II UKN 197/00

Wyrok z dnia 24 stycznia 2001 r.

II UKN 197/00

Odsetki od odszkodowania przyznanego zamiast renty (art. 447 KC)

przysługują od daty wyroku.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Jerzy Kuźniar.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2001 r. sprawy z po-

wództwa Edwarda T. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości - Przedsiębiorstwu Eks-

portu Budownictwa „P.” w G. o rentę wyrównawczą, na skutek kasacji powoda od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 października 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Powód Edward T. wnosił o zasądzenie od pozwanego Przedsiębiorstwa Eks-

portu Budownictwa „P.” w K. renty wyrównawczej z tytułu wypadku przy pracy, któ-

remu uległ 28 października 1985 r. i w wyniku którego stał się inwalidą III grupy.

W toku procesu ogłoszono upadłość pozwanego postanowieniem Sądu Rejo-

nowego w Gliwicach z dnia 17 marca 1994 r. W wyniku częściowego podziału masy

upadłości wypłacono powodowi 15.622,44 zł. W związku z tym powód zmienił żąda-

nie w ten sposób, że za okres do ogłoszenia upadłości wniósł o zasądzenie z tytułu

renty wyrównawczej kwoty 11.700 zł, a za okres późniejszy po 1.400 zł miesięcznie.

Wyrokiem z dnia 30 stycznia 1998 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Katowicach zasądził od Syndyka Masy Upadłości pozwane-

go przedsiębiorstwa jednorazowe odszkodowanie zamiast renty w kwocie 57.013 zł i

oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u po-

zwanego na stanowisku ślusarza operatora widłowego. W wyniku wypadku przy

pracy stał się częściowo niezdolny do pracy. Jako podstawę zarobków, jakie powód

osiągnąłby, gdyby nie utracił zdolności do pracy, Sąd przyjął zarobki uzyskiwane

2

przez pracowników zatrudnionych na analogicznych stanowiskach w Hucie K., gdyż

nie było możliwości uzyskania aktualnych zarobków pracowników pozwanego. Usta-

lając różnicę między zarobkami, jakie powód mógłby osiągnąć gdyby nie uległ wy-

padkowi, a osiąganymi dochodami, Sąd wliczył do tych dochodów kwotę 50% naj-

niższego wynagrodzenia, uznając, że takie zarobki powód może uzyskiwać będąc

niezdolnym do pracy tylko częściowo. Wypłacona powodowi kwota 15.662,44 zł. po-

krywa tę różnicę za okres od 1 stycznia 1990 r. do 30 czerwca 1997 r. Poczynając od

1 lipca 1997 r. różnica wynosi 367,83 zł miesięcznie. Odszkodowanie zostało ustalo-

ne w kwocie 57.013 zł, przy założeniu, że powód pracowałby do 60-go roku życia.

Od tego wyroku w części oddalającej powództwo wniósł apelację powód za-

rzucając, że jako podstawę ustalenia spodziewanych zarobków powoda należało

przyjąć kwotę stanowiącą 250% przeciętnego wynagrodzenia, gdyż takie zarobki

powód uzyskiwał przed wypadkiem. Ponadto nie powinny być uwzględniane aktualne

możliwości zarobkowe powoda, ponieważ powód nie ma takich możliwości. Odszko-

dowanie powinno być zasądzone przy uwzględnieniu, że powód przeszedłby na

emeryturę po ukończeniu 65 lat, a od zasądzonego roszczenia powinny być przyzna-

ne odsetki.

Wyrokiem z dnia 29 października 1999 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Katowicach [...] uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczą-

cej roszczeń powoda o odszkodowanie w wysokości skapitalizowanej renty wyrów-

nawczej za okres od 1 czerwca 2010 r. do 31 maja 2015 r. i w tym zakresie przeka-

zał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a w pozostałej

części apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny uznał za słuszny zarzut, że przy ustaleniu odszkodowania

powinien być uwzględniony wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzn 65 lat, a nie

60 lat, jak przyjął Sąd pierwszej instancji i w tym zakresie zaskarżony wyrok uchylił.

