III CZP 39/00

Uchwała z dnia 16 listopada 2000 r., III CZP 39/00

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca)

Sędziowie SN: Zbigniew Kwaśniewski, Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku F.K. GmbH & KG przeciwko K. Fabryce

Mebli, spółce z o.o. w K. o egzekucję świadczenia pieniężnego po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 19 października 2000 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 18 lipca

2000 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„1) Czy z uwagi na obowiązujące przepisy k.p.c. i prawa dewizowego

egzekucja świadczeń pieniężnych wyrażonych w walucie obcej może polegać na

zajęciu takich składników majątku dłużnika, ze sprzedaży których komornik nie

uzyska bezpośrednio na zaspokojenie roszczeń wierzyciela waluty obcej

oznaczonej w tytule wykonawczym?;

2) w razie odpowiedzi twierdzącej – czy komornik władny jest nabyć walutę

obcą oznaczoną w tytule wykonawczym za walutę polską uzyskaną z egzekucji

przeciwko dłużnikowi?”

podjął następującą uchwałę:

Tytuł wykonawczy, w którym obowiązek zapłaty wyrażony został w

walucie obcej, komornik wykonuje stosując przepisy kodeksu postępowania

cywilnego o egzekucji świadczeń pieniężnych.

Uzasadnienie

Prawomocnym wyrokiem zaocznym z dnia 12 października 1999 r. Sąd

Okręgowy w Krakowie zasądził od K. Fabryki Mebli, spółki z o.o. w K. na rzecz F.K.

GmbH & KG w K. kwotę 148 848,99 marek niemieckich z odsetkami. Tytuł

wykonawczy wierzyciel złożył u komornika Sądu Rejonowego w Krakowie z

wnioskiem o wyegzekwowanie należności przy użyciu każdego z możliwych

sposobów. Postanowieniem z dnia 1 lutego 2000 r. komornik odmówił wszczęcia

postępowania egzekucyjnego z uzasadnieniem, że tytuł opiewa na walutę obcą i

zajęcie może być dokonane tylko z uwzględnieniem tej waluty, a nie złotych

polskich.

Skargę na to postanowienie Sąd Rejonowy w Krakowie oddalił, podzielając

stanowisko komornika. Przyjął, że dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie w

markach, a to oznacza niedopuszczalność przeliczenia ich na złotówki i

egzekwowanie złotówek.

W zażaleniu na to postanowienie wierzyciel zarzucił, że przepisy o egzekucji

świadczeń pieniężnych nie różnicują wierzycieli egzekwujących w zależności od

tego, czy ich należności wyrażone są w walucie polskiej czy obcej. Sam fakt

wyrażenia egzekwowanej należności w walucie obcej nie może ich wobec tego

stawiać w sytuacji gorszej niż gdyby egzekwowali wierzytelności opiewające na

złote polskie, zwłaszcza jeżeli chcą przyjąć świadczenie w złotówkach.

W toku rozpatrywania zażalenia zrodziło się zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w Krakowie przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 2

i 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 358 § 1 k.c., zobowiązania pieniężne na terenie kraju

strony obowiązane są wyrażać w złotówkach. Surowy rygor ustanowionej tym

przepisem zasady walutowości podlega jednak złagodzeniu przez otwarcie –

w drodze ustawowego wyjątku – możliwości określenia przedmiotu świadczenia

w pieniądzu innym niż polski. Katalog tych wyjątków określają w głównej mierze

przepisy prawa dewizowego.

Obecnie zagadnienie to reguluje ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. – Prawo

dewizowe (Dz.U. Nr 160, poz. 1063 ze zm. – dalej "Pr.dew."). Ideą przewodnią tej

ustawy, określoną w art. 5, jest zasada własności wartości dewizowych oraz

swobody obrotu dewizowego. Zasady te doznają wprawdzie ograniczeń, np. w art.

9, niemniej jednak z reguły mają one charakter względny, skoro mogą być usunięte

w następstwie uzyskania stosownego zezwolenia dewizowego.

