I PKN 259/00

Wyrok z dnia 14 lutego 2001 r.

I PKN 259/00

W sprawie, w której pracownik odwołał się od wypowiedzenia i żąda

przywrócenia do pracy, a nie nawiązania stosunku pracy, nie może dojść do

naruszenia art. 12 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie:

SN Józef Iwulski, SA Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2001 r. sprawy z powództwa

Zbigniewa B. przeciwko „E.” Spółce Akcyjnej w T. o przywrócenie do pracy, na sku-

tek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Toruniu z dnia 13 stycznia 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację,

zasądził od Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Toruniu na rzecz adwokata

Marzeny K. i na rzecz adwokata Jadwigi M.-M. po 100 (sto) złotych na rzecz każdej z

nich tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Toruniu wyrokiem z dnia 3 listopada 1999 r. od-

dalił powództwo Zbigniewa B. przeciwko „E.” Spółce Akcyjnej w T. o przywrócenie do

pracy.

Sąd ten ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej od 1974 r., ostat-

nio na stanowisku mechanika urządzeń chłodniczych w dziale energetycznym, na

oddziale chłodni amoniakalnej. Ma on 48 lat, wykształcenie zasadnicze zawodowe.

Otrzymywał w przeszłości dyplomy uznania za wykonywaną pracę, był także auto-

rem wdrożonego projektu racjonalizatorskiego. W ostatnim okresie w pozwanej

Spółce kilkakrotnie przeprowadzane były zwolnienia grupowe. W ich wyniku w zakła-

2

dzie pozostali jedynie pracownicy wysoko oceniani przez przełożonych, w tym po-

wód. W pismach z 7 grudnia 1998 r. pozwana powiadomiła Rejonowy Urząd Pracy i

działające w zakładzie związki zawodowe o zamierzonym wypowiedzeniu stosunków

pracy 450 osobom w okresie trzech miesięcy od 23 stycznia 1999 r. Decyzją zarządu

pozwanej z 24 grudnia 1998 r. został wprowadzony regulamin zwolnień. W ramach

planowanego ograniczenia zatrudnienia, na oddziale chłodni amoniakalnej liczba

pracowników miała zostać zmniejszona z 23 do 20 osób. Jednocześnie istniała

możliwość, aby dwie spośród osób zwalnianych z tego oddziału zostały zatrudnione

na oddziale wodnym, z nieco niższym wynagrodzeniem, tj. bez dodatku z tytułu

pracy w warunkach szkodliwych w kwocie około 100 złotych. Z trzecią osobą umowa

o pracę miała zostać rozwiązana definitywnie. Przełożeni powoda dokonali oceny

podległych pracowników pod kątem ich przydatności do pracy u pozwanej. Z uwagi

na charakter produkcji, głównym kryterium tej oceny była zdolność pracownika do

wykonywania obowiązków w ramach ratownictwa chemicznego, wykorzystywanego

także w akcjach ratowniczych poza zakładem pracy. Zakładano, że w miarę

możliwości ratownicy nie powinni odejść z zakładu. Pod uwagę brano ponadto za-

angażowanie, wykształcenie pracownika, możliwość uzyskania stałych świadczeń po

odejściu z zakładu pracy oraz ocenę widniejącą w arkuszach okresowych ocen, przy

czym różnice ocen między pracownikami nie przekraczające 5 punktów nie były

uważane za istotne. Oprócz powoda na oddziale chłodni amoniakalnej pracowało

ostatnio pięć osób nie posiadających statusu ratownika. Do zwolnienia wytypowano

trzy osoby: jednego ratownika i dwie osoby nie posiadające takich uprawnień, w tym

powoda. Wśród pracowników nie będących ratownikami, z którymi nie zamierzano

rozwiązać umów o pracę, był jeden pracownik z wykształceniem policealnym, pra-

cownik przebywający na powtarzających się zwolnieniach lekarskich oraz dwaj pra-

cownicy uzyskujący oceny na takim samym poziomie, jak powód, lecz bez uprawnień

do zasiłku przedemerytalnego dla bezrobotnych. Pracownikom wytypowanym do

zwolnienia zaproponowano przeniesienie na oddział wodny. Powód odmówił, na-

tomiast dwie pozostałe osoby przyjęły propozycję. Powód poinformował przełożo-

nych o chorobie nowotworowej swej żony. Chorobę stwierdzono w 1990 r. Żona po-

woda nie podjęła leczenia specjalistycznego, poprzestając na leczeniu niekonwen-

cjonalnym. Jest ona jedyną osobą pozostającą na utrzymaniu powoda. Pismo zawie-

rające wypowiedzenie umowy o pracę z przyczyn ograniczenia produkcji i zmiany

organizacji pracy wręczono powodowi 13 kwietnia 1999 r. Wypowiedzenie umowy o

3

pracę Sąd Rejonowy uznał za zasadne i zgodne z prawem oraz regulaminem zwol-

nień. Nie znalazł też podstaw do zakwestionowania wyboru powoda do zwolnienia,

po porównaniu jego sytuacji z sytuacją pracowników, których nie zwolniono.

