II UKN 155/00

Wyrok z dnia 19 grudnia 2000 r.

II UKN 155/00

Przy ustaleniu prawa do emerytury uwzględnia się okresy pracy w go-

spodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczonej przed dniem 1

stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu

pracy, także w czasie wakacji szkolnych (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2

lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2000 r. sprawy z wniosku

Luby S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o zalicze-

nie okresu pracy w gospodarstwie rolnym i emeryturę, na skutek kasacji organu ren-

towego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 stycznia 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. odmówił Lubie S. przyznania

emerytury na podstawie art. 29 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.),

uznając za udowodnione 29 lat, 2 miesiące i 9 dni okresów ubezpieczenia. Nie

uwzględnił okresu od dnia 15 kwietnia 1960 r. do dnia 30 listopada 1963 r., przyjąw-

szy, że równolegle z uczęszczaniem do Technikum Ekonomicznego w B. nie mogła

pracować w gospodarstwie rolnym rodziców codziennie, co najmniej w wymiarze

połowy powszechnie obowiązującego czasu pracy. Według ustaleń Sądu pierwszej

instancji, opartych na zeznaniach przesłuchanych w sprawie świadków, stale i w wy-

miarze ponad 4 godzin dziennie ubezpieczona pracowała natomiast w tym gospo-

darstwie w czasie wakacji, czyli w okresach od dnia 25 czerwca do dnia 30 sierpnia

2

w latach 1960-63. Okres ten uzupełnił staż ubezpieczenia do wymaganych 30 lat,

przeto Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 października 1999 r. zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał Lubie S. emeryturę. Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2000 r. Sąd

Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych, przyjąwszy, w oparciu o ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, że wyko-

nywanie pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze co najmniej połowy normy czasu

pracy pozwala na uznanie jej za okres składkowy.

W kasacji Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o zmianę wyroku

Sądu Apelacyjnego, zarzucając naruszenie art. 10 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 29 pkt

1 ustawy o emeryturach i rentach przez przyjęcie, że pomoc w gospodarstwie rolnym

w czasie wakacji podlega zaliczeniu jako okres zatrudnienia wymagany do upraw-

nień emerytalnych. Na uzasadnienie niewłaściwego zastosowania wskazanych prze-

pisów skarżący przytoczył pogląd Sądu Najwyższego zawarty w wyroku z dnia 13

stycznia 1998 r., II UKN 433/97 (OSNAPiUS 1998 nr 22, poz. 668). Zdaniem skarżą-

cego, pogląd ten zachowuje swe znaczenie w obecnym stanie prawnym i Sąd Ape-

lacyjny powinien był kierować się nim przy stosowaniu wskazanych w kasacji prze-

pisów prawa materialnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczona wykonywała pracę w letnich

miesiącach wakacyjnych w wymiarze czasu nie mniejszym niż 4 godziny dziennie.

Ustalenie to nie zostało w kasacji zakwestionowane, co powoduje, że Sąd Najwyższy

jest nim związany (art. 39315

KPC in fine w brzmieniu sprzed dnia 1 lipca 2000 r.). W

konsekwencji spór sprowadza się do możliwości uwzględnienia okresu wykonywania

tej pracy przed dniem 1 stycznia 1983 r. jako okresu składkowego określonego w art.

10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych.

W wyroku z dnia 13 stycznia 1998 r., II UKN 433/97, Sąd Najwyższy wpraw-

dzie wypowiedział jasno pogląd o niezaliczalności pracy w gospodarstwie rolnym

rodziców wykonywanej podczas wakacji przez dziecko uczęszczające do szkoły, a

skarżący organ rentowy, powołując się na ten pogląd w kasacji, twierdził, że zacho-

wał on aktualność na gruncie przepisu obowiązującego od dnia 1 stycznia 1999 r., to

jednak Sąd Najwyższy w składzie orzekającym uznał pomocniczość tego orzeczenia

3

w rozstrzygnięciu niniejszego sporu za wątpliwą. Dostrzegł bowiem, że Sąd

Najwyższy nie przytoczył na uzasadnienie jego tezy argumentów prawnych, a z do-

konanych w sprawie ustaleń faktycznych nie wynikało, jaki był charakter pracy

świadczonej podczas wakacji przez uczące się dziecko rolnika. Tymczasem na tle

stosowania przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r. odnośnie do

kryteriów przypisywanych pracy w gospodarstwie jako okresowi uwzględnianemu w

stażu ubezpieczenia pracowniczego właśnie charakterowi tej pracy przypisywano

znaczenie decydujące.

