III RN 59/00

Wyrok z dnia 9 lutego 2001 r.

III RN 59/00

Milicja Obywatelska nie jest zmilitaryzowaną służbą państwową w rozu-

mieniu art. 1 ust 2 pkt 6 i art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o komba-

tantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i

okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski

(sprawozdawca), Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2001 r. sprawy ze skargi Hen-

ryka P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjono-

wanych w W. z dnia 20 stycznia 1998 r. [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień

kombatanckich, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wy-

roku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia

21 maja 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił skargę.

U z a s a d n i e n i e

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją

z dnia 6 listopada 1997 r. wydaną na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24

stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji

wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze

zm.) pozbawił Henryka P. uprawnień kombatanckich przyznanych decyzją Zarządu

Wojewódzkiego ZBOWiD w Ł. z dnia 2 września 1977 r. z tytułu uczestniczenia w

walkach zbrojnych o utrwalenie władzy ludowej w okresie od 21 stycznia do 30

września 1945 r.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Henryk P. wniósł o uznanie, że

uprawnienia kombatanckie nabył za udział w walkach zbrojnych z niemieckim oku-

pantem o wyzwolenie Polski w okresie służby w Milicji Obywatelskiej od 21 stycznia

2

do 30 września 1945 r. Zaprzeczył, aby brał udział w walce z podziemiem niepodle-

głościowym podnosząc, że na terenie działania MO w S., powiat S. takie podziemie

nie istniało.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów

i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 20 stycznia 1998 r. utrzymał w mocy decy-

zję z dnia 6 listopada 1997 r.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję ostateczną z

dnia 20 styczna 1998 r. Henryk P. powtórzył argumenty zawarte we wniosku o po-

nowne rozpatrzenie sprawy.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób

Represjonowanych wnosił o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Łodzi wyrokiem z dnia

21 maja 1999 r. uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd przyjął, że decyzja ta wydana zos-

tała z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Zachodziła bowiem potrzeba bliższego wyjaśnienia okoliczności dotyczących prze-

biegu służby skarżącego w Milicji Obywatelskiej i wykonywanych w tym czasie zadań

oraz udziału w walkach zbrojnych z wojskami hitlerowskimi, gdyż mogło to stanowić

oddzielną podstawę przyznania uprawnień kombatanckich z innego tytułu. Stosownie

bowiem do treści art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

za działalność kombatancką uznaje się uczestniczenie w walkach w jednostkach

wojska Polskiego oraz zmilitaryzowanych służbach państwowych z grupami Wehr-

wolfu. Nadto za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się w

myśl art. 2 pkt 2 ustawy udział w okresie do 31 grudnia 1945 r. w walkach o zacho-

wanie suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego w zmilitaryzowanych służ-

bach państwowych, do których – zdaniem Sądu – należała Milicja Obywatelska.

Od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Minister Spra-

wiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną, zarzucając rażące naruszenie art. 22 ust. 1

pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr

74, poz. 368 ze zm.), art. 1 ust. 2 pkt 6 oraz art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatan-

tach, a także art. 7 i 77 § 1 KPA.

W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono, że dokonane ustalenia

wskazują ponad wszelką wątpliwość, że w okresie od 21 stycznia do 30 września

1945 r. Henryk P., służąc w organach Milicji Obywatelskiej uczestniczył w walkach o

utrwalenie władzy ludowej. Wynika to między innymi z zaświadczenia Komendy

3

Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Ł. z dnia 26 maja 1977 r. stwierdzającego, że

Henryk P., pełniłąc służbę jako funkcjonariusz Komendy Wojewódzkiej MO w Ł. w

okresie od dnia 20 stycznia do 30 września 1945 r. brał udział w walce z bandami i

reakcyjnym podziemiem. Nadto w deklaracji członkowskiej ZBOWiD z dnia 28 lipca

1977 r. Henryk P. napisał, że jako funkcjonariusz MO brał „udział w walce z bandami

i reakcyjnym podziemiem, zabezpieczeniem mienia, porządku i utrwalania władzy

ludowej”. W tej sytuacji brak jest podstaw do postawienia zarzutu, że zaskarżoną de-

cyzję z dnia 20 stycznia 1998 r. podjęto bez dostatecznego wyjaśnienia okoliczności

sprawy, gdyż zachodziła potrzeba dodatkowych ustaleń w przedmiocie udziału Hen-

ryka P. w działaniach zbrojnych prowadzonych przez zmilitaryzowane służby pańs-

twowe z wojskami hitlerowskimi. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości, Milicja Obywa-