W pozostałej części uznał apelację za nieuzasadnioną. Prawidłowe było ustalenie

spodziewanych zarobków powoda na podstawie przeciętnych zarobków pracowni-

ków zatrudnionych na stanowiskach odpowiednich do tego, jakie zajmowałby powód,

gdyby nie uległ wypadkowi. Z porównania dokumentów płacowych pozwanego z

okresu przed ogłoszeniem upadłości z dokumentami płacowymi z tego samego

okresu Huty K., wynika, że zarobki pracowników Huty K. były znacznie wyższe od

zarobków pracowników pozwanego. Z faktu, że przed wypadkiem powód osiągał za-

robki wynoszące 250% przeciętnego wynagrodzenia nie można wyciągać wniosku,

3

że taka sama relacja zarobków do średniej krajowej miałaby miejsce w następnych

latach. Ponieważ powód w wyniku wypadku stał się częściowo niezdolnym do pracy,

może wykorzystać ograniczoną zdolność do pracy, co pozwala na obniżenie renty

uzupełniającej o kwotę, którą uzyskałby podejmując pracę. Możliwości zarobkowe

powoda zostały ustalone w bardzo ograniczonym zakresie w wysokości 50% najniż-

szego wynagrodzenia obowiązującego w danym roku. Żądanie odsetek jest bezza-

sadne, gdyż ustalona przez Sąd pierwszej instancji wierzytelność podlega zaspoko-

jeniu z masy upadłości i zgodnie z art. 33 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospo-

litej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z

1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) nie przysługują odsetki od tej wierzytelności.

Wyrok ten w części oddalającej apelację zaskarżył powód i opierając kasację

na obu podstawach określonych w art. 3931

KPC wniósł o uchylenie go w części za-

skarżonej oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania. Jako naru-

szenie prawa materialnego powód wskazał błędną wykładnię i niewłaściwe zastoso-

wanie art. 33 Prawa upadłościowego, który to przepis nie dopuszcza zasądzenia od-

setek od daty ogłoszenia upadłości, natomiast nie jest podstawą prawną odmowy

przyznania odsetek do tej daty, to jest do dnia 17 marca 1994 r. Drugi zarzut naru-

szenia prawa materialnego to niezastosowanie przepisu art. 358 § 3 KC przez nie-

uwzględnienie spadku realnej wartości pieniądza od daty ogłoszenia upadłości do

daty wyrokowania.

Drugą podstawę kasacji powód uzasadnił tym, że zostały naruszone przepisy

art. 227 w związku z art. 391 KPC i art. 233 § 1 KPC. Naruszenie pierwszego z tych

przepisów polega na niewyjaśnieniu w drodze przeprowadzenia stosownych dowo-

dów okoliczności mających wpływ na ustalenie wysokości renty uzupełniającej. Nie

zostało wyjaśnione czy stan zdrowia powoda pozwala mu na podjęcie pracy w sytua-

cji, gdy powód oprócz skutków wypadku przy pracy odczuwa dolegliwości spowodo-

wane innymi chorobami i czy przedstawiono powodowi odpowiednie do jego stanu

zdrowia i kwalifikacji oferty pracy. Nie zostało ustalone czy pracownicy Huty K., któ-

rych zarobki zostały przyjęte jako materiał porównawczy, mieli takie same kwalifika-

cje i uprawnienia pracownicze i czy pracowali w takich samych warunkach jak powód

przed wypadkiem przy pracy. Ponadto nie poczyniono ustaleń czy szkoda powoda

została spowodowana przestępczym działaniem pozwanego, polegającym na sfał-

szowaniu protokołu powypadkowego, wskutek czego powód otrzymał rentę wypad-

4

kową po upływie 7 miesięcy od daty spełnienia warunków do tego świadczenia.

