V KKN 504/00

WYROK Z DNIA 5 STYCZNIA 2001 R.

V KKN 504/00

Przeszkoda procesowa sformułowana w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., w

postaci rei iudicatae zachodzi wówczas, gdy uprzednio zakończone zosta-

ło prawomocnie postępowanie co do tego samego czynu tej samej osoby.

Jeśli więc występuje tożsamość czynu przypisanego tej samej osobie w

różnych postępowaniach, z których pierwsze zostało prawomocnie zakoń-

czone, wyrok wydany w drugiej sprawie podlega uznaniu za nieważny

zgodnie z dyspozycją art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Dotyczy to sytuacji, gdy

przedmiot postępowania w pierwszej z owych spraw pokrywa się z

przedmiotem postępowania w sprawie następnej, a także gdy przedmiot

postępowania prawomocnie zakończonego obejmuje w całości przedmiot

postępowania w sprawie następnej i wykracza poza ten przedmiot.

Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz.

Sędziowie SN: P. Hofmański, F. Tarnowski (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Gemra.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2001 r., sprawy

Marka C., skazanego z art. 209 § 1 k.k., z powodu kasacji, wniesionej

przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroku Sądu

Rejonowego w P. z dnia 31 maja 2000 r.

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w

P. do ponownego rozpoznania.

2

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 21 października 1999 r. Ma-

rek C. został uznany za winnego tego, że w okresie od lipca 1998 r. do ma-

ja 1999 r. w S. uporczywie uchylał się od ciążącego na nim obowiązku ali-

mentacyjnego na rzecz małoletnich synów Przemysława i Marcina C.,

czym naraził ich na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb ży-

ciowych i za to, na podstawie art. 209 § 1 k.k. skazany na karę 8 miesięcy

pozbawienia wolności; na mocy art. 69 § 1 i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykona-

nie orzeczonej kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na

okres trzech lat tytułem próby; na podstawie art. 72 § 1 pkt 3 i § 2 k.k. Sąd

zobowiązał oskarżonego do bieżącego łożenia na utrzymanie małoletnich

dzieci i do naprawienia szkody w całości w terminie dwóch miesięcy od

uprawomocnienia się wyroku.

Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się bez postępowa-

nia odwoławczego.

Następnie Marek C. został oskarżony o to, że w okresie od lipca

1998 r. do stycznia 2000 r. w S. uporczywie uchylał się od wykonywania

ciążącego na nim z mocy ustawy i orzeczenia sądowego obowiązku opieki

przez niełożenie na utrzymanie swych nieletnich synów Przemysława i

Marcina C., przez co naraził ich na niemożność zaspokojenia potrzeb ży-

ciowych, to jest o czyn z art. 209 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 31 maja 2000 r. Marka C. uznał

za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu z tą zmianą, że przyjął, iż

okres niealimentacji trwał od lipca 1998 r. do maja 2000 r. za wyjątkiem

października, listopada i grudnia 1999 r. i za to, na podstawie art. 209 § 1

k.k. skazał na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności; na podstawie

art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykonanie orzeczonej kary po-

3

zbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres trzech lat; na mocy art.

72 § 1 pkt 3 k.k. zobowiązał oskarżonego do wykonywania ciążącego na

nim obowiązku łożenia przez zapłatę renty alimentacyjnej na rzecz Prze-

mysława i Marcina C. w wysokości orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowe-

go w P.; na podstawie art. 72 § 2 k.k. zobowiązał oskarżonego do napra-

wienia szkody przez zapłatę na rzecz ZUS Fundusz Alimentacyjny kwoty

2000 zł w okresie próby; na mocy art. 73 § 1 k.k. oddał oskarżonego pod

dozór kuratora sądowego.

Wyrok powyższy nie został zaskarżony i uprawomocnił się bez po-

stępowania odwoławczego.

Od tego wyroku kasację złożył Prokurator Generalny, który zarzucił

rażące naruszenie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegające na skazaniu oskar-

żonego za uchylanie się od alimentowania synów Przemysława i Marcina

w okresie od lipca 1998 r. do września 1999 r. i od stycznia do maja 2000

r., pomimo że uprzednio wyrokiem tego Sądu z dnia 21 października 1999

r. został on prawomocnie skazany za taki sam czyn – popełniony w okresie

od lipca 1998 r. do maja 1999 r. i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpozna-

nia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest słuszna co do zasady, bowiem zaskarżony wyrok jest

istotnie nieprawidłowy i winien być uchylony. Nie można jednak podzielić

poglądu, iż Sąd pierwszej instancji przy wydaniu tego wyroku rażąco naru-

szył przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., na co powołuje się Autor kasacji w

podniesionym zarzucie, wnosząc jednocześnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W konsekwencji eksponuje zarzut występowania przeszkody prawnej

w postaci rei iudicatae, podczas gdy orzekanie wbrew tej przeszkodzie jest

powodem nieważności orzeczenia – stosownie do treści art. 101 § 1 pkt 3

4

k.p.k. – jeśli dotyczy dwóch różnych spraw, względnie umorzenia postępo-

wania gdy omawiana sytuacja miałaby miejsce w tej samej sprawie.

