III CZP 41/00

Uchwała z dnia 6 grudnia 2000 r., III CZP 41/00

Przewodniczący: Sędzia SN Antoni Górski (sprawozdawca)

Sędziowie SN: Henryk Pietrzkowski, Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego w sprawie z wniosku wierzyciela „C. (P.)”, Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko dłużnikowi Robertowi M. o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 6 grudnia

2000 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie

postanowieniem z dnia 29 czerwca 2000 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 390

k.p.c.:

„Czy w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu przepis art. 781 § 2 k.p.c. wyłącza odpowiednie stosowanie (art. 13

§ 2 k.p.c.) art. 46 § 1 k.p.c.?”

podjął następującą uchwałę:

W sprawie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu dopuszczalne jest ustalenie właściwości sądu na podstawie

stosowanego odpowiednio art. 46 § 1 k.p.c.

Uzasadnienie

Przy rozpoznawaniu zażalenia w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu Sąd Okręgowy w Warszawie powziął

wątpliwość co do charakteru właściwości miejscowej sądu rejonowego określonej w

art. 781 § 2 k.p.c., sformułowaną w postaci zagadnienia prawnego,

przedstawionego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1

k.p.c. w związku z art. 397 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W literaturze prawniczej oraz w orzecznictwie sądowym zgodnie podkreśla się

autonomiczność postępowania klauzulowego, trafnie wskazując, że stanowi ono

stadium pośrednie między postępowaniem rozpoznawczym a egzekucyjnym.

Wyodrębnienie tego stadium stało się konieczne jako etap przygotowawczy,

umożliwiający wierzycielowi wszczęcie postępowania egzekucyjnego, mającego na

celu przymusowe wykonanie wyroku. Klauzula wykonalności nadawana przez sąd

stwierdza bowiem, że wyrok jest wykonalny i upoważnia do zastosowania

przewidzianych prawem środków dla jego przymusowej realizacji.

Funkcjonalne wyodrębnienie postępowania klauzulowego nastąpiło w art. 781

do 795 k.p.c. Jest rzeczą zrozumiałą, że decydując się na to wyodrębnienie,

ustawodawca musiał też określić właściwość sądu, przed którym postępowanie

klauzulowe może się toczyć. Bez takiej regulacji często trudno byłoby ją określić,

kierując się tylko zasadami ogólnymi o właściwości sądu, zawartymi w części

pierwszej kodeksu postępowania cywilnego. Ponadto ustawodawca przyjął

generalną zasadę, że w przepisach regulujących tryby i rodzaje postępowania z

reguły zamieszcza równocześnie postanowienia dotyczące właściwości sądu. W

postępowaniu klauzulowym kwestię tę rozstrzyga art. 781 k.p.c. W sprawie

niniejszej, której przedmiotem jest nadanie klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu, należącemu, według określenia z art. 781 § 2 zdanie

pierwsze k.p.c., do kategorii „innych tytułów” – zgodnie z tym przepisem – klauzulę

nadaje sąd rejonowy właściwości ogólnej dłużnika.

Sąd Okręgowy trafnie podniósł, że na tle takiej regulacji powstaje wątpliwość,

czy określona tu właściwość sądu ma charakter właściwości wyłącznej, czy też

dopuszczalne jest, w drodze odpowiedniego stosowania art. 46 § 1 w związku z art.

13 § 2 k.p.c., ustalenie odmiennej właściwości na podstawie umowy prorogacyjnej,

zawartej pomiędzy bankiem a jego klientem – dłużnikiem, na potrzeby

potencjalnego postępowania klauzulowego.

Powszechnie przyjmuje się – mówiąc najkrócej – że „odpowiednie” stosowanie

przepisu może polegać na jego zastosowaniu wprost, albo z pewnymi

modyfikacjami – usprawiedliwionymi odmiennością stanu „podciąganego” pod

dyspozycję stosowanego przepisu, bądź na niedopuszczalności jego stosowania do

rozpatrywanego stanu w ogóle. Ta niedopuszczalność może przy tym wynikać albo

bezpośrednio z treści wchodzących w grę regulacji prawnych, albo z tego, że

zastosowania danej normy nie dałoby się pogodzić ze specyfiką i odmiennością

rozpoznawanego stanu. Przykładowo, z takim wyłączeniem możliwości stosowania

art. 46 § 1 k.p.c. mamy do czynienia w postępowaniu nieprocesowym. Wynika ono

zarówno bezpośrednio z treści art. 508 § 1 k.p.c., mówiącego wyraźnie o

właściwości wyłącznej, jak i ze specyfiki tych spraw, która na ogół nie pozwala na

zawarcie umowy prorogacyjnej.

Tymczasem w zakresie objętym treścią przedstawionego w sprawie

zagadnienia prawnego o takiej niedopuszczalności mówić nie można. Przede

wszystkim, wbrew stanowisku niektórych przedstawicieli doktryny, stwierdzić

należy, że nie powinno mieć tu rozstrzygającego znaczenia samo kategoryczne

brzmienie art. 781 § 2 k.p.c. Kwestia właściwości sądu należy bowiem do takiej

materii ustawowej, którą zawsze trzeba formułować stanowczo i kategorycznie. Nie

sposób jest też zgodzić się z poglądem, że zawarta w tym przepisie regulacja jest

całościowa i wyczerpująca. Już bowiem w samej jego treści zawarte jest odesłanie

do pojęcia właściwości ogólnej, a więc do instytucji zdefiniowanej w art. 27 i nast.

części pierwszej k.p.c. Nie powinno też ulegać wątpliwości, że w postępowaniu

klauzulowym będzie miał również odpowiednie zastosowanie art. 43 k.p.c. W

sytuacji bowiem, kiedy tytuł wykonawczy opiewa na kilku dłużników

zamieszkujących na terenach działania różnych sądów, wybór właściwego sądu do

przeprowadzenia przeciwko nim postępowania klauzulowego będzie należał do

wierzyciela.

