III CZP 51/00

Uchwała z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00

Przewodniczący: Sędzia SN Jacek Gudowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosława Wysocka, Sędzia SA Andrzej Niedużak

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn w sprawie z wniosku Haliny W. z udziałem Ireny W. o ustanowienie

zarządcy nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 31

stycznia 2001 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Katowicach postanowieniem z dnia 10 listopada 2000 r., do rozstrzygnięcia w trybie

art. 390 § 1 k.p.c.:

„Czy postanowienie zatwierdzające lub odmawiające zatwierdzenia

sprawozdania zarządcy wydane w trybie art. 937 § 2 k.p.c. w związku z art. 615

k.p.c. jest postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518

zdanie pierwsze k.p.c., od którego przysługuje apelacja ?”

podjął następującą uchwałę:

Od postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia sprawozdania zarządcy,

wydanego na podstawie art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c., przysługuje

apelacja.

Uzasadnienie

Rozpoznając zażalenie wnioskodawczyni Haliny W. na postanowienie Sądu

Rejonowego w Dąbrowie Górniczej z dnia 7 września 2000 r., odmawiające

sporządzenia i doręczenia uzasadnienia postanowienia tego Sądu z dnia 22

sierpnia 2000 r., zatwierdzającego sprawozdania zarządcy za trzeci i czwarty

kwartał 1999 r., Sąd Okręgowy w Katowicach powziął poważne wątpliwości prawne,

którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 611 i nast. w związku z art. 13 § 1 k.p.c., sprawy dotyczące

zarządu związanego ze współwłasnością i użytkowaniem podlegają rozpoznaniu

w postępowaniu nieprocesowym. Wiele tych spraw dotyczy wyznaczenia zarządcy

oraz sprawowania zarządu, jednak ze względu na fakt, że status zarządcy i jego

czynności są normowane przepisami kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji

z nieruchomości (art. 921 i nast.), ustawodawca postanowił odesłać do ich

odpowiedniego stosowania (art. 615), nie dublując poszczególnych regulacji

i unikając tym samym zbędnych, niekorzystnych dla systematyki kodeksu

powtórzeń. Podobnie uczynił w wypadku zarządu tymczasowego w ramach

zabezpieczenia spadku (art. 636 k.p.c. w związku z § 9 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 r. w sprawie szczegółowego trybu

postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza, Dz.U.

Nr 92, poz. 411) oraz w wypadku zarządu spadkiem nie objętym (art. 667 § 2

zdanie drugie k.p.c.). W ten sposób doszło do normatywnego ujednolicenia

instytucji zarządu, regulowanej w okresie poprzedzającym uchwalenie kodeksu

postępowania cywilnego z 1964 r. kilkoma odrębnymi aktami prawnymi (art. 772-

802 d.k.p.c. według tekstu jednolitego z 1950 r., art. 7, 21 oraz 82-84 dekretu z dnia

8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym, Dz.U. Nr 63, poz. 346 ze zm., a

także art. 2-16 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym

z zakresu prawa rzeczowego, Dz.U. Nr 63, poz. 345 ze zm.).

U podłoża zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia

w niniejszej sprawie leży pytanie, czy zawarte w art. 615 k.p.c. odesłanie do

stosowania przepisów o postępowaniu egzekucyjnym obejmuje wszystkie kwestie

procesowe związane z wyznaczeniem zarządcy i sprawowaniem zarządu,

a w szczególności, czy i w jakim zakresie dotyczy także zaskarżania orzeczeń.

Odpowiedź na to pytanie ma, oczywiście, bardzo doniosłe znaczenie, gdyż systemy

środków odwoławczych w postępowaniu nieprocesowym i w postępowaniu

egzekucyjnym znacznie się różnią. W postępowaniu nieprocesowym, zgodnie z art.

518 k.p.c., od postanowień orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja,

a na pozostałe – w wypadkach wskazanych w ustawie – zażalenie, natomiast

w postępowaniu egzekucyjnym jedynym środkiem odwoławczym od postanowień

sądu jest zażalenie, które przysługuje tylko w wypadkach wskazanych w ustawie

lub gdy postanowienie sądu kończy postępowanie egzekucyjne (art. 767 § 3

w związku z art. 394 § 1 k.p.c.; por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28

listopada 1969 r., III CZP 83/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 105 oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1986 r., III CRN 40/86, OSNCP 1987, nr 7,

poz. 102).