Wniosek kasacyjny – o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekaza-

nie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, w konfronta-

cji z treścią zarzutu obrazy art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., zawiera więc oczywistą

antynomię.

Pomimo tej nieprawidłowości Sąd Najwyższy orzekając w granicach

kasacji był władny ją uwzględnić, jakkolwiek uchylenie wyroku Sądu Rejo-

nowego w P. z dnia 31 maja 2000 r., nastąpiło z powodu stwierdzenia ra-

żących naruszeń innych przepisów procesowych aniżeli art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. Otóż z porównania okresów niealimentacji przyjętych w wyroku z

dnia 21 października 1999 r. oraz w wyroku z dnia 31 maja 2000 r., wynika,

że okres niealimentacji przypisany Markowi C. w drugim z wyroków w ca-

łości „pochłonął” ów okres z wyroku wcześniejszego, to jest od lipca 1998

r. do maja 1999 r., a nadto objął dalsze dziewięć miesięcy, w ciągu których

skazany uchylał się nadal od świadczeń alimentacyjnych.

Oba wymienione wyroki zapadły w Sądzie Rejonowym w P., w tym

samym wydziale, po upływie zaledwie siedmiu miesięcy, a zatem gdyby

przy rozpoznaniu późniejszej sprawy Sąd ten wykazał więcej staranności,

ustrzegłby się powtórzenia w czynie przypisanym okresu niealimentacji, za

który Marek C. był już prawomocnie skazany.

W rezultacie wyrok z dnia 31 maja 2000 r. zapadł z rażącą obrazą

przepisów procesowych, a w szczególności:

- art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k., który wymaga „dokładnego określenia przypi-

sanego czynu”;

- art. 366 § 1 k.p.k., który nakłada na przewodniczącego obowiązek ba-

czenia, aby zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy, a

także

5

- art. 367 § 1 k.p.k. w zw. z art. 16 k.p.k. wobec uniemożliwienia stronom

wypowiedzenia się na temat rozszerzenia w wyroku okresu niealimen-

tacji wykraczającego poza akt oskarżenia, to jest od stycznia do maja

2000 r.

Natomiast przeszkoda procesowa sformułowana w art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. w postaci rei iudicatae zachodzi wówczas, gdy uprzednio zakończo-

ne zostało prawomocnie postępowanie co do tego samego czynu tej samej

osoby. Jeśli więc występuje tożsamość czynu przypisanego tej samej oso-

bie w różnych postępowaniach, z których pierwsze zostało prawomocnie

zakończone, wyrok wydany w drugiej sprawie podlega uznaniu za nieważ-

ny zgodnie z dyspozycją art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Dotyczy to sytuacji, gdy

przedmiot postępowania w pierwszej z owych spraw pokrywa się z

przedmiotem postępowania w sprawie następnej, a także gdy przedmiot

postępowania prawomocnie zakończonego obejmuje w całości przedmiot

postępowania w sprawie następnej i wykracza poza ten przedmiot.

Inaczej ocenić należy sytuację, gdy przedmioty postępowania pokry-

wają się li tylko częściowo, względnie przedmiot postępowania w później-

szej sprawie „pochłania” ów przedmiot w sprawie, która została już prawo-

mocnie zakończona, a nadto obejmuje dalszy okres. Odnosząc tę sytuację

do przestępstwa niealimentacji nie sposób pominąć w rozważaniach jed-

nego z istotnych aspektów, a mianowicie faktu, iż należy ono do kategorii

„przestępstw zbiorowych”, będących typami zasadniczymi, które charakte-

ryzują się tym, że ich elementy składowe, same w sobie nie stanowią prze-

stępstw, lecz dopiero pewna liczebność zachowań sprawczych wywołuje

skutek przestępny (inaczej kwestia ta przedstawia się w wypadku prze-

stępstw zbiorowych będących typami kwalifikowanymi). Przestępstwa zbio-

rowe stanowią specyficzną kategorię przestępstw, w wypadku których za-

chodzi wielokrotność sprawczych zachowań, do jakich nie znajduje zasto-

6

sowania konstrukcja zbiegu przestępstw, bowiem ową wielokrotność prze-

widuje typizacja danego przestępstwa.

W przepisie art. 209 § 1 k.k. ustawodawca posłużył się znamieniem

przedmiotowo – przedmiotowym „uporczywości”, które oznacza, że musi

wystąpić właśnie wielokrotność zaniechań na przestrzeni pewnego czasu,

a ponadto znamię to wyraża psychiczne nastawienie sprawcy, który uchyla

się od obowiązku wykonania świadczeń alimentacyjnych, pomimo realnej

możliwości ich spełnienia; „uporczywość jest ... antynomią jednorazowego

czy nawet kilkakrotnego zaniechania sprawcy” (zob. Z. Siwik: Przestęp-

stwo niealimentacji ze stanowiska polityki kryminalnej. Wrocław 1974, s.