Powód zaskarżył ten wyrok, a Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Toruniu zmienił go jedynie w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach proce-

su, oddalając apelację w pozostałej części. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy, nie uznał za możliwe badania potrzeby

zwalniania pracownika, wychodząc z założenia, że nie jest powołany do badania za-

sadności i celowości zmniejszenia stanu zatrudnienia. Sąd Okręgowy podniósł, że w

myśl § 2 ust. 1 i 4 regulaminu, zwolnieniom - poza pracownikami ustawowo objętymi

ochroną stosunku pracy (z zastrzeżeniem ust. 4) - nie podlegali pracownicy będący

jedynymi żywicielami rodzin oraz inwalidami, których inwalidztwo powstało na skutek

pracy w „E.”. Powód podnosił w apelacji, że toczy się postępowanie, w wyniku które-

go może zostać uznany inwalidą. Zdaniem Sądu Okręgowego ta okoliczność ani fakt,

że jest jedynym żywicielem rodziny, nie ma znaczenia, ponieważ w myśl ust. 4

ochronie przed zwolnieniem nie podlegają pracownicy, którzy mają uprawnienia do

zasiłku przedemerytalnego. Powodowi taki zasiłek przysługuje. Sąd dokonał porów-

nania sytuacji powoda i innych osób, które nie zostały zwolnione, mając na uwadze,

że podstawowym kryterium oceny, zgodnie z regulaminem, była przydatność pra-

cownika (w tym przynależność do ratownictwa chemicznego), a dalszym sytuacja

osobista (rodzinna i materialna). Dokonany przez pracodawcę wybór powoda do

zwolnienia z pracy został zaaprobowany.

Powód wniósł kasację od tego wyroku, podnosząc zarzut naruszenia prawa

materialnego: art. 8, 45 i 42 Kodeksu pracy, art. 1 ust. 1 i art. 12 ustawy z dnia 29

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), a także § 1 pkt 2, 3 i 4, § 2 ust. 1 pkt 1, 4 i ust.

2 regulaminu zwolnień grupowych pozwanego. Podniósł też zarzut naruszenia prawa

procesowego: art. 233 § 1, 227, 328 i 232 KPC. W uzasadnieniu kasacji podniesiono,

że po wypowiedzeniu umowy o pracę powodowi w wydziale, w którym pracował, zo-

stał zatrudniony pracownik z innego działu; wydział, ani miejsce pracy powoda nie

zostały zlikwidowane. Dokonując odmiennych ustaleń Sąd naruszył prawo i dopuścił

się uchybień procesowych. Naruszono też art. 12 ustawy z 1989 r. nie zatrudniając

ponownie powoda. Powód jako jedyny żywiciel rodziny spełnia warunek z § 2 ust. 1

4

pkt 1 regulaminu zwolnień grupowych. Inna interpretacja tego przepisu jest

sprzeczna z jego treścią. Sprzecznie z zasadą swobodnej oceny materiału dowodo-

wego, nie przeprowadzając postępowania dowodowego, Sąd Okręgowy ustalił, że

powód odmówił pracy na innym oddziale. Zeznania powoda zostały potraktowane

wybiórczo i wypaczono ich sens. Ponadto, propozycja taka nie została powodowi

przedstawiona na piśmie. Powód posiadał najwyższe kwalifikacje, najdłuższy staż

pracy i najlepsze doświadczenie zawodowe.

Kasacja zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona. Zaskarżone orzeczenie ma za podstawę usta-

lenia i rozważania przeprowadzone na kilku poziomach. Pozwany pracodawca prze-

prowadzał zwolnienia grupowe. W ramach tych zwolnień wypowiedziano powodowi

umowę o pracę, podając jako przyczynę ograniczenie produkcji i zmiany organizacji

pracy. Są to przyczyny objęte dyspozycją art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989

r. o szczególnych zasadach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw. W przepisie tym mowa jest o

przyczynach organizacyjnych i ekonomicznych, których zaistnienie umożliwia zwal-

nianie pracowników na zasadach określonych w tej ustawie. Sąd ustalił, że przyczy-

ny te rzeczywiście miały miejsce. Nie zostało bynajmniej ustalone, że przyczyną wy-

powiedzenia była likwidacja wydziału lub miejsca pracy powoda. Niezrozumiałe są

zatem zarzuty naruszenia art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych oraz – bliżej

nieskonkretyzowane – zarzuty popełnienia uchybień procesowych w związku z rze-

komym ustaleniem likwidacji miejsca pracy powoda. Zarzut naruszenia art. 12

ustawy polega na nieporozumieniu. W przepisie tym uregulowany został obowiązek

pracodawcy ponownego zatrudnienia pracownika zwolnionego na podstawie tej

ustawy. Powód nie dochodził nawiązania stosunku pracy z powołaniem się na tę

normę prawną. Przedmiotem żądania i wyrokowania było przywrócenie do pracy.