Art. 13 Pr.dew. stanowi, że zobowiązania pieniężne w obrocie dewizowym z

zagranicą mogą być wyrażane wyłącznie w walucie polskiej lub w walutach

wymienialnych. W tych walutach mogą być także dokonywane płatności. Oznacza

to zrównanie waluty polskiej z walutami obcymi, jeżeli te mieszczą się w wykazie

walut wymienialnych ujętych w zarządzeniu Prezesa Narodowego Banku Polskiego

z dnia 31 grudnia 1998 r. w sprawie wykazu walut obcych będących walutami

wymienialnymi (M.P. z 1999 r. Nr 2, poz. 11).

W okresie międzywojennym istotne znaczenie dla rozwiązania problemu,

którego dotyczy przedstawione zagadnienie prawne, miały przepisy tzw. dekretu

walutowego, czyli rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 12 czerwca

1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych (Dz.U. R. P. Nr 59, poz.

509), zawieszającego moc obowiązującą art. 211 k.z. Zgodnie z art. 1 tego

rozporządzenia, wierzytelność, wyrażoną w walucie zagranicznej, dłużnik może

zapłacić pieniędzmi polskimi, chyba że zapłata w pieniądzach zagranicznych była

wyraźnie zastrzeżona (ust. 1), przy czym zastrzeżenie takie uważa się za

nieistniejące, jeżeli wierzytelność płatna jest na obszarze Państwa Polskiego (ust.

2). W myśl zaś art. 2 wspomnianego rozporządzenia, wysokość sumy, którą dłużnik

płaci pieniędzmi polskimi, powinna być obliczona według kursu wypłat (czeku) w

danej walucie zagranicznej w dniu wymagalności wierzytelności (ust. 1), a jeżeli

dłużnik dopuścił się zwłoki, wierzyciel może żądać zapłaty, stosownie do swego

wyboru, według kursu wypłat bądź w dniu wymagalności, bądź w dniu zapłaty

(ust. 2), przy czym obowiązujący jest przeciętny kurs wypłat, notowany na giełdzie

pieniężnej w Warszawie (ust. 3).

Nie ulega wątpliwości, że art. 2 ust. 2 rozporządzenia miał zastosowanie w

razie zasądzenia od dłużnika wierzytelności w walucie zagranicznej. Wierzyciel

mógł w takim wypadku zażądać w toku egzekucji przeliczenia zasądzonej

wierzytelności na złote polskie według wybranego kursu, bądź z dnia

wymagalności, bądź z dnia zapłaty. Warto zwrócić uwagę na doniosłość

rozstrzygnięcia art. 2 ust. 2 rozporządzenia w przedmiocie kursu miarodajnego dla

przeliczenia. Przyznanie wierzycielowi wyboru kursu przerzucało ryzyko zmian

kursu na pozostającego w zwłoce dłużnika. Rozwiązanie analogiczne do przyjętego

w art. 2 ust. 2 powoływanego rozporządzenia, zawarte w art. 41 ust. 1 zdanie drugie

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282) i w art.

36 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U.

Nr 37, poz. 283), zachowało moc obowiązującą.

Nieistnienie obecnie, poza prawem wekslowym i czekowym, norm o treści

odpowiadającej art. 1 i 2 wspomnianego rozporządzenia – względnie zbieżnego

z nimi co do zasady art. 211 k.z. – dało podstawę do zajęcia stanowiska, zgodnie

z którym, jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona

w walucie obcej, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej

w walucie obcej określonej w umowie, nie zaś w złotych polskich, stanowiących

przelicznik tej sumy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1997 r., II CKN

512/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 105).