Nie ulega wątpliwości, że postanowienie w przedmiocie zatwierdzenia

sprawozdania zarządcy nieruchomością wspólną jest orzeczeniem co do istoty

sprawy, rozstrzyga bowiem w sposób merytoryczny i stanowczy – między

współwłaścicielami – kwestię materialnoprawną z zakresu współwłasności rzeczy

(por. też uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2000 r., III

CZP 30/99, OSNC 2000, nr 6, poz. 106). Gdyby uznać, że odesłanie przewidziane

w art. 615 k.p.c. obejmuje środki odwoławcze, czy – szerzej – środki zaskarżenia

przysługujące w postępowaniu egzekucyjnym, to należałoby dojść do wniosku, że

wymienione postanowienie jest niezaskarżalne, bo przepisy normujące tok

egzekucji z nieruchomości nie przewidują w tym zakresie zażalenia ani innego

środka zaskarżenia. Wniosek taki jest jednak nie do przyjęcia już tylko z tej

przyczyny, że dostarcza rozwiązania, które pozostaje w kolizji z konstytucyjną

zasadą dwuinstancyjności postępowania, wymagającą istnienia środka zaskarżenia

od każdego orzeczenia wydanego w postępowaniu w pierwszej instancji, które

rozstrzyga sprawę merytorycznie (lub kończy ją postanowieniem formalnym) (art.

176 ust. 1 w związku z art. 78 Konstytucji; por. też uzasadnienie postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2000 r., I CZ 97/00, OSNC 2001, nr 3,

poz. 45).

Konieczne jest zatem inne podejście do analizowanego zagadnienia

prawnego. Punktem odniesienia może być rozumowanie przeprowadzone przez

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99

(OSNC 2000, nr 3, poz. 45), w której trafnie wskazano, że przepis art. 518 k.p.c.,

mimo braku w jego treści stosownych zastrzeżeń, nie normuje sposobu zaskarżania

postanowień wydawanych w postępowaniu nieprocesowym w sposób kompleksowy

i jednolity, albowiem w kodeksie postępowania cywilnego – w księdze drugiej części

pierwszej – są przepisy regulujące tę kwestię samodzielnie. Chodzi o przepisy art.

551 § 2, art. 5861

, 612 § 2, art. 635 § 6 i art. 648 § 2, w myśl których na

postanowienia co do istoty sprawy przysługuje nie apelacja, lecz zażalenie. Zresztą

także wśród przepisów pozakodeksowych znaleźć można takie wypadki (np. art. 27

§ 4 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i

przeciwdziałaniu alkoholizmowi, Dz.U. Nr 35, poz. 230 ze zm., art. 80 ust. 2 ustawy

z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jedn.

tekst: Dz.U. z 2000 r., Nr 47, poz. 544, albo art. 61 ust. 3 i art. 72 ust. 3 ustawy

z dnia 16 lipca 1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików

województw, Dz.U. Nr 95, poz. 602 ze zm.). Płynie stąd wniosek, że skoro wyjątki

w określeniu środka zaskarżenia na postanowienia co do istoty sprawy wydawane

w postępowaniu nieprocesowym wynikają z przepisów ulokowanych poza

kodeksem postępowania cywilnego, to tym bardziej mogą wynikać z przepisów tego

kodeksu, do których odpowiedniego stosowania ustawodawca odsyła – w tym

wypadku do przepisów o egzekucji z nieruchomości.

Można więc, wracając na grunt rozstrzyganego zagadnienia, postawić tezę, że

w sytuacji, gdy w sprawach dotyczących wyznaczenia zarządcy oraz sprawowania

zarządu, o których mowa w art. 615 k.p.c., przepisy regulujące tok egzekucji

z nieruchomości przewidują zażalenie na postanowienie sądu o charakterze

merytorycznym, to ten właśnie środek odwoławczy będzie – na zasadzie wyjątku od

reguły określonej w art. 518 k.p.c. – środkiem właściwym. W konsekwencji,

zażalenie – a nie apelacja – przysługuje na postanowienie w przedmiocie zmiany

osoby zarządcy (art. 931 § 2 i 3 oraz art. 932 w związku z art. 615 k.p.c.; por. też

powołaną uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r.), w przedmiocie

pozbawienia współwłaściciela lub użytkownika możności używania rzeczy (art. 612

§ 2 k.p.c.) oraz w przedmiocie przyznania zarządcy wynagrodzenia oraz zwrotu

wydatków lub pokrywania jego potrzeb własnych i rodziny (art. 939 w związku z art.

