II CKN 25/00

Wyrok z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 25/00

W wyniku wypełnienia weksla in blanco częściowo niezgodnie z

porozumieniem na niekorzyść osoby na nim podpisanej, osoba ta może stać

się zobowiązana wekslowo w granicach, w których tekst weksla odpowiada

porozumieniu (deklaracji wekslowej).

Przewodniczący: Sędzia SN Marian Kocon

Sędziowie SN: Krzysztof Kołakowski, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2001 r. na rozprawie

sprawy z powództwa BIG Banku G., Spółki Akcyjnej w W. przeciwko Grzegorzowi J.

o zapłatę, na skutek kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

dnia 19 października 1999 r.,

oddalił kasację i zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej 12 003 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Dnia 14 stycznia 1993 r. Sąd Rejonowy w Łodzi wydał wobec pozwanego

Grzegorza J. nakaz zapłaty. Zgodnie z tym nakazem, pozwany miał uiścić

Ł. Bankowi Rozwoju, Spółce Akcyjnej w Ł., poprzednikowi prawnemu strony

powodowej, kwotę 1 977 716, 73 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 22 grudnia

1992 r. i prowizją komisową w wysokości 3 296,19 zł oraz innymi jeszcze

należnościami ubocznymi (kwoty te oraz wszystkie inne kwoty wymienione niżej

uwzględniają denominację złotego, dokonaną ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. o

denominacji złotego, Dz.U. Nr 84, poz. 386 ze zm.). Podstawę nakazu zapłaty

stanowił weksel własny na sumę 1 977 716,73 zł, wystawiony przez pozwanego dla

Ł. Banku Rozwoju jako remitenta. Do pozwu była też dołączona deklaracja

wekslowa, podpisana przez pozwanego, oraz kierowane do niego wezwania do

wykupu weksla.

Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 23 lutego 1999 r., wydanym po

rozpoznaniu zarzutów pozwanego od nakazu zapłaty, uchylił ten nakaz oraz

zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 1 954 097,49 zł z

odsetkami od dnia 1 stycznia 1993 r. do dnia zapłaty, umorzył postępowanie co do

kwoty 23 619, 24 zł, a w pozostałym zakresie, tj. co do kwoty 3 296,19 zł żądanych

tytułem prowizji komisowej oraz co do odsetek za okres poprzedzający 1 stycznia

1993 r., powództwo oddalił.

Sąd Okręgowy dokonał następujących ustaleń.

W dniu 15 stycznia 1992 r. pozwany zawarł z Ł. Bankiem Rozwoju umowę o

kredyt inwestycyjny w wysokości 1 200 000 zł. Zgodnie z tą umową, kredyt podlegał

jednorazowej spłacie do dnia 31 grudnia 1992 r. Oprócz tego, strony zastrzegły

możliwość wypowiedzenia umowy przez każdą z nich na określonych bliżej

zasadach. Zabezpieczenie kredytu stanowił, między innymi, weksel in blanco

podpisany przez pozwanego w charakterze wystawcy. Pozwany wręczył go wraz

z deklaracją wekslową Ł. Bankowi Rozwoju w dniu 15 stycznia 1992 r. W deklaracji

pozwany upoważnił Bank do wypełnienia blankietu weksla w każdym czasie na

sumę odpowiadającą jego zadłużeniu w Banku z tytułu kredytu łącznie z prowizją,

odsetkami i kosztami oraz do opatrzenia go datą płatności, według swego uznania.

Deklaracja zawierała ponadto zastrzeżenie, zgodnie z którym Bank powinien

powiadomić pozwanego o wypełnieniu weksla in blanco listem poleconym

wysłanym co najmniej na siedem dni przed terminem płatności weksla.