Stąd nie można jednak wyciągać wniosku, że egzekucję wyroku

zasądzającego wierzytelność w walucie obcej można prowadzić tylko ze środków

pieniężnych dłużnika w tej samej walucie, na którą opiewa wyrok. Godziłoby to

bowiem w sposób oczywisty w zasadę odpowiedzialności dłużnika całym swoim

majątkiem, a także byłoby nie do pogodzenia z przyświecającym przepisowi art. 13

Pr.dew. założeniem równorzędności waluty polskiej z walutami wymienialnymi. W

wypadku wyroku zasądzającego wierzytelność w walucie obcej musi się zatem

dopuścić egzekucję także z innych składników majątku dłużnika, tj. również z

zasobów pieniężnych w walucie polskiej i praw wyrażonych w walucie polskiej oraz

wszelkich pozostałych przedmiotów majątkowych przez ich spieniężenie na

potrzeby zaspokojenia zasądzonej należności w walucie obcej.

Należy zauważyć, że w latach dziewięćdziesiątych szczegółowe kwestie

prowadzenia egzekucji na podstawie tytułów wykonawczych opiewających na

walutę obcą rozstrzygało nie obowiązujące już zarządzenie Ministra

Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1990 r. w sprawie szczegółowych zasad

tworzenia i organizacji kancelarii komorniczych oraz ich systemu finansowo-

księgowego (Dz.Urz. Ministerstwa Sprawiedliwości Nr 2, poz. 9). W myśl tego

zarządzenia, komornik był obowiązany przekazać wyegzekwowane sumy pieniężne

wierzycielowi za pośrednictwem banku dewizowego (§ 51 i 52). Rola banku

sprowadzała się tu w istocie do dokonania odpowiedniego przeliczenia.

W powołanym zarządzeniu nie było wprawdzie wprost mowy o tytułach

wykonawczych opiewających na walutę obcą, niemniej sam mechanizm

przeliczania przewidziany w tym zarządzeniu zachowywał aktualność także

w odniesieniu do wspomnianych tytułów.

Postępowanie egzekucyjne, poza wyjątkami, toczy się na żądanie wierzyciela

(art. 796 k.p.c.), także więc wierzyciel będący podmiotem zagranicznym jest w

zasadzie dysponentem tego postępowania. Składając wniosek egzekucyjny obliguje

komornika, aby dostępnymi środkami prawnymi dążył do zaspokojenia

go stosownie do treści tytułu wykonawczego, komornik zaś wyposażony został

w instrumenty, które temu celowi sprzyjają; może on żądać stosownych informacji,

zarówno od uczestników postępowania, jak i organów władzy i instytucji (art. 761 §

1 k.p.c.).

Egzekwowanie należności wyrażonej w walucie obcej to tylko jedna z sytuacji,

w których komornik może się spotkać z koniecznością stosowania kursów

przeliczeniowych. Wystarczy wskazać na przepis § 41 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz.U. Nr

10, poz. 52 ze zm.), który nakazuje komornikowi obliczać wartość pieniędzy

zagranicznych, stosując odpowiednie kursy walut. Byłoby niezrozumiałe, gdyby

komornik nie był władny czynić tego na użytek egzekucji prowadzonej na podstawie

tytułu wykonawczego, w którym obowiązek świadczenia wyrażony został w walucie

obcej (wymienialnej). Jeżeli zaś to czyni, to nie jako uczestnik obrotu dewizowego,

a jako organ egzekucyjny w ramach swoich obowiązków.

Transfer zasądzonych i egzekwowanych kwot pieniężnych będących

przedmiotem wierzytelności nie jest objęty reglamentacją. Nie należy bowiem do

żadnej z siedmiu kategorii obrotu dewizowego w rozumieniu art. 9 Pr.dew.

Ograniczeniem transferu jest pośrednictwo bankowe, przewidziane w art. 12

Pr.dew., co ma w istocie charakter porządkowy i służy kontroli przepływu pieniędzy.

Sumy wyrażone w walucie polskiej uzyskiwane przez komornika w toku egzekucji

wierzytelności w walucie obcej powinny być przez niego niezwłocznie przeliczane

na walutę, w której jest wyrażona egzekwowana wierzytelność, według kursu

wskazanego w art. 8 Pr.dew.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.