Możliwość uwzględniania okresów pracy w gospodarstwie rolnym powstała od

dnia 1 stycznia 1983 r. tylko w odniesieniu do okresu wymaganego do przyznania

świadczeń z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268). Dotyczyła pracy do-

mownika w gospodarstwie rolnym przekazanym następcy lub Skarbowi Państwa. Od

dnia 1 stycznia 1990 r. przepisowi art. 17 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków indywidualnych nadana została treść (por. jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24,

poz. 133 ze zm.), według której okres pracy w każdym gospodarstwie rolnym, przy-

padający przed 1 lipca 1977 r., lecz po ukończeniu 16 lat, stał się zaliczalny do

okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, wymaganych do uzy-

skania prawa do rolniczej emerytury lub renty inwalidzkiej oraz do okresu zatrudnie-

nia wymaganego do emerytury lub renty w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin.

W związku z wprowadzeniem - przepisem art. 93 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25) od dnia 1 stycznia 1991 r. do ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze-

niu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) - przepisu

art. 131

, zaliczalność pracy w gospodarstwie rolnym dotyczyła okresów sprzed obję-

cia rolników ubezpieczeniem społecznym. Po dniu 15 listopada 1991 r., gdy materię

tę uregulował art. 5 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i

rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr

104, poz. 450 ze. zm.), zaliczeniu uległy także okresy pracy w gospodarstwie rolnym

po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r.

Na tle art. 5 ustawy o rewaloryzacji zaznaczył się podział okresów uwzględ-

nianych jak okresy składkowe (już tylko przy ustalaniu prawa do świadczeń zależ-

nych od stażu ubezpieczenia) na okresy objęte ubezpieczeniem społecznym rolni-

4

ków, wymienione w punkcie 1 tego artykułu, oraz okresy, których przed tym dniem

ubezpieczenie nie obejmowało. W punkcie 2 tego przepisu chodziło o okres prowa-

dzenia gospodarstwa rolnego, czyli bycia rolnikiem przed 1 lipca 1977 r., a w punkcie

3 o okres pracy w gospodarstwie rolnym wynikający przed dniem 1 stycznia 1983 r. z

innego statusu niż status rolnika.

Ponieważ od dnia 1 stycznia 1983 r. w ustawie o ubezpieczeniu społecznym

rolników indywidualnych wprowadzone zostało ubezpieczenie społeczne domowni-

ków rolnika, czyli osób bliskich rolnikowi, pracujących w jego gospodarstwie i dla któ-

rych praca ta stanowiła główne źródło utrzymania, w orzecznictwie zarysował się po-

gląd o możliwości i zasadności łącznego zastosowania kryteriów przyjętych w art. 2

ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent oraz w przepisie art. 6 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Pogląd ten opierał się na

przyjęciu, że przepisy te, zwłaszcza gdy chodzi o domowników rolnika, wyraźnie do

siebie nawiązują i na założeniu, że zastosowanie w ramach systemu prawa ubez-

pieczeniowego analogii iuris nie może być uznane za naruszenie prawa materialnego

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96,

OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 473). Równolegle prezentowany był też pogląd

przeciwny (w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II UKN 230/98,

OSNAPiUS 1999 nr 20, poz. 657), według którego kryteria wymagane dla objęcia

ubezpieczeniem społecznym rolników mogą być stosowane dopiero po ich wprowa-

dzeniu, a więc wyłącznie do ubezpieczenia istniejącego po dniu 1 stycznia 1983 r.

Po tych uwagach należy stwierdzić, że treść przepisu art. 10 ust.1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach nie odbiega zasadniczo od poprzedniego unormo-

wania; jest kontynuacją regulacji art. 5 ustawy o rewaloryzacji, z odpowiednikiem w

art. 20 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, toteż nierozstrzygnięta wątpliwość co do charakteru pracy w gospodarstwie

rolnym uwzględnianej w stażu ubezpieczenia pracowniczego wymaga zadecy-

dowania na gruncie systemu ubezpieczeń społecznych obowiązującego od dnia 1

stycznia 1999 r. - czy chodzi o wymagania stawiane okresom składkowym lub okre-

som, w których nie istniał obowiązek opłacania składek (por. art. 6 i 7 ustawy o eme-

ryturach i rentach), uwzględnianych ramach systemu pracowniczego ubezpieczenia

społecznego, czy o wymagania wiążące się z ubezpieczeniem domowników rolnika

w systemie ubezpieczenia społecznego rolników, ewentualnie z obydwu tych syste-

mów łącznie.

5

W rozważeniu tego problemu zasadnicze znaczenie należy przypisać odręb-

ności systemów ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze

zm.) i ubezpieczenia społecznego rolników, które zostały oparte na odmiennych za-

sadach podlegania ubezpieczeniu, finansowania i udzielania świadczeń. W związku

z tym przepisy zawarte w tych ustawach, normujące możliwość wzajemnego

uwzględniania okresów ubezpieczenia, należy uznać za przepisy szczególne (co

ujawnia się w art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz w art.