telska nie była zmilitaryzowaną służbą państwową. Militaryzacja w okresie, o którym

mowa w ustawie, miała swoje ściśle określone podstawy prawne. Stworzyła je

ustawa z dnia 30 marca 1939 r. o komunikacji w służbie obrony Państwa (Dz.U. RP

Nr 29, poz. 195). W oparciu o tę ustawę PKWN wydał w dniu 4 listopada 1944 r. de-

kret o militaryzacji PKP. Z kolei Milicja Obywatelska utworzona została dekretem

PKWN z dnia 7 października 1944 r. (Dz.U. RP Nr 7, poz. 33) jako „prawnopubliczna

formacja służby bezpieczeństwa Publicznego”, podlegająca kierownikowi tego re-

sortu. Do jej zadań należała ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego, bez-

pieczeństwa obywateli i ich mienia oraz mienia społecznego, do 1954 r. podlegała

Ministrowi Bezpieczeństwa Publicznego. Formalnego rozdzielenia organizacyjnego i

odrębnego uregulowania formacji związanych z bezpieczeństwem publicznym doko-

nano dekretami z dnia 20 lipca 1954 r., ogłoszonymi w Dz.U. Nr 34. Milicja Obywa-

telska miała charakter służby porządkowej. Charakteryzowała ją dyspozycyjność,

posiadanie w bieżącej dyspozycji broni palnej, jednakże nie są to czynniki, które po-

zwalałyby zaliczyć ją do zmilitaryzowanych służb państwowych. Nie była służbą pod-

porządkowaną resortowi Obrony Narodowej. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że

Henryk P. nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na to, że walczył z wojskami nie-

mieckimi lub oddziałami hitlerowskimi. Jak wskazano wyżej, skarżący uzyskał

uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu uczestnictwa w walkach o utrwalenie

władzy ludowej, a zatem stanowi to w świetle art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o komba-

tantach wystarczającą podstawę do pozbawienia go tych uprawnień. Organ orzeka-

jący w sprawach pozbawienia uprawnień kombatanckich na podstawie powyższego

przepisu nie jest obowiązany do wyjaśnienia, czy istnieją przesłanki uzasadniające

4

przyznanie takich uprawnień z tytułu działalności określonej w art. 1 ust. 2 pkt 6 tej

ustawy. Pogląd taki wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 marca 1996

r., III ARN 80/95 (OSNAPiUS 1996 nr 18, poz. 261) podzielony został w kolejnych

wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., III RN 8/97 (OSNAPiUS 1997

nr 23, poz. 454), z dnia 9 kwietnia 1999 r., III RN 168/98, z dnia 6 sierpnia 1999 r., III

RN 32/99 i z dnia 17 października 1999 r., III RN 93/99.

We wniosku Minister Sprawiedliwości domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i oddalenia skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa i wniosek rewizji nadzwyczajnej są zasadne. Według niekwestiono-

wanych w zaskarżonym wyroku ustaleń Henryk P. uzyskał uprawnienia kombatanc-

kie z tytułu walki zbrojnej o utrwalenie władzy ludowej od 21 stycznia 1945 r. do 30

września 1945 r. Taki „tytuł” kombatanckiego statusu wynika wprost z zaświadczenia

Zarządu Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Ł. z dnia 2

września 1977 r. Słusznie Minister Sprawiedliwości zwrócił uwagę na to, że w aktach

sprawy zakończonej powyższym ustaleniem uprawnień kombatanckich są po-

chodzące od zainteresowanego oraz od ówczesnej Komendy Wojewódzkiej Milicji

Obywatelskiej w Ł. twierdzenia i zaświadczenie, z których wynika, że Henryk P. w

ramach służby w Komendzie Wojewódzkiej MO, jako jej funkcjonariusz, w okresie od

20 stycznia do 30 września 1945 r. brał udział w walce „z bandami i reakcyjnym pod-

ziemiem”. W aktach tych nie było natomiast jakichkolwiek danych, które mogłyby

wskazywać na to, że oprócz ”utrwalania władzy ludowej” w służbach MO Henryk P.

miał jeszcze jakiekolwiek inne zasługi, które mogłyby stanowić podstawę dla upraw-

nień kombatanckich. Tak więc nie może budzić wątpliwości nie tylko to, że dotych-

czasowy status kombatancki Henryk P. uzyskał z tytułu „utrwalania władzy ludowej”

w ramach służby w MO, ale także, że była to wyłączna podstawa tego statusu. Na-

tomiast w toku postępowania w sprawie, której przedmiotem było pozbawienie Hen-

ryka P. uprawnień kombatanckich, zgłosił on, że w ramach swej służby w MO w

okresie od 21 stycznia 1945 r. do 30 września 1945 r. brał udział w walkach z oku-

pantem i ukrywającymi się wojskami hitlerowskimi. Kontrowersyjnym problemem roz-

patrywanej sprawy są skutki prawne powyższych twierdzeń Henryka P., a przede

wszystkim ich znaczenie dla zakresu postępowania wyjaśniającego w sprawie.