615 k.p.c.).

Jeżeli natomiast przepisy o egzekucji z nieruchomości, do których odsyła art.

615 k.p.c., nie przewidują zażalenia na postanowienie co do istoty sprawy,

uczestnikom przysługuje – na zasadach ogólnych określonych w art. 518 k.p.c. –

apelacja. Będzie tak w wypadku postanowień, których przedmiotem jest

np. udzielenie zezwolenia zarządcy na czynności przekraczające zakres zwykłego

zarządu oraz na wydzierżawienie nieruchomości (art. 935 § 3 i art. 936 w związku z

art. 615 i 518 k.p.c.) oraz w występującym w niniejszej sprawie wypadku

postanowień dotyczących zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania

zarządcy (art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.).

Przedstawione wyżej różnice w zakresie zaskarżania orzeczeń sądu, jak też

przesłanki doboru środka zaskarżenia na postanowienie sądu w przedmiocie

zatwierdzenia sprawozdania zarządcy, mają swą genezę w kodeksie postępowania

niespornego – dekrecie z dnia 18 lipca 1945 r. (Dz.U. Nr 27, poz. 169 ze zm.);

zgodnie z art. 34 tego dekretu (według tekstu pierwotnego), na postanowienia sądu

kończące postępowanie przysługiwało zażalenie, z tym że zaskarżenie zażaleniem

postanowienia przedstanowczego było dopuszczalne tylko w wypadkach

przewidzianych w ustawie. Stosownie do art. 8 ust. 3 cytowanego dekretu z dnia

8 listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego,

postanowienie sądu dotyczące „uznania” sprawozdań zarządcy było takim właśnie

postanowieniem przedstanowczym, na które przysługiwało zażalenie.

Po reformie postępowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 20 lipca 1950 r.

o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349),

w związku z odstąpieniem przez ustawodawcę od podziału postanowień na

stanowcze i przedstanowcze, od postanowienia kończącego postępowanie

niesporne lub samodzielną jego część przysługiwała rewizja, ewentualnie

zażalenie, jeżeli przepis ustawy wyraźnie je przewidywał (art. 34 § 1 i 2 k.p.n.

według tekstu z 1950 r.). W związku z tym, po skreśleniu ustępu 3 w art. 8 dekretu

o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego, przewidującego

zażalenie na postanowienie dotyczące „uznania” sprawozdań zarządcy, właściwym

środkiem zaskarżenia stała się rewizja. Na zasadzie procesowej reminiscencji, ten

sposób zaskarżenia został przeniesiony do kodeksu postępowania cywilnego

z 1964 r. także w odniesieniu do wydanych w postępowaniu nieprocesowym

postanowień dotyczących zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania

zarządcy.

Należy na koniec podkreślić, że istotne różnice w zakresie zaskarżania

orzeczeń sądu w zależności od tego, czy zapadają w postępowaniu

nieprocesowym, czy w toku egzekucji, są w pełni uzasadnione. Postanowienia

wydawane w sprawach zarządu związanego ze współwłasnością i użytkowaniem

rozstrzygają kolizje między współwłaścicielami w ramach stosunku współwłasności,

w związku z czym jakiekolwiek ograniczenia w zakresie dostępu do środków

odwoławczych są w tym wypadku niedopuszczalne, natomiast postanowienia

podejmowane przez organ egzekucyjny mają na celu szybkie i skuteczne

zrealizowanie tytułu wykonawczego, toteż, podobnie jak w całym postępowaniu

egzekucyjnym, w którym interes publiczny jest równie istotny jak interes

prywatnoprawny, zakres ich zaskarżania może być zredukowany. Tak więc fakt, że

wydane przez sąd egzekucyjny w toku egzekucji z nieruchomości postanowienie

dotyczące zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania zarządcy jest

niezaskarżalne, nie może w żaden sposób ważyć na rozstrzygnięciu zagadnienia,

czy i jaki środek zaskarżenia przysługuje na podobne postanowienie sądu wydane

w postępowaniu nieprocesowym w sprawie zawisłej między współwłaścicielami.

Po rozważeniu przedstawionych argumentów Sąd Najwyższy podjął uchwałę

o treści przytoczonej na wstępie.