Dnia 20 listopada 1992 r. Bank złożył oświadczenie o wypowiedzeniu

pozwanemu umowy kredytowej. Z oświadczeniem tym było połączone wezwanie

pozwanego do spłaty kredytu wraz z odsetkami do dnia 27 listopada 1992 r. Dnia

10 grudnia 1992 r. Bank wypełnił weksel in blanco na kwotę 1 977 716,73 zł, a jako

termin jej płatności wpisał datę "21 grudnia 1992 r.". Jednocześnie z wypełnieniem

weksla in blanco Bank wezwał pisemnie pozwanego do zapłaty sumy wekslowej w

dniu 21 grudnia 1992 r. Zadłużenie pozwanego z tytułu kredytu wraz z należnymi od

niego odsetkami wynosiło dnia 9 grudnia 1992 r. kwotę 1 954 097,49 zł, a w dniu 21

grudnia 1992 r. – kwotę 1 984 570,53 zł, jednakże od pozwanego w dniu 21 grudnia

1992 r. nie można było żądać zwrotu kredytu, gdyż złożone przez Bank dnia 20

listopada 1992 r. oświadczenie o wypowiedzeniu pozwanemu umowy kredytowej

okazało się bezskuteczne.

W ocenie Sądu Okręgowego, ze względu na niewymagalność w dniu 21

grudnia 1992 r. zobowiązania pozwanego do zwrotu kredytu, nie powstało

zobowiązanie wekslowe pozwanego płatne w tym dniu, z mocy bowiem deklaracji

wekslowej Bank był upoważniony do wpisania w wekslu in blanco sumy wymagalnej

od pozwanego tytułem spłaty kredytu. Wypełnienie przez Bank otrzymanego weksla

in blanco niezgodnie z tym upoważnieniem nie było zatem w stanie spowodować

odpowiedzialności wekslowej pozwanego o treści określonej w wypełnionym

dokumencie. W konsekwencji, załączony do pozwu weksel nie dawał – zdaniem

Sądu Okręgowego – oparcia dla uwzględnienia powództwa. Mimo to jednak

powództwo należało ostatecznie uwzględnić, co uzasadniał stosunek prawny

będący podstawą wręczenia weksla in blanco, tj. stosunek wynikający z umowy

kredytowej. Jeżeli bowiem nakaz zapłaty wydano na podstawie weksla

gwarancyjnego, strony mogą w postępowaniu nakazowym – zgodnie z

orzecznictwem Sądu Najwyższego – powoływać się w granicach nakazu na

podstawy faktyczne i prawne wynikające z łączącego je stosunku podstawowego.

Jest zaś bezsporne, że pozwany nie spłacił kredytu zaciągniętego w dniu 15

stycznia 1992 r., choć termin jego spłaty upłynął dnia 31 grudnia 1992 r.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły obie strony; pozwany – tylko w części

zasądzającej kwotę 1 954 097,49 zł odsetkami i orzekającej o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 19 października 1999 r. odrzucił apelację

strony powodowej, zaś apelację pozwanego oddalił.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że zasądzona suma

należy się stronie powodowej od pozwanego na podstawie stosunku wynikającego

z umowy o kredyt inwestycyjny. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, jeżeli w fazie

postępowania nakazowego wywołanej wniesieniem zarzutów okaże się, że

zasądzona suma wekslowa należy się na podstawie stosunku stanowiącego

przyczynę wystawienia weksla, nakaz nie może zostać uchylony, choćby

zobowiązanie do zapłaty weksla nie powstało. Utrzymaniu w takim wypadku

w mocy nakazu zapłaty nie sprzeciwia się art. 321 § 1 k.p.c., który zakazuje

wyrokowania co do przedmiotu nie objętego żądaniem i zasądzania ponad żądanie.

Po wniesieniu bowiem zarzutów od nakazu zapłaty wydanego na podstawie weksla

gwarancyjnego spór z płaszczyzny stosunku prawa wekslowego przenosi się –

wedle orzecznictwa Sądu Najwyższego – na płaszczyznę stosunku prawa

cywilnego. (...)

Sąd Apelacyjny uznał również za pozbawiony znaczenia zgłoszony przez

pozwanego już po zapadnięciu wyroku Sądu Okręgowego zarzut przedawnienia

roszczenia przysługującego stronie powodowej na podstawie umowy o kredyt.