Szkoda z tego tytułu powinna być wyrównana przez pozwanego niezależnie od po-

glądu Sądu, że powód nie może dochodzić renty wyrównawczej za okres przed 1

stycznia 1990 r. Naruszenie przepisu art. 233 § 1 KPC polega na pominięciu przez

Sąd Apelacyjny całkowitej niezdolności do pracy spowodowanej nie tylko następ-

stwami wypadku, lecz także chorobą wieńcową, pominięciu faktu, że powód w dacie

wypadku był młodym człowiekiem i gdyby nie uległ wypadkowi mógłby podnieść

swoje kwalifikacje i osiągać wyższe dochody, nieuwzględnieniu faktu, że powód

przed wypadkiem osiągał dochody wynoszące 250% przeciętnego wynagrodzenia,

przy czym pracował w godzinach nadliczbowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadnione są zarzuty naruszenia prawa materialnego. Sąd Apelacyjny

prawidłowo zastosował przepis art. 33 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe, na podstawie którego nie przy-

sługują odsetki od wierzytelności podlegającej zaspokojeniu z masy upadłości.

Zgodnie z art. 481 KC odsetki przysługują w przypadku, gdy dłużnik opóźnia się ze

spełnieniem świadczenia. Opóźnienie ma miejsce, gdy świadczenie nie zostało speł-

nione w dacie, w której stało się wymagalne. Odsetki liczone są od daty wymagalno-

ści.

Zgłoszone przez powoda żądanie renty wyrównawczej oparte było na podsta-

wie art. 444 § 2 KC. Renta zarówno umowna, ustanowiona na podstawie art. 903 i

nast. KC, jak i ustawowa, przysługująca na podstawie art. 444 § 2 KC, jest świadcze-

niem okresowym, płatnym w oznaczonych terminach płatności. Renta wyrównawcza

powinna być wypłacana w terminach miesięcznych i roszczenie z tego tytułu jest

wymagalne w dacie płatności każdej raty, czyli pierwszego dnia każdego miesiąca

kalendarzowego. Od takiej daty przysługują odsetki od każdorazowej kwoty renty.

Zgodnie z art. 447 KC z ważnych powodów sąd może na żądanie poszkodo-

wanego przyznać mu zamiast renty lub jej części odszkodowanie jednorazowe. Je-

żeli poszkodowany wskazując ważne powody zgłasza żądanie odszkodowania, rosz-

czenie o odszkodowanie staje się wymagalne najwcześniej w dacie, w której takie

żądanie zostanie skutecznie zgłoszone wobec zobowiązanego. Jeżeli sąd, uznając

żądanie za usprawiedliwione, ustali wysokość odszkodowania według stanu istnieją-

5

cego w dacie zgłoszenia żądania (wysokości spodziewanych i utraconych zarobków i

hipotetycznego okresu istnienia obowiązku wypłacania renty) datą wymagalności

odszkodowania jest data zgłoszenia żądania. Jeżeli wysokość odszkodowania ustala

się - jak to miało miejsce w tej sprawie - według stanu istniejącego w dacie za-

mknięcia rozprawy (art. 316 § 1 KPC), odszkodowanie staje się wymagalne po przy-

znaniu go przez sąd. Dlatego w przypadku przyznania na podstawie art. 447 KC jed-

norazowego odszkodowania zamiast renty, do daty ustalenia tego odszkodowania

nie przysługują odsetki. Powód zgłosił żądanie przyznania jednorazowego odszko-

dowania po ogłoszeniu upadłości zobowiązanego przedsiębiorstwa. Skoro wierzytel-

ność stała się wymagalna po ogłoszeniu upadłości, z mocy art. 33 Prawa upadło-

ściowego nie przysługują od niej odsetki.

Uzasadniając kasacyjną podstawę naruszenia prawa materialnego powód

wskazał przepis art. 358 § 3 KC. Jest to prawdopodobnie omyłka pisarska i chodzi o

przepis art. 3581

§ 3 KC, który stanowi, że w razie istotnej zmiany siły nabywczej pie-

niądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgod-

nie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia

świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie. Przepis

ten dotyczy sytuacji, gdy wyrażona nominalnie kwota świadczenia odbiega od realnej

wartości tego świadczenia w dacie ustalenia zobowiązania. Sytuacja taka nie wystą-

piła w niniejszej sprawie, gdyż wysokość odszkodowania została ustalona według

stanu istniejącego w dacie wyrokowania przy uwzględnieniu siły nabywczej pieniądza

w tej dacie oraz uwzględnieniu faktu, że część odszkodowania została powodowi

wypłacona w wysokości przekraczającej kwotę renty należnej do dnia wypłacenia

odszkodowania. Zarzut naruszenia przepisu art. 3581

§ 3 KC jest więc nieuzasadnio-

ny.

