II UKN 376/99

Wyrok z dnia 8 lutego 2000 r.

II UKN 376/99

Nabycie prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz.

357 ze zm.) powinno być oceniane według stanu prawnego istniejącego w da-

cie złożenia wniosku.

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński , Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2000 r. sprawy z powództwa

Czesława B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o

emeryturę nauczycielską, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Białymstoku z dnia 5 maja 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzją z dnia 13 grudnia

1996 r. odmówił Czesławowi B. prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela po ustaleniu, że zamiast 30 lat

okresów zatrudnienia, wnioskodawca udowodnił jedynie 27 lat, 11 miesięcy i 16 dni,

a także zamiast wymaganych 20 lat pracy w szczególnym charakterze - udowodnił

jedynie 5 lat i 2 miesiące. Organ rentowy nie zaliczył wnioskodawcy do okresu jego

zatrudnienia: 1) pracy w gospodarstwie rolnym dziadka od 2 października 1961 r. do

31 sierpnia 1964 r.; 2) pracy w Zarządzie Wojewódzkim ZSMP w B. od 1 września

1969 r. do 31 grudnia 1976 r.; 3) pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR w B. od 1

stycznia 1977 r. do 28 lutego 1987 r. jako pracy wykonywanej w szczególnym cha-

rakterze, gdyż nie wymagała ona kwalifikacji pedagogicznych.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 8 października 1997 r. zmienił częściowo wymienioną decyzję, gdyż zali-

2

czył wnioskodawcy na poczet jego uprawnień emerytalnych okres pracy w gospo-

darstwie dziadka od 2 października 1961 r. do 31 sierpnia 1964 r., jednak odmówił

mu przyznania wcześniejszej emerytury. Co do pozostałych spornych okresów Sąd

Wojewódzki uznał bowiem, że praca wnioskodawcy w ruchu młodzieżowym w latach

1969-87, mimo wykonywania jej w okresie urlopu udzielonego przez ówczesnego

pracodawcę, tj. Wydział Oświaty Prezydium PRN w Z., nie miała charakteru pracy

pedagogicznej.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku, rozpoznając apelację wnioskodawcy, wyro-

kiem z dnia 17 grudnia 1997 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części odma-

wiającej zaliczenia wnioskodawcy do okresu zatrudnienia jego pracy w latach 1969-

87 w organizacjach młodzieżowych oraz polecił wyjaśnić, czy praca ta wymagała

kwalifikacji pedagogicznych i czy była wykonywana w wymiarze nie niższym niż po-

łowa obowiązującego wymiaru zajęć.

Sąd Wojewódzki, rozpoznając ponownie sprawę ustalił, że od 1 września 1969

r. do 28 lutego 1987 r. wnioskodawca był oddelegowany ze Szkoły Przysposobienia

Rolniczego w O., w której pracował jako nauczyciel, do pracy w ruchu młodzieżowym

i w organizacjach politycznych, pełniąc tam funkcję przewodniczącego Zarządu Po-

wiatowego ZMW w Z. oraz sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR i starszego ins-

pektora Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Od dnia 1 stycznia 1997 r. wnioskodawca

pełnił funkcję sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR w I., z którą było związane

prowadzenie zajęć dydaktyczno-szkoleniowych w formie wykładów i seminariów.

Następnie pracował w Komitecie Wojewódzkim PZPR jako sekretarz i jednocześnie

starszy inspektor do spraw szkolnictwa rolniczego ponadpodstawowego. W latach

1981-86 prowadził zajęcia szkoleniowe – kursy w Jednostce Wojsk Ochrony Pogra-

nicza w B. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, praca wnioskodawcy miała charakter

pracy pedagogicznej i wymagała kwalifikacji pedagogicznych, o czym przekonują nie

tylko zeznania świadków, ale także dokumenty w postaci świadectwa pracy i zaś-

wiadczenia Rady Wojewódzkiej Socjaldemokracji RP w B. z dnia 10 grudnia 1989 r.,

stwierdzającego, że do pełnienia z wyboru między innymi funkcji przewodniczącego

Zarządu Powiatowego ZMW i I sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR wymagane

były kwalifikacje pedagogiczne. Również Biuro Prawne Ministerstwa Edukacji Naro-

dowej wyraziło pogląd, że okresy pracy wykonywanej przez nauczyciela w organiza-

cjach politycznych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych,

przypadające przed wejściem w życie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie

3

oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425), która zmieniła przepisy ustawy Karta Nauczyciela,

powinny być uwzględnione także po wejściu w życie tych zmian.