W skardze kasacyjnej pozwany podniósł, nawiązując do zarzutów

podniesionych w toku postępowania drugoinstancyjnego, że wyrok Sądu

Apelacyjnego został wydany z naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c. (przez uwzględnienie

roszczenia strony powodowej wynikającego z umowy kredytowej, choć strona ta

dochodziła wyłącznie należności wynikającej z weksla gwarancyjnego), art. 496

k.p.c. (przez zaakceptowanie wyroku Sądu Okręgowego, choć nie mieści się on w

katalogu możliwych rozstrzygnięć przewidzianych w tym przepisie), art. 378 § 2 w

związku z art. 379 pkt 5 i art. 321 § 1 k.p.c. (przez nieuwzględnienie nieważności

postępowania wynikającej z zasądzenia przez Sąd Okręgowy roszczenia nie

objętego żądaniem), art. 118 w związku z art. 117 k.c. (przez ich niezastosowanie,

mimo podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia strony

powodowej ze stosunku podstawowego, tj. wynikającego z umowy kredytowej) oraz

art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4

listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) w związku z art. 32 i 45

Konstytucji (przez naruszenie zasady równości stron wskutek uniemożliwienia

pozwanemu zgłaszania zarzutów w odniesieniu do stosunku kredytowego,

przyjętego przez Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny za podstawę rozstrzygnięcia).

Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z

dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy

o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U.

Nr 48, poz. 554) na zasadach obowiązujących przed dniem 1 lipca 2000 r., zważył,

co następuje:

Weksle wykorzystywane są, między innymi, dla zabezpieczenia wierzytelności

oraz ewentualnych roszczeń o naprawienie szkody lub roszczeń o zwrot

udzielonego kredytu. Najczęściej osoba, której udzielane jest zabezpieczenie,

otrzymuje weksel in blanco (art. 10 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo

wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej "Pr.weksl."), z upoważnieniem do jego

wypełnienia przez wpisanie w nim kwoty, na którą opiewa zabezpieczona

wierzytelność, jako sumy wekslowej, i dnia wymagalności zabezpieczonej

wierzytelności, jako terminu płatności weksla, oraz innych postanowień,

niezbędnych w myśl art. 1 lub 101 Pr.weksl. Upoważnienie to stanowi element

porozumienia osoby wręczającej weksel in blanco i jego odbiorcy. Jeżeli

oświadczenie osoby wręczającej weksel in blanco ma formę pisemną, wspomniane

porozumienie nazywane jest zwyczajowo deklaracją wekslową.

W następstwie wypełnienia weksla in blanco zgodnie z porozumieniem co do

jego uzupełnienia powstaje zobowiązanie wekslowe osoby podpisanej na wekslu

in blanco (wręczającej ten weksel) o treści określonej w tekście powstałym na

skutek wypełnienia. Odbiorca weksla in blanco uzyskuje zatem z mocy

porozumienia co do jego uzupełnienia uprawnienie do spowodowania powstania –

przez swe, podejmowane we własnym imieniu działanie – zobowiązania

wekslowego osoby, która złożyła podpis na wekslu in blanco. Działanie to ma

charakter jednostronnej czynności prawnej. Wynikająca z porozumienia osoby

wręczającej weksel in blanco i jego odbiorcy ścisła więź pomiędzy zobowiązaniem

wekslowym a zobowiązaniem, z którego wynika podlegająca zabezpieczeniu

wierzytelność, przejawia się w tym, że wierzyciel nie może z mocy weksla uzyskać

w zasadzie więcej praw niż przysługuje mu w ramach stosunku, z którego wynika

podlegająca zabezpieczeniu wierzytelność, a spełnienie jednego z tych zobowiązań

powoduje wygaśnięcie także drugiego (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., mająca moc zasady prawnej, III CZP 19/66,

OSNCP 1968, nr 5, poz. 79, uchwała połączonych Izb Cywilnej oraz Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNCP 1973,

nr 5, poz. 72, pkt III.1.c uzasadnienia, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14

marca 1997 r., I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 124, z dnia 5 lutego 1998 r., III

CKN 342/97, OSNC 1998, nr 9, poz. 141, z dnia 21 października 1998 r., II CKN

10/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 93 i z dnia 18 listopada 1999 r., I CKN 215/98, OSNC

2000, nr 7-8, poz. 128).

Nie budzi wątpliwości, że wypełnienie weksla in blanco zgodnie

z porozumieniem co do jego uzupełnienia nie stanowi przesłanki formalnej. Weksel

in blanco wypełniony niezgodnie z porozumieniem, ale w sposób odpowiadający

wymaganiom co do formy przewidzianym w art. 1 lub 101 Pr.weksl., musi być

zatem uważany za weksel trasowany lub weksel własny w rozumieniu

wymienionych przepisów. Uzupełnienie weksla in blanco zgodnie z otrzymanym

upoważnieniem warunkuje jedynie odpowiedzialność wekslową osoby na nim

podpisanej.