104; T. Dukiet-Nagórska: Tak zwane przestępstwa zbiorowe w polskim

prawie karnym. Katowice 1987, s. 18, 85; I. Andrejew: Ustawowe znamio-

na czynu. Warszawa 1978, s. 180; uchwała pełnego składu Izby Karnej

Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75, OSNKW 1976,

z. 7-8, poz. 86; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1993 r. I KZP

1/93, OSNKW 1993, z. 3-4, poz. 17).

Wyżej wskazana specyfika przestępstwa niealimentacji musi być

uwzględniona przy ocenie kryteriów prawomocności wyroku w związku z

zarzutem rei iudicatae.

Otóż w doktrynie zagadnienia dotyczące istoty prawomocności oraz

tożsamości czynu budzą wiele kontrowersji (zob. A. Kaftal: Prawomocność

wyroków sądowych w polskim prawie procesowym. Warszawa 1966, s. 11,

187; M. Cieślak: Polska procedura karna. Warszawa 1984, s. 301; T.

Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne. Warszawa 1998, s.

178; K. Marszał: Proces karny. Katowice 1997, s. 257; S. Waltoś: Proces

karny. Zarys systemu. Warszawa 2001, s. 62; P. Hofmański: Horyzontalna

prawomocność części wyroku w procesie karnym. PS 1998, z. 4, s. 3).

Doceniając wagę i złożoność owych zagadnień należy jedynie za-

znaczyć, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany był pogląd,

7

że dla tożsamości czynu decydujące jest zdarzenie faktyczne będące

przedmiotem zakończonego prawomocnie postępowania. Jeżeli więc sąd

ograniczył wyrok wyłącznie do fragmentu czynu, to niedopuszczalne jest

ponowne postępowanie o ten czyn, w odniesieniu do jego pozostałych

fragmentów, właśnie ze względu na przesłankę stanu rzeczy osądzonej

(zob. wyrok z dnia 12 lutego 1975 r., I KR 226/74, nie publ., z glosą M.

Cieślaka, PiP 1976, z. 1-2, s. 267, a także M. Cieślak, Z. Doda: Przegląd

orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie postępowania karnego (I pół-

rocze 1976 roku). Pal. 1976, z. 12, s. 45; W. Daszkiewicz, Przegląd

orzecznictwa Sądu Najwyższego (Prawo karne procesowe – I półrocze

1976), PiP 1977, z. 3, s. 131).

Pogląd ten zasługuje na aprobatę, jednakże zgoła inaczej ocenić

trzeba kwestię tożsamości czynu w wypadku przestępstw zbiorowych, a w

tym przestępstwa niealimentacji. Prawomocne skazanie sprawcy tego

przestępstwa za uporczywe uchylanie się od płacenia renty alimentacyjnej

przez ściśle określony czas nie zwalnia go od odpowiedzialności karnej w

razie uporczywego uchylania się od wykonania nałożonych nań świadczeń

w dalszym okresie. Jest to już bowiem nowy czyn przestępny, którego gra-

nice czasowe winny być dokładnie zakreślone w opisie przypisanego czy-

nu w wyroku skazującym, zgodnie z brzmieniem art. 413 § 2 k.p.k.

Jeżeli dojdzie natomiast do sytuacji, że przypisane sprawcy okresy

uchylania się od świadczeń alimentacyjnych w dwóch kolejnych wyrokach

pokrywają się częściowo, albo ów okres przyjęty w wyroku późniejszym

„pochłania” okres z prawomocnego wyroku i obejmuje dalszy okres, nie

może być mowy o powadze rzeczy osądzonej sensu stricto, stanowiącej

podstawę do wszczęcia procedury o stwierdzenie nieważności późniejsze-

go orzeczenia.

Właśnie taka sytuacja, jak ostatnia z wymienionych, wystąpiła w

sprawie Sądu Rejonowego w P. Oczywiście skazanie za okres niealimen-

8

tacji określony w prawomocnym wyroku z dnia 21 października 1999 r.

nastąpiło wbrew regule ne bis in idem crimen iudicetur, lecz z uwagi na

dalszy okres niealimentacji przypisany oskarżonemu w wyroku z dnia 31

maja 2000 r., mamy tu do czynienia z sytuacją jakościowo odmienną ani-

żeli przewidzianą w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. i dlatego w istocie nastąpiła ob-

raza innych, wyżej wskazanych przepisów procesowych, co pociągnęło za

sobą określone konsekwencje.

Wyżej przytoczone zapatrywania prawne i wskazania winien

uwzględnić Sąd Rejonowy w P. przy ponownym rozpoznaniu niniejszej

sprawy, a zwłaszcza ustrzec się uchybień, jakie doprowadziły do uchylenia

zaskarżonego wyroku, poprzez respektowanie przepisów o rozprawie

głównej oraz o wyrokowaniu, a w tym – w razie stwierdzenia winy oskarżo-

nego – powinien dokonać prawidłowego określenia przypisanego czynu,

eliminując zeń okres niealimentacji przyjęty w prawomocnym wyroku z dnia

21 października 1999 r.