Na podstawie powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosko-

dawca przepracował w zawodzie nauczyciela 21 lat 6 miesięcy i 3 dni oraz udoku-

mentował ponad 30 lat zatrudnienia, a zważywszy, że od 1 sierpnia 1990 r. do 5

października 1992 r. pracował w Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich

w Białymstoku na stanowisku wychowawcy, zaś stosunek pracy rozwiązał się na

mocy porozumienia stron z inicjatywy wnioskodawcy, należało stwierdzić, że spełniał

warunki uprawniające go do przyznania wcześniejszej emerytury.

Od powyższego wyroku złożyła apelację strona pozwana, kwestionując w niej

jedynie zaliczenie do okresu pracy wnioskodawcy okresu od 1 stycznia 1977 r. do 28

lutego 1987 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 5 maja 1999 r. zmienił w ten

sposób zaskarżony wyrok, że nie zaliczył wnioskodawcy Czesławowi B. do stażu

pracy nauczycielskiej okresu pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR od 1 stycznia

1977 r. do 28 lutego 1987 r. i oddalił jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w B. z dnia 13 grudnia 1996 r. w zakresie przyznania emery-

tury.

Sąd drugiej instancji uznał, że wnioskodawca nie spełnia warunku posiadania

20 lat zatrudnienia w charakterze nauczyciela. Jego prawo do emerytury należy oce-

niać w dacie złożenia wniosku, tj. według stanu prawnego obowiązującego dnia 30

października 1996 r. W tym czasie ustawa Karta Nauczyciela nie przewidywała już

możliwości zaliczenia do okresu pracy pedagogicznej pracy w organizacjach poli-

tycznych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych, gdyż ustawą

z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty został skreślony w art. 1 ust. 7 Karty

Nauczyciela wyraz „politycznych”. Ponadto nowe brzmienie otrzymał art. 95 Karty

Nauczyciela, przewidujący między innymi uprawnienia emerytalne z Karty Nauczy-

ciela dla nauczycieli mianowanych zatrudnionych poza szkołami i placówkami

oświatowo-wychowawczymi, opiekuńczo-wychowawczymi i innymi wymienionymi w

art. 1 pkt 1-5 tej Karty. Zmiana art. 95 polegała na skreśleniu dwukrotnie użytego w

tym przepisie wyrażenia „politycznych i”, co oznacza, że nauczycielom, którzy

przeszli do pracy w organizacjach politycznych nie przysługują uprawnienia do eme-

rytury nauczycielskiej. Zatem wnioskodawcy nie mogła być przyznana emerytura

nauczycielska z powodu braku wymaganych 20 lat pracy pedagogicznej.

4

Od wyroku Sądu Apelacyjnego powód złożył kasację opartą na podstawie

przewidzianej w art. 3931

pkt 2 KPC. Zarzucił w niej naruszenie prawa materialnego,

polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela, które doprowadziły do ustalenia, iż wnioskodawca nie posiada 20 lat

pracy w szczególnym charakterze i wskutek tego nie spełnił warunku uzyskania tzw.

emerytury nauczycielskiej.

Zdaniem skarżącego, wykładnia przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o

systemie oświaty, zmieniających art. 1 ust. 7 i art. 95 Karty Nauczyciela, narusza ra-

żąco zasadę ochrony praw słusznie nabytych. Zmiana wymienionych przepisów nas-

tąpiła bowiem w 1991 r., natomiast okresem spornym w sprawie jest okres od 1977 r.

do 1987 r. Zatem dopiero od wejścia w życie omawianej nowelizacji można by przy-

jąć, że z uprawnień emerytalnych przewidzianych w Karcie Nauczyciela nie mogą

skorzystać osoby jeszcze zatrudnione lub podejmujące pracę w organizacjach poli-

tycznych. Gdyby w 1991 r. intencją ustawodawcy było niezaliczenie nauczycielom

okresu pracy w organizacjach politycznych, to niewątpliwie dałby temu wyraz w prze-

pisach przejściowych lub wprost w art. 2 Karty Nauczyciela zawierającym wyłączenia

podmiotowe w stosowaniu ustawy. Skarżący powołał się również na stanowiska za-

jęte w jego sprawie przez Ministra Edukacji Narodowej, Departament Emerytur i Rent

ZUS i Kuratorium Oświaty w B. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zaliczenie

okresu jego pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR w B. od 1 stycznia 1977 r. do 28

lutego 1987 r. jako pracy w szczególnym charakterze i przyznanie mu prawa do eme-

rytury nauczycielskiej albo o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem na jego rzecz w każdym

przypadku kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwany organ rentowy pozostawił rozstrzygnięcie sprawy uznaniu Sądu

Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie mogła być uwzględniona, gdyż - wbrew poglądowi skarżącego -

zaskarżony wyrok nie naruszył art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.).