Kwestia sposobu tego uwarunkowania jest bardziej złożona. Uznając

upoważnienie do uzupełnienia weksla in blanco za prawo kształtujące, należy

konsekwentnie przyjąć, że w razie niezgodnego z porozumieniem wypełnienia

weksla in blanco na niekorzyść dłużnika wekslowego (osoby, która wręczyła weksel

in blanco) nie powstaje zobowiązanie wekslowe o treści wyrażonej w wekslu.

Osoba, która wręczyła weksel in blanco, może zarzucać jego odbiorcy niepowstanie

zobowiązania o treści wyrażonej w wekslu, z powodu jego wypełnienia niezgodnie z

porozumieniem, bez żadnych ograniczeń (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17

czerwca 1999 r., I CKN 51/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 27). Należy podkreślić, że nie

chodzi tu o zarzut w ścisłym tego słowa znaczeniu, tj. o uprawnienie do odmowy

spełnienia żądanego świadczenia, mimo powstania zobowiązania uzasadniającego

to świadczenie, lecz o zarzut w szerokim tego słowa znaczeniu, tj. o powołanie się –

jak wyżej zaznaczono – jedynie na fakt niepowstania zobowiązania o treści

wyrażonej w wekslu. W obowiązującym prawie polskim trudno znaleźć podstawy

dla przyznania w rozpatrywanej sytuacji osobie, która wręczyła weksel in blanco,

zarzutu w ścisłym tego słowa znaczeniu. Nie ma także potrzeby konstruowania

takiego zarzutu, nawet dla objaśnienia przewidzianej w art. 10 Pr.weksl. ochrony

osób trzecich. Jak trafnie wyjaśniono w literaturze przedmiotu, w wypadku

ziszczenia się przewidzianych w powołanym przepisie przesłanek ochrony osób

trzecich, osoby te nabywają z mocy tego przepisu, wobec tego, kto podpisał się na

wekslu in blanco, wierzytelność o treści wyrażonej w wekslu, mimo że wierzytelność

o takiej treści nie powstała na rzecz odbiorcy weksla in blanco. Gdy zatem nie

zachodzą przesłanki przewidziane w art. 10 Pr.weksl., osoba, która wręczyła weksel

in blanco, może powoływać się na niepowstanie jej zobowiązania o treści wyrażonej

w wekslu także względem osób trzecich.

Wyłania się jednak dalsze istotne pytanie, czy niepowstanie zobowiązania

o treści wyrażonej w wekslu, z powodu jego wypełnienia niezgodnie

z porozumieniem, oznacza, że w następstwie takiego wypełnienia osoba, która

wręczyła weksel in blanco, nie staje się w ogóle zobowiązana wekslowo.

W niektórych wypadkach będzie tak niewątpliwie, np. w razie uzupełnienia weksla

in blanco nie przez osobę upoważnioną lub w wypadku uzupełnienia weksla

in blanco otrzymanego przez odbiorcę dla zabezpieczenia określonej wierzytelności

już po jej wygaśnięciu wskutek spełnienia świadczenia (zob. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 9 marca 1929 r., I.C. 222/29, OSP 1930, poz. 26 lub z dnia 8

marca 1932 r., III.1.R. 11/32, OSP 1932, poz. 291). Niekiedy jednak uzupełnienie

jest jedynie częściowo niezgodne z porozumieniem, np. wpisana została wyższa

kwota od sumy wierzytelności, dla której zabezpieczenia został wręczony weksel

in blanco, albo – jak w niniejszej sprawie – jako termin płatności weksla została

podana data wcześniejsza od daty uzgodnionej. Czy także wówczas nie powstaje w

ogóle zobowiązanie wekslowe osoby, która złożyła podpis na wekslu in blanco, czy

też osoba ta staje się wówczas zobowiązana wekslowo w granicach porozumienia.