Przepis art. 12 objęty zarzutem kasacji nie był i nie mógł być stosowany przez Sąd

Okręgowy w tej sprawie. Sąd badał natomiast, po stwierdzeniu zaistnienia wskaza-

nych przez pracodawcę przyczyn wypowiedzenia, zasadność wyboru powoda jako

osoby, z którą rozwiązano stosunek pracy w ramach zwolnień grupowych. Prawidło-

5

wość działania pracodawcy w tym względzie podlegała kontroli przy uwzględnieniu

przepisów regulaminu zwolnień i zasad współżycia społecznego. Regulamin (w

szczególności objęte podstawami kasacji jego § 1 pkt 2, 3 i 4 oraz § 2 ust. 1 pkt 1 i 4

i ust. 2) nie został naruszony. W § 1 ust. 2 określono, że podstawowym kryterium

zakwalifikowania pracownika do zwolnienia jest jego przydatność w komórce organi-

zacyjnej, w której jest zatrudniony. Przez przydatność, zgodnie z ust. 3 należało ro-

zumieć efektywność, wszechstronność, kwalifikacje, inicjatywę i dyscyplinę w pracy.

Przepisy te zostały prawidłowo zinterpretowane przez Sąd Okręgowy. Kryterium

kwalifikacji jest jasne, według niego zatrzymano w zakładzie pracownika o najwyż-

szym poziomie wykształcenia, jedynego z wykształceniem policealnym. Wszech-

stronność to także przynależność do ratownictwa chemicznego. Tego kryterium po-

wód nie spełniał. Dopiero w razie jednakowego wyniku analizy przydatności pracow-

ników do pracy należało (w myśl § 1 ust. 4) brać pod uwagę sytuację osobistą (ro-

dzinną i materialną) pracowników. W kasacji, mimo podniesienia zarzutu naruszenia

§ 1 ust. 4 nie wskazano, na czym polegał rzekomy błąd w jego wykładni lub zasto-

sowaniu. Nie twierdzi się też, by sytuacja osobista powoda była wyraźnie gorsza niż

pracowników, z którymi nie rozwiązano stosunków pracy. W kolejnym, 2 paragrafie

regulaminu określony został (w ustępie 1) krąg pracowników objętych dodatkową

(poza wynikającą z ustaw) ochroną przed zwolnieniem. Ochrona ta dotyczyła między

innymi jedynych żywicieli rodzin i inwalidów, których inwalidztwo powstało na skutek

pracy w „E.”. W kasacji zarzuca się, że powód był objęty ochroną przed zwolnieniem

z tych dwóch przyczyn. Nie wnikając w zasadność tego twierdzenia, trzeba podzielić

pogląd Sądu Okręgowego, że w przypadku powoda szczególna ochrona przed zwol-

nieniem wynikająca z § 2 ust. 1 regulaminu była uchylona z mocy ustępu 4. Zgodnie

z tym przepisem ochronie przed zwolnieniem nie podlegają pracownicy wymienieni w

ust. 1 w przypadku możliwości uzyskania uprawnienia do zasiłku przedemerytalnego

w dniu rozwiązania stosunku pracy. Ustalenie, że powód miał takie uprawnienie nie

jest kwestionowane w kasacji. Nie ostał się zatem zarzut błędnej wykładni i niewła-

ściwego zastosowania wskazanych w kasacji przepisów regulaminu. Dopiero po

stwierdzeniu zgodności z prawem i zasadności dokonanego wypowiedzenia, Sąd

badał, czy pracodawca nie naruszył zasad współżycia społecznego, o których jest

mowa w art. 8 KP. W tym kontekście czynione były ustalenia dotyczące zapropono-

wania powodowi pracy na innym wydziale. Sąd wskazał dowody, na których się

oparł, dokonując tego ustalenia. Nie chodziło tylko o zeznania powoda. Zarzut prze-

6

kroczenia swobody oceny dowodów, odniesiono w kasacji tylko do oceny zeznań

powoda. Okoliczność ta nie była jednak istotna dla rozstrzygnięcia, nie ma wobec

tego potrzeby szerszego omawiania tego zarzutu. Nie można bowiem zarzucić pra-

codawcy, że postąpił sprzecznie z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem swego prawa wówczas, gdyby propozycji takiej po-

wodowi nie złożył. Inne okoliczności, które zmieniałyby ocenę dokonanego wypowie-

dzenia w płaszczyźnie art. 8 KP nie zostały podniesione w kasacji. Pozostałe zarzuty

naruszenia przepisów postępowania nie zostały bliżej wyjaśnione. Nie wiadomo, na

czym polegać miało naruszenie art. 227 KPC, w którym określony jest przedmiot do-

wodów (fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie). Podobnie nie

jest jasne, w czym powód upatruje naruszenia art. 232 KPC regulującego ciężar do-

wodu. Nie został też wyjaśniony zarzut naruszenia art. 328 KPC odnoszącego się do

uzasadnienia wyroku.

Ponieważ kasacja nie zawiera usprawiedliwionej podstawy, podlegała ona od-

daleniu (art. 39312

KPC).

========================================