III CZP 42/00

Uchwała z dnia 13 grudnia 2000 r., III CZP 42/00

Przewodniczący: Sędzia SN Andrzej Wypiórkiewicz

Sędziowie SN: Henryk Pietrzkowski, Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego w sprawie z wniosku Fundacji na rzecz G.Z.-P. w W. z udziałem

Wojciecha D. i Wojciecha M. o wpis zmian w rejestrze fundacji po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 13 grudnia 2000 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie, Wydział XVI Gospodarczy

postanowieniem z dnia 4 lipca 2000 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„Czy w sytuacji, gdy statut Fundacji przyznaje Fundatorowi jedynie

uprawnienie do powoływania członków Kapituły Fundacji i przewiduje, że

członkostwo w Kapitule Fundacji wygasa w razie – śmierci członka Kapituły oraz

pisemnej rezygnacji członka Kapituły, Fundator jest uprawniony także do

odwoływania członków tego organu?”

podjął następującą uchwałę:

Fundator nie jest uprawniony do odwołania członków organu fundacji,

jeżeli jej statut nie przyznaje mu tego uprawnienia.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpatrywaniu przez Sąd Okręgowy w Warszawie apelacji

od postanowienia Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy, zarządzającego wpis do

rejestru prowadzonego dla Fundacji na rzecz G.Z.-P. w W. zmian w składzie jej

kapituły. Wpis został dokonany ze względu na odwołanie przez fundatora – Agencję

Rynku Rolnego w W. dotychczasowych członków kapituły i powołanie nowych.

Według statutu Fundacji, jej organami są: rada, kapituła i zarząd (§ 11);

kapituła składa się z 3 do 4 osób wybieranych za ich zgodą przez fundatora (§ 13

ust. 1), a członkostwo w niej wygasa w przypadku śmierci lub pisemnej rezygnacji

(§ 13 ust. 2). Zdaniem Sądu Rejonowego, skoro statut Fundacji nie zastrzega

innego trybu odwołania członków kapituły, uprawnienie to przysługuje osobie

upoważnionej do ich powołania, tj. fundatorowi. Sąd Okręgowy powziął wątpliwość

co do zasadności tego poglądu.

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy zważył,

co następuje:

Z chwilą wpisania do rejestru fundacja uzyskuje osobowość prawną (art. 7 ust.

1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 46,

poz. 203 ze zm.) i dochodzi do oddzielenia organizacyjnego i prawnego fundacji od

osoby fundatora. Fundacja staje się samodzielnym – także w stosunku do fundatora

– podmiotem prawa. Prawem, na podstawie którego działa, jest ustawa o

fundacjach i statut fundacji (art. 4 ustawy).

Ustawa o fundacjach określa organizację fundacji w sposób bardzo ogólny.

Wymaga jedynie, aby fundacja posiadała zarząd (art. 5 ust. 1), który kieruje jej

działalnością oraz reprezentuje ją na zewnątrz (art. 10). Ustawa stanowi, że skład i

organizację zarządu, sposób powoływania oraz obowiązki i uprawnienia tego

organu i jego członków, określa statut fundacji (art. 5 ust. 1). Ustawa stanowi też, że

statut może przewidywać utworzenie, obok zarządu, innych organów fundacji (art. 5

ust. 1). W takim wypadku statut powinien określać, kto jest uprawniony do

powoływania i odwoływania członków tych organów i w jaki sposób może to

uczynić, a także ich zadania i kompetencje.

Mimo że fundacja jest samodzielnym podmiotem prawa, fundator może

zastrzec sobie wpływ na jej działalność, w szczególności przez odwoływanie

członków organów fundacji i powoływanie innych (zob. np. uzasadnienia uchwał

Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 2000 r., III CZP 36/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz.

124 i z dnia 18 kwietnia 2000 r., III CZP 9/00, OSNC 2000, nr 9, poz. 153).

Możliwość taka musi wszakże wynikać ze statutu fundacji, jako prawa, na

podstawie którego ona działa. Statut może przewidywać, że fundator jest

określonym organem fundacji (członkiem organu), uprawnionym do odwoływania i

powoływania członków innego jej organu. Za dopuszczalne uznaje się też – z

różnym teoretycznym uzasadnieniem tego stanowiska – że fundator ma takie

uprawnienia, gdy przyznaje mu je statut, mimo iż nie stanowi, że fundator jest

organem fundacji (członkiem organu).

Fundacja, jako instytucja ustanowiona dla realizacji celów społecznie

lub gospodarczo użytecznych (art. 1 ustawy o fundacjach), a nie dla osobistych

i majątkowych korzyści fundatora, przynajmniej w ujęciu modelowym, powinna

trwać, dopóki istnieją cele godne wspierania. Zastrzeżenie dla fundatora uprawnień

do odwoływania i powoływania członków organów fundacji może zaś utrudnić lub

nawet uniemożliwić działanie fundacji i realizację statutowych jej celów w razie

śmierci (utraty bytu prawnego) fundatora. Uczynienie takiego zastrzeżenia należy

więc widzieć jako wyjątek od zasady, według której organizacja fundacji powinna

być tak ukształtowana, by zapewniała jej działanie i realizację statutowych jej celów

nawet po śmierci (utracie bytu prawnego) fundatora (zob. uzasadnienie

przytoczonej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2000 r.). Nie ma więc

podstawy do przyjęcia domniemania uprawnień fundatora do odwoływania i

powoływania członków organów fundacji. Jeżeli takie uprawnienia fundatora zostały

zastrzeżone, muszą być wprost przewidziane w statucie fundacji lub przynajmniej

jednoznacznie wynikać z jego postanowień. Uprawnienie do powoływania członków

organu fundacji i uprawnienie do odwoływania ich, są dwoma różnymi

uprawnieniami i bynajmniej nie muszą należeć do tego samego podmiotu. Dlatego z

posiadania przez fundatora uprawnienia do powoływania członków organu fundacji

nie można domniemywać uprawnienia do ich odwoływania.

W nawiązaniu do postanowień statutu Fundacji na rzecz G.Z.-P. w W. należy

stwierdzić, że uprawnienia fundatora do odwoływania członków kapituły nie można

wyprowadzić z przyznanego mu w statucie Fundacji prawa do ich powoływania

(wyboru), zwłaszcza że statut przewiduje ustanie członkostwa kapituły i

wyczerpująco wymienia jego przypadki, pomijając możliwość odwołania przez

fundatora.

Jeżeli statut fundacji nie zapewnia prawidłowego jej działania i realizacji

statutowych jej celów, w szczególności dlatego, że nie przewiduje możliwości

odwołania członków jej organu, może zostać zmieniony w drodze w nim

przewidzianej.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.