Czy zatem, nawiązując do wspomnianych przykładów, osoba podpisana na wekslu

jako dłużnik jest zobowiązana wekslowo do zapłaty sumy odpowiadającej

rozmiarowi podlegającej zabezpieczeniu wierzytelności w uzgodnionym

w porozumieniu co do uzupełnienia weksla terminie.

Na tle art. 2 ust. 5 zdanie pierwsze rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 14 listopada 1924 r. o prawie wekslowym (Dz.U. Nr 100,

poz. 926), stanowiącego, że ten kto umieścił podpis na dokumencie, który nie

zawierał wszystkich cech weksla trasowanego, odpowiada wekslowo, chyba że

udowodni, że dokument później wypełniono niezgodnie z jego wolą (analogiczne

postanowienie co weksla własnego zawierał art. 100 ust. 5), kwestia była sporna.

W jednym z komentarzy wyrażono pogląd, powołując się na brzmienie

przytoczonego przepisu, że osoba, która się podpisała, po przeprowadzeniu

dowodu, iż wypełnienie weksla in blanco nastąpiło niezgodnie z porozumieniem, nie

odpowiada wekslowo wobec odbiorcy weksla (tak orzeczenie Sądu Najwyższego z

dnia 16 grudnia 1935 r., C.III. 1051/34, Zb.Urz. 1936, nr 7-8, poz. 289). Zdaniem

natomiast innego komentatora, przytoczony przepis nie sprzeciwiał się,

w wypadkach wypełnienia weksla na wyższą sumę lub z inną datą płatności,

przyjęciu odpowiedzialności wekslowej osoby podpisanej do wysokości sumy

uzgodnionej w porozumieniu co do uzupełnienia lub w terminie w tym porozumieniu

określonym.

To drugie stanowisko zyskało szerszą akceptację. W piśmiennictwie na jego

uzasadnienie przytaczano następujące argumenty. Twierdzono, że należy utrzymać

zobowiązanie wekslowe osoby podpisanej w granicach porozumienia co do

uzupełnienia, gdyż porozumienie to stanowi podstawę zobowiązania z weksla

in blanco (pacta sunt servanda). Za utrzymaniem zobowiązania osoby podpisanej w

tych granicach przemawia także analogia z art. 69 prawa wekslowego z 1924 r.,

normującego skutki sfałszowania weksla (co do istoty zbieżnego z aktualnie

obowiązującym art. 69 Pr.weksl.); zgodnie z nim, osoba, która podpisała weksel

przed sfałszowaniem, odpowiada nadal według pierwotnego tekstu, choć nie

znajduje on już wyrazu w wekslu. Odmienne stanowisko znacznie ograniczałoby

praktyczne znaczenie weksla in blanco, często bowiem wysokość sumy, na którą

weksel in blanco powinien być wypełniony, lub termin jej wymagalności, zostają

ustalone dopiero w toku sporu po wypełnieniu tego weksla. Również Sąd

Najwyższy w orzeczeniu z dnia 12 listopada 1931 r., III.1.Rw. 2354/31 (OSP 1932,

poz. 150), opowiedział się za tym stanowiskiem, eksponując pierwszy

z przytoczonych argumentów.

Na tle art. 10 Pr.weksl., nie zawierającego odpowiednika art. 2 ust. 5 zdanie

pierwsze (i art. 100 ust. 5 zdanie pierwsze) Prawa wekslowego z 1924 r., drugie

stanowisko ma jeszcze silniejsze uzasadnienie niż w czasie obowiązywania Prawa

wekslowego z 1924 r., i w piśmiennictwie, rozpatrującym poruszany problem w

świetle art. 10 Pr.weksl., stanowisko to słusznie dominuje. Należy zaznaczyć, że

takie stanowisko reprezentowane jest także w orzecznictwie i piśmiennictwie innych

państw, będących, tak jak Polska, stronami Konwencji w sprawie jednolitej ustawy

o wekslach trasowanych i własnych, podpisanej w Genewie w dniu 7 czerwca

1930 r. (Dz.U. R.P. z 1937 r. Nr 26, poz. 175).

