V CKN 1124/00

Wyrok z dnia 24 listopada 2000 r., V CKN 1124/00

Osoba, której członkostwo w spółdzielni ustało przed dokonaniem

zmiany jej statutu na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o

waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. Nr 83, poz. 373 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 4 ustawy

z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy Prawo spółdzielcze oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419), może żądać wypłacenia

zwaloryzowanego udziału członkowskiego po upływie 5 lat od daty podjęcia

przez walne zgromadzenie spółdzielni uchwały w tym przedmiocie.

Przewodniczący: Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędziowie SN: Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca), Maria Grzelka

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2000 r. na rozprawie

sprawy z powództwa Władysława B. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej

im. 1-go Maja w P. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 25 listopada 1999 r.,

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 marca 1999 r. Sąd Rejonowy w Oświęcimiu oddalił

powództwo Władysława B. i sześciu innych powodów żądających zasądzenia od

pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej im. 1 Maja w P. kwot stanowiących ich

zwaloryzowane udziały członkowskie. Sąd ten ustalił, że uchwałę o waloryzacji

walne zgromadzenie członków Spółdzielni podjęło dnia 14 grudnia 1991 r. Wypłata

wyliczonego udziału – według uchwały – nie mogła nastąpić wcześniej niż po

upływie 5 lat od jej podjęcia. Kolejną uchwałą walnego zgromadzenia z dnia 8 lipca

1995 r. wprowadzono zmiany w statucie, przyjmując, iż w zależności od zdolności

płatniczej Spółdzielni, poczynając od 1998 r., na spłatę zwaloryzowanych udziałów

członków i byłych członków przeznaczy ona każdego roku od 2 do 10 % dochodu

ogólnego. W tych warunkach powództwo wniesione w czerwcu 1998 r., jako

przedwczesne, podlegało oddaleniu.

W wyniku apelacji powoda Władysława B., Sąd Okręgowy zaskarżonym

wyrokiem zmienił wyrok Sądu Rejonowego w odniesieniu do tego powoda i zasądził

na jego rzecz od Spółdzielni kwotę 7200 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15

grudnia 1996 r., a w pozostałej części apelację oddalił i orzekł o kosztach. Sąd

Okręgowy przyjął, że w dacie powzięcia uchwały o zmianie statutu spółdzielni,

powód nie był już jej członkiem. W tych okolicznościach nie miał on żadnego

wpływu na treść uchwały w przedmiocie zmiany statutu, a tym samym warunków

wypłacania zwaloryzowanego udziału. Nie był też władny uchwały tej zaskarżyć. W

konsekwencji nie utracił już nabytego prawa do świadczenia, którego wymagalność

zbiega się z upływem pięcioletniego terminu od dnia powzięcia uchwały walnego

zgromadzenia w dniu 14 grudnia 1991 r.

W kasacji, opartej na obu podstawach z art. 3931

k.p.c., strona pozwana

wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji powoda bądź

uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Skarżąca

zarzuciła błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia

30 sierpnia 1991 r. o waloryzacji udziałów członkowskich naruszenie „konstytucyjnej

zasady demokratycznego państwa prawa (art. 2 konstytucji)” oraz „konstytucyjnej

zasady ochrony własności równej dla wszystkich (art. 64 konstytucji)", a ponadto

art. 328 § 2 k.p.c., przez „nie wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona.

Wywołana zjawiskami inflacyjnymi ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o

waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 83, poz. 373 ze zm.) w art. 1 ust. 1 otwarła spółdzielniom możliwość

dokonywania waloryzacji udziałów członkowskich za okres lat 1944-1990 przez

przeniesienie na fundusz udziałowy części funduszu zasobowego. W myśl ust. 1

art. 1 ustawy, walne zgromadzenia członków (zebrania przedstawicieli) mogły

podejmować uchwały w tej mierze w terminie do końca 1991 r. kwalifikowaną

większością 3/4 głosów. Ustawą z dnia 30 stycznia 1992 r. o zmianie ustawy o

waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 18, poz. 74) termin podejmowania uchwał w tej mierze wydłużony został

do dnia 31 sierpnia 1992 r. z jednoczesnym złagodzeniem wymagań formalnych

dotyczących podejmowanych uchwał. Utrzymany został jednak przepis art. 5 ust. 1

ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r., w myśl którego kwoty zwaloryzowanych

udziałów, w części pochodzącej z funduszu zasobowego, objęte zostały zakazem

wypłacania ich przed upływem pięciu lat od daty podjęcia uchwały. Ustawą z dnia 7

lipca 1994 r. o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419) przepis art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r.

uzupełniony został zdaniem drugim w brzmieniu: „kwoty te są wypłacane na

zasadach i w terminach określonych w statucie spółdzielni”. Oznaczało to w

praktyce ustawowe przyzwolenie na odmienne, w stosunku do już ustalonych,

uregulowanie terminów wypłat zwaloryzowanych wkładów w drodze stosownych

postanowień statutu. Z możliwości tej skorzystało walne zgromadzenie pozwanej

Spółdzielni, co sprawiło, że termin wypłaty rat zwaloryzowanych udziałów

członkowskich przesunięty został na rok 1998.