Według tego przepisu nauczyciele mający trzydziestoleni okres zatrudnienia, w tym

20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele klas, szkół,

5

placówek i zakładów specjalnych – dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym

20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym,

mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy – przejść na emeryturę. Jak

z przytoczonej treści wynika, warunkiem nabycia uprawnienia do emerytury przewi-

dzianej w Karcie Nauczyciela jest posiadanie statusu nauczyciela oraz wymaganego

okresu zatrudnienia, który w wypadku wnioskodawcy powinien wynosić nie mniej niż

30 lat tzw. ogólnego zatrudnienia, w tym nie mniej niż 20 lat wykonywania pracy nau-

czycielskiej lub pracy na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w

jednostkach organizacyjnych określonych w tej Karcie. Wnioskodawca złożył wnio-

sek o przyznanie mu emerytury nauczycielskiej dnia 30 października 1996 r., podając

w nim, że jego zatrudnienie rozpoczęło się od pracy w gospodarstwie rolnym dnia 2

października 1961 r., a skończyło się dnia 5 października 1992 r. pracą w Zakładzie

Poprawczym w B. w charakterze wychowawcy. Z ustaleń w sprawie wynika, że okres

pracy w gospodarstwie rolnym został wnioskodawcy zaliczony do okresu zatrudnie-

nia wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bia-

łymstoku z dnia 8 października 1997 r. [...] w wymiarze 2 lat 10 miesięcy i 29 dni.

Tym samym, łącznie z okresami uznanymi przez pozwany organ rentowy, wynoszą-

cymi 27 lat 11 miesięcy o 16 dni, wnioskodawca posiada 30 lat 10 miesięcy i 15 dni

zatrudnienia, czyli spełnił część wymagań przewidzianych w art. 88 ust. 1 Karty Nau-

czyciela, tj. warunek trzydziestoletniego okresu zatrudnienia. Nie można jednak

uznać, że spełnił on także dalszą część wymagań dotyczących zatrudnienia, to zna-

czy warunek wykonywania pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu omawia-

nej ustawy.

Z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wynika, że nauczyciele spełniający wskaza-

ne wyżej warunki mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść

na emeryturę. Jak nietrudno dostrzec, ustawodawca przyjął, że sam trzydziestoletni

(lub dwudziestopięcioletni) okres zatrudnienia w sytuacjach opisanych w tym przepi-

sie daje tylko nauczycielowi możliwość przejścia na emeryturę. Skorzystanie jednak

z tej możliwości wymaga – według art. 88 ust. 1 ustawy – złożenia przez nauczyciela

wniosku o rozwiązanie stosunku pracy. Wniosek taki złożył skarżący dnia 5 paź-

dziernika 1992 r. i w tej dacie uległ też rozwiązaniu jego stosunek pracy. Natomiast

wniosek o przyznanie emerytury na podstawie Karty Nauczyciela złożył dnia 30 paź-

dziernika 1996 r. Zarówno według Sądu drugiej instancji, jak i samego skarżącego,

jego prawo do emerytury powinno być oceniane według stanu prawnego istniejącego

6

w dacie złożenia wniosku, z tym wszakże zastrzeżeniem, że powinny być respekto-

wane jego prawa słusznie nabyte dotyczące okresu 1977-87. W związku z tym przed

oceną kasacji konieczne jest zwrócenie uwagi na następujące kwestie.

Przed dniem 25 października 1991 r., tj. przed zmianą art. 1 ust. 7 i art. 95

Karty Nauczyciela, wprowadzonej ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie

oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425), przepisom ustawy – Karta Nauczyciela podlegali z

mocy jej art. 1 między innymi nauczyciele zatrudnieni w organach administracji pańs-

twowej na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie

ustalonym ustawą (pkt 6) oraz nauczyciele zatrudnieni w organizacjach społecznych i

politycznych oraz związkach zawodowych, także na stanowiskach wymagających

kwalifikacji pedagogicznych, i także w zakresie ustalonym ustawą (pkt 7). Stosownie

do art. 95 Karty Nauczyciela, nauczycielom mianowanym, przechodzącym do pracy

w organach administracji państwowej lub w organizacjach politycznych i społecznych

oraz w związkach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicz-

nych, przysługiwały między innymi uprawnienia emerytalne wynikające z art. 88

ustawy. Zatem w stanie prawnym obowiązującym przed 25 października 1991 r.

skarżący mógłby nabyć uprawnienia emerytalne na podstawie przepisów art. 86-91,

gdyby był nauczycielem mianowanym i gdyby przed tym dniem posiadał trzydziesto-

letni okres zatrudnienia (w ogóle) oraz mieszczący się w tym okresie dwudziestoletni

okres zatrudnienia – wówczas I kategorii, obecnie – wykonywania pracy w szczegól-

nym charakterze. Tymczasem do wskazanej daty skarżący legitymował się zatrud-

nieniem wynoszącym ogółem 29 lat 7 miesięcy i 22 dni, w którym praca w organiza-

cjach politycznych wynosiła 19 lat 5 miesięcy i 28 dni. Poza tym ani z dokonanych

ustaleń, ani z materiału znajdującego się w sprawie nie wynika, że wnioskodawca był

nauczycielem mianowanym. Należy zatem stwierdzić, że przed zmianą art. 1 pkt 7 i

art. 95 Karty Nauczyciela wnioskodawca nie mógł nabyć uprawnień do emerytury

przewidzianej w tej ustawie.