Nie ma też argumentów, które sprzeciwiałyby się możliwości zastosowania art.

46 § 1 k.p.c. w postępowaniu klauzulowym ze względu na istotę i specyfikę tego

postępowania. Jak już wspomniano, ma ono wprawdzie usytuowanie pośrednie,

między postępowaniem rozpoznawczym a egzekucyjnym, to jednakże ze względu

na to, że podejmowane w nim czynności mają charakter czynności procesowych, a

nie egzekucyjnych, zachowuje ono co do swojej istoty charakter rozpoznawczy,

tyle, że z bardzo ograniczonym zakresem przedmiotu rozpoznania. Nie ma więc

podstaw do generalnego wyłączenia w tym postępowaniu odpowiedniego

zastosowania art. 46 § 1 k.p.c. W szczególności odnosi się to do postępowania o

nadanie klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym. Skoro

odpowiednie porozumienie pomiędzy bankiem i jego klientem-dłużnikiem,

zawierające oświadczenie tego dłużnika o poddaniu się egzekucji, zastępuje całe

postępowanie rozpoznawcze przed sądem, gdyż może być podstawą wystawienia

przez bank tytułu egzekucyjnego (por. art. 97 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. −

Prawo bankowe, Dz.U. Nr 140, poz. 939 ze zm.), to nie ma przeszkód, aby strony

czynności bankowej umówiły się także co do właściwości sądu w przyszłym

postępowaniu o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności.

Dodatkowo za tym stanowiskiem przemawiają ważkie argumenty z zakresu

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Dokonywane w ostatnich latach głębokie

zmiany w procedurze cywilnej zmierzają m.in. do zwiększenia procesowych

uprawnień stron i zmniejszenia zakresu działania sądu z urzędu. Z punktu widzenia

rozpoznawanego w niniejszej sprawie zagadnienia prawnego, szczególnego

znaczenia nabiera wprowadzona w art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 822 ze zm.) możliwość

wyboru komornika przez wierzyciela w ramach właściwości danego sądu

apelacyjnego. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 kwietnia 2000 r., III

CZP 5/00 (OSP 2000, nr 11, poz. 165), dokonanie takiego wyboru pociąga za sobą

równocześnie skutek procesowy polegający na tym, że właściwym sądem

egzekucyjnym w takiej sprawie staje się również sąd, któremu ten komornik

podlega. Uwzględnienie zatem zasad systemu obowiązującego postępowania

cywilnego, zgodnie z którymi strony mogą umownie określić właściwość sądu, a

wierzyciel dokonać wyboru komornika, nie pozwala na zakwestionowanie co do

zasady możliwości umownego określenia przez bank i jego dłużnika właściwości

sądu w przyszłym postępowaniu klauzulowym.

Za taką możliwością przemawia także wykładnia funkcjonalna. Przewidziane

w prawie bankowym uprawnienie banku do wystawiania tytułów egzekucyjnych bez

konieczności przeprowadzania sądowego postępowania rozpoznawczego ma

niewątpliwie na celu uproszczenie postępowania i ułatwienie realizacji przez bank

wiarygodnych i na ogół niespornych należności wynikających z czynności

bankowych. W tym stanie byłoby rzeczą wręcz niezrozumiałą, gdyby przyjąć, że

wolą ustawodawcy było z jednej strony dopuszczenie umownego określania na

podstawie art. 46 § 1 k.p.c. właściwości miejscowej sądu w postępowaniu

rozpoznawczym, pociągającej za sobą z mocy art. 781 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

także wybór sądu w postępowaniu klauzulowym, a równocześnie, z drugiej strony,

niemożliwym byłoby dokonywanie takiego wyboru w uprzywilejowanym

postępowaniu bankowym. Wszystko to uzasadnia stanowisko wyrażone w uchwale,

że w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu dopuszczalne jest ustalenie właściwości sądu na podstawie

stosowanego odpowiednio art. 46 § 1 k.p.c.

Na koniec podnieść należy, że dotychczas Sąd Najwyższy nie miał okazji do

rozstrzygania tej szczegółowej kwestii, będącej przedmiotem zagadnienia

prawnego rozpoznawanego w niniejszej sprawie. Jednakże przy rozważaniu innych

problemów prawnych powstałych na tle art. 781 k.p.c. zajmował się nią pośrednio.

Wówczas, w ślad za komentatorami, prezentował stanowisko, że w postępowaniu

klauzulowym właściwość sądu określona w art. 781 k.p.c. ma charakter wyłączny,

tak że stosowanie w nim przepisów ogólnych o właściwości z księgi pierwszej jest

niedopuszczalne (por. uzasadnienia uchwał Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada

1994 r., III CZP 143/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 46 oraz z dnia 5 stycznia 1999 r., III

CZP 54/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 105). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejszą sprawę uznaje merytoryczną trafność cytowanych uchwał w zakresie

rozstrzyganych w nich problemów prawnych, natomiast nie podziela, z wyłożonych

wyżej powodów, wyrażonego przy okazji w ich uzasadnieniach poglądu, z którego

mogłoby wynikać, że w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu odpowiednie stosowanie art. 46 § 1 k.p.c. miałoby być co

do zasady niedopuszczalne.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.