Nie są także uzasadnione zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

Pierwszy z tych zarzutów - naruszenie art. 227 KPC - nie może być usprawiedliwioną

podstawą kasacji, dotyczy bowiem naruszenia tego przepisu przez Sąd pierwszej

instancji. W tej kwestii Sąd Najwyższy wypowiadał się wielokrotnie - po raz pierwszy

w wyroku z dnia 20 lutego 1997 r., I CKN 97/96 (OSNC 1997 z. 6-7, poz. 87) -

stwierdzając, że zaskarżenie kasacją orzeczenia sądu drugiej instancji nie może

opierać się na zarzucie naruszenia przepisów postępowania przed sądem pierwszej

instancji. Skuteczne podniesienie takiego zarzutu może nastąpić tylko w sytuacji,

kiedy naruszenie określonych przepisów postępowania zostało podniesione w apela-

6

cji, a sąd drugiej instancji nie odniósł się do wskazanych wadliwości albo błędnie roz-

strzygnął o bezzasadności zarzutu. Takie stanowisko zostało zaprezentowane w wy-

roku Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1998 r., II UKN 191/98 (OSNAPiUS 1999

nr 17, poz. 560). Braki w postępowaniu dowodowym, które powód uważa za naru-

szenie art. 227 KPC, dotyczące ustalenia spodziewanych dochodów powoda na

podstawie zarobków innych pracowników bez porównania ich obecnych stanowisk z

warunkami pracy, jaką wykonywał powód, nie były podnoszone przez powoda w

apelacji. Powód żądał w apelacji ustalenia jego spodziewanych zarobków przez

ustalenie relacji do przeciętnego wynagrodzenia stwierdzając, że niemożliwe jest

znalezienie po 13 latach takiego stanowiska pracy, jakie zajmował. Powód nie wy-

tknął zatem błędów przy ustaleniu zarobków porównawczych, lecz zakwestionował je

jako podstawę ustalenia utraconych przez niego dochodów.

Bezzasadny jest zarzut braku ustaleń w zakresie szkody wyrządzonej powo-

dowi przez niewłaściwe sporządzenie przez pozwanego protokołu powypadkowego,

bowiem odszkodowanie z tego tytułu nie było objęte żądaniem. Przepis art. 383 KPC

nie dopuszcza występowania z nowymi roszczeniami w apelacji. Tym bardziej nie

jest dopuszczalne wskazanie takich roszczeń jako podstawy kasacji, która zgodnie z

art. 3931

KPC może być oparta tylko na podstawach naruszenia prawa przez sąd

drugiej instancji.

Jako naruszony przez Sąd drugiej instancji został wymieniony w kasacji prze-

pis art. 233 § 1 KPC. Jako uzasadnienie tego naruszenia wskazuje się pominięcie w

ustaleniach faktów, które zdaniem wnoszącego kasację zostały wykazane w postę-

powaniu. Sformułowanie tego zarzutu jest o tyle nieprawidłowe, że nie został wyka-

zany związek między okolicznościami, które zdaniem powoda powinny być uwzględ-

nione w ustaleniach faktycznych, a zasadnością roszczeń przekraczających uprzed-

nio zasądzoną kwotę. Na uzasadnienie tego zarzutu powinny być wskazane przepisy

prawa materialnego, które byłyby odmiennie zastosowane, gdyby ustalenia faktyczne

zostały dokonane zgodnie z twierdzeniami powoda.

