

B, ma tylko takie znaczenie, że nakazuje tym podmiotom ustalać stanowiska pracy

zgodnie z wykazami A i B. Oznacza to tylko tyle, że określone podmioty są związane

wykazami A i B i nie mogą w podległych im lub w nadzorowanych zakładach pracy

pominąć stanowisk pracy wymienionych w tych wykazach prac w szczególnych wa-

runkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego. W szcze-

gólności chybione było stanowisko Sądu drugiej instancji, że wykazy A i B prac w

szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emery-

talnego, ustaliły podmioty określone w § 1 ust. 2 rozporządzenia, skoro z wyraźnego

rozumienia tego przepisu wynika, że te podmioty jedynie ustalają stanowiska pracy,

stosując się do wiążących wykazów A i B, będących załącznikami do rozporządzenia

wykonawczego Rady Ministrów. Takie same konotacje dotyczą jednostek organiza-

cyjnych, o których stanowi § 1 ust. 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

Ponadto, zgodnie z § 2 tego rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi

prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w któ-

5

rych praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykony-

wana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku,

a okresy te stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świa-

dectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru

stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporzą-

dzenia, lub w świadectwie pracy. Również te przepisy znajdują zastosowanie do

wszystkich pracowników wykonujących tego rodzaju prace i nie dają one podstaw do

podmiotowego wyłączenia pracowników wykonujących szczególnego rodzaju za-

trudnienie u prywatnych pracodawców.

W konsekwencji powyższego Sąd Najwyższy zdyskwalifikował stanowisko

Sądów meriti, które bezpodstawnie uznały podmiotowe ograniczenie dopuszczalno-

ści stosowania przepisów rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. do pracowników zatrud-

nionych jedynie w zakładach pracy, do których odnoszą się nakazy z § 1 ust. 2 i 3

tego aktu wykonawczego, z pominięciem pracowników zatrudnionych przez prywat-

nych pracodawców przy pracach tego samego rodzaju. Tego rodzaju wykładnia nie

ma oparcia w przepisach rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. i jest sprzeczna z zasadą

równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (art. 2a ustawy z dnia 13 paździer-

nika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), a

także konstytucyjną zasadą równości wobec prawa i zakazu dyskryminacji z jakiej-

kolwiek przyczyny (art. 32 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy nie podzielił także stanowiska Sądu drugiej instancji, jakoby

zatrudnienie ubezpieczonego na podstawie terminowej umowy pracę w celu „dopra-

cowania brakującego okresu zatrudnienia” przy pracach wykonywanych w szczegól-

nych warunkach „nie posiadało cech stałości”. W tym zakresie rację ma skarżący,

który argumentował, że wypełnienie warunku przepracowania okresów pracy w

szczególnych warunkach możliwe jest wyłącznie poprzez wykonywanie takiej pracy.

Świadczenia tego rodzaju pracy nie może przekreślać cel, jaki przeświecał ubezpie-

czonemu, który zmierzał do uzupełnienia brakującego mu okresu zatrudnienia przy

pracach w szczególnych warunkach. Nie ma jakichkolwiek przeszkód prawnych, aby

do okresów zatrudnienia przy pracach w szczególnych warunkach, których wykony-

wanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego, uwzględniać okresy zatrudnienia w

ramach terminowych stosunków pracy. Cecha stałości wykonywania pracy w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze odnosi się bowiem do wykony-

wania takiego zatrudnienia stale i w pełnym wymiarze czasu obowiązującym na

6

określonym stanowisku pracy, a nie do wykonywania zatrudnienia w ramach bezter-

minowego, czy też terminowego stosunku pracy.

Jednakże warunek wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na

danym stanowisku pracy jest spełniony tylko wówczas, gdy pracownik w ramach

obowiązującego go pełnego wymiaru czasu pracy na określonym stanowisku pracy

nie wykonuje czynności pracowniczych nie związanych z tym stanowiskiem pracy,

ale stale, tj. ciągle wykonuje prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. W ramach wiążących Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych w sprawie,

których nie zakwestionował skarżący, zarzucił wprawdzie Sądowi drugiej instancji

błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, ale nie wskazał żadnego

przepisu prawa procesowego, jaki miał naruszyć Sąd Apelacyjny (por. wyrok z dnia

21 marca 1997 r., I PKN 58/97, OSNAPiUS 1997 nr 22, poz. 436), praca przez 3-4

godziny dziennie na suwnicy przez ubezpieczonego, który nie zdobył kwalifikacji za-

wodowych wymaganych na stanowisku suwnicowego, nie spełniała wymagania sta-

łego wykonywania takiej pracy i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na

umówionym stanowisku pracy. Okoliczność ta była w istocie rzeczy niesporna, albo-

wiem sam skarżący przyznał w kasacji, że suwnica w zakładzie pracy prowadzonym

przez syna ubezpieczonego pracowała 3-4 godziny dziennie, a zatem ubezpieczony

nie wykonywał pracy suwnicowego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowią-

zującym na tym stanowisku pracy, do której wykonywania nie zdobył wymaganego

przygotowania zawodowego, ale w ramach obowiązującego go czasu pracy wyko-

nywał także inne prace, które nie odpowiadały wymaganiu wykonywania szczególne-

go rodzaju zatrudnienia na danym, tj. umówionym stanowisku pracy. Skoro zatrud-

nienie ubezpieczonego nie było wykonywaniem szczególnego zatrudnienia stale i

pełnym wymiarze czasu pracy, to okres terminowej umowy o pracę w zakładzie pracy

prowadzonym przez jego syna nie podlegał zaliczeniu do okresu pracy w szczegól-

nych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego w

rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

KPC od-

dalił kasację.

========================================