Poczynione wyżej uwagi w zestawieniu z dokonanymi w sprawie ustaleniami

faktycznymi prowadzą do wniosku, że pozwany na podstawie wypełnionego weksla

mógł być zobowiązany do zapłaty w dniu 1 stycznia 1993 r. kwoty wymagalnej od

niego w tym właśnie dniu z tytułu zwrotu kredytu . Na podstawie tego weksla mógł

być więc wydany nakaz zapłaty wymienionej kwoty z odsetkami ustawowymi od

dnia 1 stycznia 1993 r. Nakaz tej treści mógł zapaść oczywiście dopiero po dniu

1 stycznia 1993 r. (por. art. 316 § 1 k.p.c.) i tak się stało. Choć bowiem pozew o

wydanie nakazu wpłynął do Sądu już dnia 23 grudnia 1992 r., to nakaz zapłaty

wobec pozwanego został wydany dnia 14 stycznia 1993 r. Strona powodowa w toku

rozpoznawania zarzutów ograniczyła powództwo w zakresie należności głównej do

kwoty 1 954 097,49 zł, odpowiadającej wymagalnemu zadłużeniu pozwanego z

tytułu zwrotu kredytu w dniu 1 stycznia 1993 r. Po rozpoznania zarzutów

pozwanego Sąd Okręgowy powinien zatem uchylić nakaz zapłaty wydany wobec

pozwanego tylko w zakresie sumy, o którą powództwo zostało ograniczonego, oraz

w zakresie orzeczenia o odsetkach ustawowych od pozostałej objętej nakazem

sumy za okres do 1 stycznia 1993 r. Poza tym – inaczej niż przyjęły Sądy obu

instancji – powołany w pozwie weksel uzasadniał utrzymanie nakazu w mocy

wobec pozwanego, jako wystawy tego weksla, tj. wekslowego dłużnika głównego

(art. 104 w związku z art. 28 ust. 2 Pr.weksl.).

Niezależnie od tego należy zaznaczyć, że utrzymanie nakazu zapłaty

w zakresie kwot zasądzonych przez Sąd Okręgowy, uzasadniał również stosunek

kredytowy, leżący u podstaw wręczenia weksla in blanco przez pozwanego.

Dołączenie do pozwu, oprócz weksla, deklaracji wekslowej oraz wezwań

pozwanego do wykupu weksla pozwala przyjąć, że żądaniem pozwu była objęta

zapłata wymienionej w pozwie sumy tak tytułem należności wekslowej, jak i tytułem

zabezpieczonej wekslem należności wynikającej ze stosunku kredytowego. Mimo

ścisłej więzi łączącej wierzytelność wynikającą z weksla gwarancyjnego

z wierzytelnością zabezpieczoną tym wekslem, powód może w pozwie o wydanie

nakazu zapłaty na podstawie weksla gwarancyjnego ograniczyć się tylko do

powołania stosunku wekslowego, i wówczas żądaniem pozwu jest objęta tylko

wierzytelność wekslowa. Powód może jednak również, ze względu na wspomnianą

więź obu wierzytelności, już w pozwie o wydanie nakazu zapłaty na podstawie

weksla wskazać na gwarancyjny charakter załączonego weksla i odwołać się do

stosunku obejmującego zabezpieczoną wierzytelność (zob. powoływaną uchwałę

połączonych Izb Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 kwietnia

1972 r., pkt III.3 uzasadnienia). Tak właśnie było w niniejszej sprawie.

Deklaracja wekslowa wskazuje na gwarancyjny charakter załączonego do

pozwu weksla, zaś wezwania o wykupienie tego weksla określają bliżej stosunek

objęty zabezpieczeniem wekslowym. Należy podzielić pogląd, że gdy powód

wskazuje na gwarancyjny charakter weksla, jego żądanie zmierza jednocześnie do

zaspokojenia wierzytelności wekslowej i wierzytelności ze stosunku podstawowego.

Wypada w tym miejscu przypomnieć, że strona nie musi użyć słów wyraźnie

określających przedmiot jej żądanie. Wystarcza, że jej oświadczenia lub wnioski

wskazują na zakres zgłaszanego przez nią żądania. Zgłoszenie w pozwie o

wydanie nakazu zapłaty na podstawie weksla żądania obejmującego także

wierzytelność zabezpieczoną wekslem, choć niekonieczne, jest celowe, ze względu

na wspominaną wielokrotnie więź zachodzącą pomiędzy tą wierzytelnością a

wierzytelnością wekslową. Przede wszystkim, w takim wypadku przerwanie biegu

przedawnienia następuje zarówno w zakresie roszczenia wekslowego, jak i

roszczenia zabezpieczonego (por. uwagi piśmiennictwa wyrażone na tle uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1975 r., IV PZP 9/75, OSNC 1976, nr 5, poz.