Z punktu widzenia prawa do spornego świadczenia sytuacja skarżącego nie

stała się korzystniejsza po nowelizacji Karty Nauczyciela dokonanej ustawą z dnia 7

września 1991 r. o systemie oświaty (o której była już wzmianka we wcześniejszej

części uzasadnienia). W art. 1 pkt 7 oraz w art. 95 tej Karty zostały bowiem skreślone

wyrazy "politycznych", co oznacza po pierwsze, że od tej pory nie podlegają ustawie

nauczyciele zatrudnieni w organizacjach politycznych oraz po wtóre, że nauczycie-

lom tym nie przysługują uprawnienia wynikające z art. 86-91 ustawy. Należy jedno-

7

cześnie zauważyć, że zostało zachowane zdanie 2 art. 95 Karty Nauczyciela, według

którego uprawnienia przewidziane w zdaniu 1 – a więc również uprawnienie do eme-

rytury nauczycielskiej – przysługują, także nauczycielom, którzy przeszli do pracy w

organach administracji państwowej lub w organizacjach społecznych oraz w związ-

kach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicznych przed

dniem wejścia w życie ustawy. Tego rodzaju regulacja upoważnia do wniosku, że

intencją ustawodawcy wyrażoną w zmienionych przepisach Karty Nauczyciela było

zachowanie uprawnień w granicach określonych w art. 95 zdanie 1 tej Karty tylko

przez tych nauczycieli mianowanych, którzy – bez względu na czas – przeszli do

pracy w organach administracji państwowej lub w organizacjach społecznych oraz w

związkach zawodowych, z pominięciem nauczycieli zatrudnionych w organizacjach

politycznych. Tak więc w dniu rozwiązania stosunku pracy (tj. 5 października 1992 r.)

skarżący nie mógł nabyć prawa do emerytury nauczycielskiej, gdyż nie pozwalał na

to istniejący w owej dacie stan prawny.

Również negatywnie należy ocenić możliwość nabycia przez skarżącego

prawa do emerytury nauczycielskiej na podstawie przepisów obowiązujących w dniu

złożenia wniosku o emeryturę (tj. 30 października 1996 r.). Na mocy ustawy z dnia

14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz. 398)

został wprawdzie skreślony art. 95, lecz jego treść, gdy chodzi o nauczycieli miano-

wanych, przechodzących do pracy w organizacji społecznej lub do związku zawodo-

wego, została zamieszczona w art. 91a ust. 2 Karty Nauczyciela, natomiast unor-

mowanie dotyczące nauczycieli mianowanych, przechodzących do pracy do urzędu

organu administracji państwowej lub do jednostki organizacyjnej powołanej przez ten

organ, znalazło się w art. 91a ust. 1 tej Karty. W dalszym ciągu jednak ustawodawca

utrzymał wyłączenie możliwości nabycia prawa do emerytury (i innych świadczeń

przewidzianych dla nauczycieli w sytuacjach określonych w art. 91a)· przez

nauczycieli mianowanych przechodzących do pracy w organizacjach politycznych.

Tak samo przepis art.1 Karty Nauczyciela, ustalając zakres podmiotowy ustawy, nie

objął nim nauczycieli zatrudnionych w organizacjach politycznych, natomiast wyraź-

nie wymienił, że podlegają ustawie nauczyciele zatrudnieni w urzędach organów

administracji państwowej oraz w jednostkach organizacyjnych powołanych przez te

organy, a także zatrudnieni w organizacjach społecznych oraz w związkach zawo-

dowych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie

ustalonym ustawą.

8

Jak z przedstawionej analizy stanu prawnego dotyczącego nauczycieli zatrud-

nionych w organizacjach politycznych wynika, przed dniem 25 października 1991 r.

nauczyciele ci mogli nabyć uprawnienia do emerytury nauczycielskiej pod warun-

kiem, że byli nauczycielami mianowanymi, natomiast po tej dacie możliwość taka

została w ogóle wyłączona. Wbrew więc stanowisku skarżącego przedstawionemu w

kasacji, zaskarżony wyrok nie naruszył przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji (art. 39312

KPC).

========================================