5

Rozważając powyższe zagadnienie Sąd Najwyższy miał na uwadze, że – jak

to słusznie zauważył NSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – przepis art. 25

ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach stanowi samodzielną

podstawę prawną do pozbawienia uprawnień kombatanckich osób, które na mocy

dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia wyłącznie z tytułu działalności w

latach 1944-1965 w charakterze „uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie wła-

dzy ludowej". Pozbawienie uprawnień kombatanckich osób, o których mowa w art. 25

ust. 2 pkt 1 i 2, następuje w postępowaniu administracyjnym określonym przepisami

KPA, a także przepisami rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 września

1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczą-

cych pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowa-

dzania weryfikacji tych uprawnień (Dz.U. Nr 116, poz. 745). Postępowanie to ukie-

runkowane jest na jego przedmiot określony podlegającą w tym postępowaniu pods-

tawą materialnoprawną, w tym wypadku art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach.

Dla zastosowania tego przepisu niezbędne jest wyjaśnienie, czy zachodzą przewi-

dziane w nim warunki, to jest czy osoba, której postępowanie dotyczy na mocy do-

tychczasowych przepisów uzyskała, uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu

działalności w latach 1944-1956 w charakterze uczestnika o ustanowienie i utrwale-

nie władzy ludowej.

W rozpatrywanej sprawie – jak to wyżej przedstawiono – stan faktyczny do-

kładnie odpowiada warunkom określonym w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatan-

tach, przy czym – z treści tego przepisu nie można wyprowadzić obowiązku ustale-

nia, czy osoba, która podlega pozbawieniu uprawnień kombatanckich uzyskanych

wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze uczestnika walk o

ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej, mogłaby uzyskać przyznanie uprawnień

kombatanckich z innego, przewidzianego w ustawie tytułu (por. w tej ostatniej kwestii

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1996 r., III ARN 80/95, OSNAPiUS 1996

nr 18, poz. 261). Należy zauważyć, że przeprowadzenie postępowania wyjaśniające-

go dla ustalenia, czy osoba tracąca uprawnienia kombatanckie na podstawie art. 25

ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach może być uprawniona z innego tytułu, stanowi w

istocie inną sprawę dotyczącą zastosowania innego przepisu prawa materialnego.

Skoro H.P. nie wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu uprawnień kombatanckich z

innego tytułu, to zgłoszone przez niego w rozpatrywanej sprawie twierdzenia jakoby

brał udział w walkach zbrojnych z niemieckim okupantem zmierzają do wyłączenia

6

zastosowania przepisu art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy. Przyjmując dopuszczalność roz-

poznania takiego zarzutu Sąd Najwyższy stwierdził, że fakty, na które się skarżący

powołał, nie stwarzają przeszkody (przesłanki negatywnej) zastosowania art. 25 ust.

2 pkt 2 ustawy o kombatantach. Chodzi tu bowiem o ten okres służby skarżącego w

Milicji Obywatelskiej, z którym związane jest uzyskanie przez niego uprawnień kom-

batanckich z tytułu „walki z bandami i podziemiem”. Bezprzedmiotowe byłoby zatem

przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego dla ustalenia, czy niezależnie od

uczestniczenia w walkach o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej skarżący w

ramach służby w MO - jak twierdzi – „brał udział w walkach zbrojnych z niemieckim

okupantem”. Sąd Najwyższy w pełni bowiem podziela stanowisko rewizji nadzwy-

czajnej, że wykonywanie obowiązków funkcjonariusza MO nie może stanowić pods-

tawy do przyznania uprawnień kombatanckich według art. 1 ust. 2 pkt 6 i art. 2 pkt 2

ustawy o kombatantach przede wszystkim z tego powodu, że Milicja Obywatelska nie

może być traktowana jako zmilitaryzowana służba państwowa w rozumieniu tych

przepisów (por. w tej kwestii wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 października 1999

r., III RN 93/99 – OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 572).

Z powyższych przyczyn podzielając podstawy rewizji nadzwyczajnej Sąd Naj-

wyższy orzekł stosownie do art. 39315

KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1

marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze

zm.).

========================================