104). Wytoczenie przez stronę powodową powództwa o wydanie nakazu zapłaty

spowodowało zatem także przerwanie biegu przedawnienia roszczenia strony

powodowej o zwrot kredytu.

Poza tym – co wyeksponowały oba Sądy – jeżeli zarzuty kwestionują

zasadność nakazu zapłaty wydanego na podstawie weksla gwarancyjnego, ze

względu na treść stosunku objętego gwarancją, to w fazie postępowania wywołanej

wniesieniem zarzutów spór obejmuje ten stosunek, choćby nawet powód w pozwie

powołał się tylko na weksel. Skoro bowiem pozwany w zarzutach odwołuje się do

stosunku podstawowego, aby podważyć oparty na wekslu nakaz zapłaty, również

powód powinien mieć możliwość odwołania się do tego stosunku dla obrony nakazu

zapłaty (art. 210 § 2 k.p.c.). Może tu chodzić o odpieranie twierdzeń pozwanego dla

wykazania, że stosunek wekslowy odpowiada stosunkowi podstawowemu, i tym

samym stosunek wekslowy rzeczywiście powstał, jak też o wykazywanie, że

chociaż roszczenie wekslowe nie istnieje, to należność objęta nakazem ma

uzasadnienie w stosunku podstawowym. Według powoływanej uchwały

połączonych Izb Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 kwietnia

1972 r. (pkt III.4 uzasadnienia), przytoczenie przez powoda faktów uzasadniających

roszczenie ze stosunku podstawowego oznacza zmianę podstawy powództwa.

Jeśliby powództwo okazało się uzasadnione w świetle nowej podstawy, nakaz

zapłaty powinien być utrzymany w mocy, mimo bezzasadności roszczenia

wekslowego. (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2000 r., I

CKN 1120/98, OSNC 2001, nr 3, poz. 44).

Spojrzenie na sprawę pod tym kątem także nie może dać odmiennej oceny

zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia. W fazie postępowania wywołanej

wniesieniem zarzutów pozwany kwestionował nakaz, podnosząc w szczególności

przedwczesność powództwa, wskutek niewymagalności wierzytelności strony

powodowej ze stosunku kredytowego, oraz nieważność tej umowy. Ze względu na

równolegle toczące się postępowanie o ustalenie nieważności umowy kredytowej

doszło nawet na wniosek pozwanego do zawieszenia postępowania w niniejszej

sprawie, wobec zależności mającego w niej zapaść rozstrzygnięcia od wyniku

oceny ważności umowy kredytowej. Powoływanie się wielokrotnie przez stronę

powodową na umowę kredytową i dotyczące jej zdarzenia w odpowiedzi na

twierdzenia pozwanego mogłoby być niewątpliwie uznane za przytaczanie faktów

uzasadniających zasadność nakazu zapłaty w świetle stosunku podstawowego, w

znaczeniu, w jakim jest o tym mowa w uchwale połączonych Izb z dnia 24 kwietnia

1972 r.

Uwzględniwszy sposób obrony pozwanego, zwłaszcza jego wniosek o

zawieszenie postępowania, twierdzenie o naruszeniu zasady równości stron w

wyniku uniemożliwienia mu zgłoszenia zarzutów co do stosunku podstawowego,

przyjętego przez Sądy za podstawę rozstrzygnięcia, należy ocenić jako oderwane

od realiów sprawy.

Co się tyczy art. 496 k.p.c. w brzmieniu sprzed dnia 1 lipca 2000 r.,

to oczywiście wyrok Sądu Okręgowego nie odpowiadał formule tego przepisu,

niemniej jednak, jak trafnie wyjaśnił Sąd Apelacyjny, uchybienie to pozostaje bez

wpływu na samą zasadność wyroku wydanego przez Sąd Okręgowy.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną, a kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął

stosownie do art. 98 i 108 § 1 k.p.c. w związku z § 7 i § 15 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie

oraz opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. nr 154, poz. 1013 ze zm.).