Poza tym nie wszystkie okoliczności faktyczne wskazane w kasacji zostały

przez Sąd Apelacyjny pominięte. Sąd ten przyjął bowiem za udowodnione, że przed

wypadkiem powód osiągał wynagrodzenie wynoszące 250% przeciętnego miesięcz-

nego wynagrodzenia, jednak słusznie stwierdził, że średnia statystyczna nie może

być podstawą do ustalenia utraconych możliwości zarobkowych powoda. Niemożliwe

jest precyzyjne ustalenie spodziewanych korzyści, które poszkodowany uzyskałby,

7

gdyby nie poniósł szkody, jednak kwota odszkodowania z tego tytułu musi być oparta

na rzeczywistych a nie abstrakcyjnych podstawach. Ustalenie spodziewanych zarob-

ków powoda na podstawie relacji jego wynagrodzenia sprzed wypadku do przecięt-

nego wynagrodzenia nie pozostawałoby w żadnym związku ze zmniejszeniem do-

chodów z tytułu utraty zdolności do pracy. Bowiem przy zachowaniu pełnej zdolności

do pracy relacja jego zarobków do przeciętnego wynagrodzenia mogłaby się zmniej-

szyć mimo niezmienionej płacy realnej. Mogłoby to nastąpić na przykład w przypadku

ustawowego zwiększenia realnego najniższego wynagrodzenia przy pozostawieniu

na dotychczasowym poziomie płacy pracowników średnio i wysoko zarabiających, co

spowodowałoby automatycznie zmniejszenie relacji wynagrodzenia tych pracowni-

ków do wynagrodzenia przeciętnego. Podobne skutki wywołałby wysoki wzrost wy-

nagrodzeń w branżach nie związanych z kwalifikacjami powoda. Ponieważ renta

ustalona na podstawie art. 444 § 2 KC powinna być ustalona na podstawie realnej

utraty możliwości zarobkowych, podstawą do ustalenia tych możliwości są aktualne

zarobki, jakie może osiągnąć pracownik posiadający takie kwalifikacje, jakie miał po-

wód przed wypadkiem. Przepis ten jako podstawę żądania renty wymienia także

zmniejszenie widoków powodzenia na przyszłość. Prawdopodobnie na tę podstawę

powód powołuje się w kasacji, zarzucając, że Sąd Apelacyjny nie uwzględnił faktu, iż

uległ wypadkowi w stosunkowo młodym wieku, kiedy mógł podnosić swoje kwalifika-

cje. Zarzut ten nie może być uwzględniony, gdyż ani w apelacji, ani w postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji powód nie powoływał się na tę podstawę. Nie wyka-

zywał w szczególności, że przed wypadkiem podjął kroki zmierzające do podniesie-

nia kwalifikacji i że wypadek przerwał jego karierę zawodową.

Ostatni zarzut dotyczy błędnego pomniejszenia różnicy między hipotetycznymi

zarobkami powoda a rentą wypadkową, o zarobki, jakie powód może osiągać wobec

zachowania częściowej zdolności do pracy. Błąd ten, zdaniem powoda, polega na

pominięciu faktu, że występujące obok następstw wypadku zmiany chorobowe unie-

możliwiają wykonywanie jakiegokolwiek zatrudnienia, a ponadto brak jest odpowied-

nich ofert pracy. Ten zarzut także jest nieuzasadniony, bowiem przyjęcie wskaza-

nych przez powoda okoliczności za prawdziwe nie miałoby wpływu na zwiększenie

zakresu odpowiedzialności pozwanego. Zgodnie z art. 361 § 1 KC zobowiązany do

odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub

zaniechania, z którego szkoda wynikła. Pozwany odpowiada zatem za następstwa

wypadku, którego skutkiem była częściowa utrata zdolności do pracy. Niemożność

8

wykorzystania w celach zarobkowych ograniczonej zdolności do wykonywania

zatrudnienia jest następstwem przyczyn nie związanych z działaniem lub zaniecha-

niem pozwanego, lecz sytuacją na rynku pracy i samoistnymi zmianami w stanie

zdrowia powoda. Natomiast skutki wypadku nie pozbawiły powoda możliwości za-

robkowania w takim zakresie, jaki został ustalony przez Sąd.

Kasacja okazała się pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tych przy-

czyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

KPC ją oddalił.

========================================