Ustawa z dnia 16 lipca 1998 r. o zmianie ustawy o waloryzacji udziałów

członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 108, poz. 683)

nadała nowe brzmienie art. 5 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r.:

„Zasady i terminy wypłat uprawnionym członkom oraz byłym członkom określa

statut spółdzielni” i dodała zdanie trzecie w brzmieniu: „ustalone w nim terminy

stosuje się bez względu na datę ustania członkostwa”. Wymienione zdanie trzecie

art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z

dnia 13 kwietnia 1999 r., K 36/98 (OTK Zbiór Urzędowy 1999, nr 3, poz. 40) uznał

za niezgodne z Konstytucją jako ograniczające prawo do wypłaty kwot udziałów

przeniesionych z funduszu zasobowego w odniesieniu do tych byłych członków

spółdzielni, którzy nabyli to prawo przed zmianami statutów spółdzielni dokonanych

na podstawie art. 5 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. w

brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r.

Powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego niweczy próbę ustawowego

utrwalenia praktyki spółdzielczej polegającej m.in. na opóźnianiu wypłat

zwaloryzowanych udziałów byłym członkom spółdzielni. Ustalony stan faktyczny

rozpoznawanej sprawy stanowi ewidentny przykład tej praktyki. Określony w

pierwotnej uchwale walnego zgromadzenia Spółdzielni termin wypłaty powodowi

zwaloryzowanego udziału przypadał bowiem na rok 1996, gdy tymczasem zmiana

wprowadzona do statutu spowodowała przesunięcie tego terminu o następne dwa

lata, z jednoczesnym rozłożeniem świadczenia na raty, których wysokość

każdorazowo miałaby być uzależniona od możliwości płatniczych Spółdzielni. W

dacie podjęcia przez walne zgromadzenia uchwały określającej – przez zmiany w

statucie – odmiennie zasady i terminy wypłacania zwaloryzowanych udziałów –

powód nie był już członkiem spółdzielni. Trafnie wobec tego Sąd Okręgowy

zauważył, że nie tylko nie brał on udziału w tym zgromadzeniu, ale także nie mógł

zaskarżyć powziętej na tym zgromadzeniu uchwały. Nasuwa się w związku z tym

pytanie, czy w tej sytuacji powoda wiążą postanowienia zmienionego statutu

w przedmiocie wypłaty zwaloryzowanego udziału.

W analogicznym stanie faktycznym, w uchwale z dnia 3 kwietnia 1998 r., III

CZP 5/98 ("Monitor Prawniczy" 1998, nr 10, s. 399), Sąd Najwyższy wypowiedział

się już w tej kwestii, wyrażając zapatrywanie, że osoba, której członkostwo w

spółdzielni ustało przed dokonaniem zmiany jej statutu na podstawie art. 5 ust. 1

ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o waloryzacji udziałów członkowskich

w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 83, poz. 373 ze zm.)

w brzmieniu nadanym przez art. 4 ustawy z dnia 7 lipca 1994 o zmianie ustawy –

Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419)

może żądać wypłacenia zwaloryzowanego udziału członkowskiego z upływem 5 lat

od daty podjęcia przez walne zgromadzenie spółdzielni (zebranie przedstawicieli)

uchwały w przedmiocie przeniesienia części funduszu zasobowego na fundusz

członkowski (waloryzacja udziałów członkowskich). Zapatrywanie to zachowało w

pełni aktualność i Sąd Najwyższy w obecnym składzie je podziela. U jego podstaw

leży założenie, że zmiany w statucie nie mogą ujemnie rzutować na sytuację byłych

członków, pozbawionych wpływu na treść tych zmian. Jak zauważył Sąd Najwyższy

w powołanej uchwale, przyznanie spółdzielni uprawnienia do zmiany statutu

skutecznej wobec osoby, która nie jest już jej członkiem, naruszałoby zasadę

równości stron stosunku cywilnoprawnego oraz interes wierzyciela przez

jednostronną zmianę wymagalności roszczenia. W konsekwencji przyznanie

spółdzielni prawa do jednostronnego kształtowania stosunku prawnego z osobą nie

będącą jej członkiem, kłóciłoby się z konstytucyjną zasadą państwa prawnego

(art. 2 Konstytucji). W równym stopniu dotyczy to wyrażonej w art. 64 ust. 2

Konstytucji zasady ochrony majątkowych praw nabytych. Takim prawem jest

niewątpliwie prawo byłego członka spółdzielni do wypłaty zwaloryzowanego udziału.

Wszystko to oznacza, że Sąd Okręgowy nie naruszył wskazanych w kasacji

przepisów prawa materialnego. Nie zachodzi także naruszenie przepisów

postępowania, w szczególności art. 328 § 2 k.p.c., skoro uzasadnienie Sądu

Okręgowego zawiera wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia,

a wyprowadzone wnioski zostały podporządkowane obowiązującym przepisom

prawa. Przeciwstawne twierdzenia kasacji mają zatem jedynie charakter

polemiczny.

Określony w uchwale z dnia 14 grudnia 1991 r. upływ czasu – 5 lat,

otwierający powodowi możliwość zaspokojenia się, w żadnym wypadku nie może

być traktowany jako równoznaczny z bezterminowym zobowiązaniem Spółdzielni.

Zastosowanie ma tu ogólna reguła interpretacyjna, wyrażona w art. 112 k.c., w myśl

której termin oznaczony w latach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą

odpowiada początkowemu dniowi terminu. W tym wypadku jest to data 14 grudnia

1996 r. (...)

Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 39312

k.p.c. należało orzec, jak

w sentencji.