10 ust. 3 oraz art. 56 ustawy o emeryturach i rentach), które wymagają ścisłego in-

terpretowania i ostrożnego stosowania. Prostą wobec tego konsekwencją jest przyję-

cie, że okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach,

mimo że nie jest okresem pracy sensu stricto, a przez podkreślenie, że chodzi o

pracę po 16 roku życia, nawiązuje do okresu pracy w gospodarstwie rolnym wykony-

wanej przez domowników rolnika, czyli osoby mu bliskie, nie może być uważany za

przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres

ubezpieczenia społecznego domownika, zwłaszcza że sporne okresy pracy w gos-

podarstwie rolnym przed dniem 1 stycznia 1983 r. nie były okresami podlegania

ubezpieczeniu społecznemu i nie była za nie opłacana składka na ubezpieczenie.

Przeciwko takiemu pojmowaniu okresu pracy w gospodarstwie rolnym prze-

mawia także to, że przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach nie jest

wyraźnie adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w

gospodarstwie rolnym (domowników) ani do osób zatrudnionych w gospodarstwie

rolnym na podstawie umowy o pracę (pracowników); reguluje kwestie stażu emery-

talnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, w którym okres pracy w

gospodarstwie rolnym jest okresem zaliczanym wprost, niezależnie od uregulowań z

ustawy o ubezpieczeniu społecznym, i traktowanym jak okres składkowy (por. art. 10

ust. 1 ustawy). Implikuje to stwierdzenie niedopuszczalności stosowania (przez ana-

logię) wobec osoby, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i ren-

tach, kryteriów objęcia ubezpieczeniem domowników rolnika na podstawie art. 6 ust.

2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. W szcze-

gólności chodzi o warunek pozostawania we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem i

stałości wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Na tym etapie rozważań należy

przyjąć, że żadnego znaczenia dla uwzględnienia okresu pracy w gospodarstwie

6

rolnym nie ma zamieszkiwanie w gospodarstwie rolnym ani wykonywanie pracy stałe

czy tylko sezonowe, np. w czasie wakacji.

Wyłączenie przesłanek ubezpieczenia rolniczego pociąga za sobą jednak ko-

nieczność zajęcia, na gruncie systemu ubezpieczenia społecznego obowiązującego

od dnia 1 stycznia 1999 r., stanowiska wobec zagadnienia, czy pracy w gospodar-

stwie rolnym, o której mowa w art. 10 ust.1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach,

stawiane są jakiekolwiek inne warunki. Rodzi się tu niejasność wynikająca z tego, że

powołany przepis - zresztą tak, jak poprzednie - nie wyznacza rozmiaru świadczonej

pracy, podczas gdy art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach do uwzględnie-

nia okresów pracy przed dniem 15 listopada 1991 r. wymaga, aby praca wykonywa-

na była w wymiarze co najmniej połowy pełnego wymiaru czasu pracy. Wątpliwość ta

została usunięta licznymi orzeczeniami Sądu Najwyższego zapadłymi w poprzednim

stanie prawnym, w których jako przesłankę zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie

rolnym po ukończeniu 16 roku życia, a przed objęciem ubezpieczeniem społecznym,

przyjmowano ten właśnie wymiar pracy - przekraczający 4 godziny dziennie (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96 OSNAPiUS 1997 nr

23, poz. 473; z dnia 7 listopada 1997 r., II UKN 318/97, OSNAPiUS 1998 nr 16, poz.

491; z dnia 13 listopada 1998 r., II UKN 299/98, OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 799; z

dnia 9 listopada 1999 r., II UKN 190/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 122, czy wyrok z

dnia 10 maja 2000, II UKN 535/99, nie publikowany).

W konsekwencji, przedstawiony stan prawny i poglądy Sądu Najwyższego

zawarte w orzeczeniach, które zachowały aktualność co do oceny zaliczalności pracy

w gospodarstwie rolnym do stażu emerytalnego, prowadząc do konkluzji, że jeżeli

praca w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczona była przed

dniem 1 stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru

czasu pracy, to przy ustalaniu prawa do emerytury uwzględnia się ten okres także,

gdy przypadał w czasie wakacji szkolnych (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2 lit. a

ustawy o emeryturach i rentach). Odnosząc to stwierdzenie do ustaleń Sądu Apela-

cyjnego co do rozmiaru czasu pracy ubezpieczonej w gospodarstwie rolnym rodzi-

ców w okresie wakacji przypadających w latach 1960-63 od 25 czerwca do 30 sierp-

nia, należy - choćby praca ta stanowiła tylko udział (pomoc) w wykonywaniu typo-

wych obowiązków domowych zwyczajowo wymaganych od dziecka będącego człon-

kiem rolniczej wspólnoty rodzinnej - zaaprobować stanowisko, że spełniała kryteria

wystarczające do uwzględnienia jej okresu w pracowniczym stażu emerytalnym.

7

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych

podstaw kasacji i oddalił ją na podstawie art. 39312

KPC w brzmieniu obowiązującym

przed dniem 1 lipca 2000 r.

========================================