III ZP 38/00

Wyrok z dnia 13 lutego 2001 r.

III ZP 38/00

Przepis art. 711

§ 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju są-

dów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) nie

stanowił przeszkody do nabycia przez nauczyciela akademickiego prawa do

emerytury z tytułu pracy na uczelni, niezależnie od pobierania uposażenia sę-

dziego w stanie spoczynku.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-

ka, sprawy z wniosku Leona C.-T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w C. o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia

13 lutego 2001 r. apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w C. od wy-

roku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 grudnia 1999 r. [...]

o d d a l i ł apelację.

U z a s a d n i e n i e

Leon C.-T., po spełnieniu warunków przewidzianych w art. 27 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zwrócił się do Oddziału Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w C. o przyznanie emerytury z tytułu wieloletniego ubezpieczenia jako

uniwersytecki pracownik naukowy. Organ rentowy odmówił mu prawa do tego świad-

czenia, tłumacząc odmowę kolizją zachodzącą między prawem do emerytury a po-

bieraniem przez wnioskodawcę uposażenia, należnego sędziemu w stanie spoczyn-

ku na podstawie art. 711

§ 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju są-

dów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.).

Sąd Okręgowy w Krakowie uwzględnił odwołanie i wyrokiem z dnia 22 grudnia

1999 r. przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury, uznawszy za niewątpliwe

2

spełnienie przez niego wszystkich warunków ustawowych do tego świadczenia. Sąd

pierwszej instancji przyjął, że powołany przez organ rentowy przepis dotyczy wyłą-

czenia prawa do świadczeń ubezpieczeniowych należnych tylko z tytułu wykonywa-

nia pracy sędziowskiej, który nie może pozbawiać nauczyciela akademickiego prawa

do emerytury z tytułu jego zatrudnienia.

Przy rozpatrywaniu apelacji, w której Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych konsekwentnie twierdził, że przepis art. 711

§ 6 prawa o u.s.p. wyłącza możli-

wość przyznania i wypłaty emerytury z ubezpieczenia społecznego z zachowaniem

prawa do pobierania uposażenia sędziego w stanie spoczynku, Sąd Apelacyjny po-

wziął przedstawioną w skierowanym do Sądu Najwyższego zagadnieniu prawnym

poważną wątpliwość:

“czy sędzia w stanie spoczynku, otrzymujący uposażenie przewidziane w art.

711

§ 2 prawa o u.s.p. z tytułu wykonywania pracy sędziego w wymiarze połowy

etatu, jest uprawniony do pobierania równocześnie emerytury pracowniczej z tytułu

zatrudnienia wykonywanego poza służbą sędziowską ?”.

Sąd drugiej instancji podniósł, że przyznanie wnioskodawcy emerytury pra-

cowniczej - wobec spełnienia ustawowych warunków do emerytury - nie budzi za-

strzeżeń, w związku z czym orzeczenie Sądu Okręgowego jest prawidłowe. Wypo-

wiedział również pogląd, że sędzia pobierający uposażenie po przejściu w stan spo-

czynku nie może być pozbawiony prawa do świadczenia nabytego z tytułu wykony-

wania pracy nauczyciela akademickiego.

Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i ustalił, że Leon C.-T. przez 53

lata i 11 dni (okresów składkowych i nieskładkowych) był ubezpieczonym pracowni-

kiem, ostatnio profesorem prawa Uniwersytetu Ś., a w okresie od dnia 1 października

1990 r. do dnia 11 maja 1998 r. sędzią Sądu Apelacyjnego w K. Z dniem 12 maja

1998 r., po ukończeniu 65 lat, przeszedł w stan spoczynku, zachowując prawo do

części uposażenia (okoliczności bezsporne).

Następnie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczem do rozsądzenia sporu prawnego, jaki powstał między stronami w ni-

niejszej sprawie, jest wykładnia przepisu art. 711

§ 6 - wprowadzonego do prawa o

u.s.p. nowelą z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782) - stanowiącego, że

przejście sędziego w stan spoczynku powoduje utratę prawa do emerytury lub renty

3

z ubezpieczenia społecznego. Organ rentowy dopatrywał się w tym przepisie warun-

ku powodującego utratę lub wyłączającego nabycie prawa do emerytury lub renty,

mimo spełnienia wymagań stawianych w prawie ubezpieczenia społecznego, zgod-

nie z twierdzeniem, że “emerytura z ubezpieczenia społecznego przysługuje, jeżeli

ubezpieczony nie jest uprawniony do pobierania uposażenia w stanie spoczynku”,

natomiast wnioskodawca, a także Sądy meriti, traktowały ten przepis jako regułę

wyłączającą prawo tylko do tych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które

zostały zastąpione uposażeniem w stanie spoczynku. W ocenie Sądów, “nie przysłu-

gują tylko te świadczenia z ubezpieczenia społecznego, w miejsce których osoba do

nich uprawniona uzyskuje uposażenie w stanie spoczynku”.

Prawidłowa wykładnia omawianego przepisu wymaga odniesienia się do jego

funkcji, a zwłaszcza kontekstu i czasu, w którym został wprowadzony do porządku

prawnego. Należy więc przede wszystkim zważyć, że przepis ten uchwalony został w

związku z narzuconą przepisem art. 180 Konstytucji RP zmianą sytuacji prawnej sę-

dziów, kończących aktywne pełnienie funkcji. W związku z tą zmianą zabezpieczenie

emerytalne, któremu sędziowie podlegali jako pracownicy, zostało zastąpione sta-

nem spoczynku, gwarantującym prawo do uposażenia, nie wynikające jednak - jak w

wypadku zabezpieczenia społecznego - ze spełnienia ryzyka ubezpieczeniowego,

lecz z realizacji konstytucyjnego obowiązku zachowania wysokiego statusu sędziego,

którego miernikiem jest między innymi uposażenie stosowne do godności sprawo-

wanego urzędu. Tym samym sędziowie znaleźli się w sferze świadczeń Skarbu Pań-

stwa, w której pozostawali w okresie międzywojennym i do czasu wejścia w życie

dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z dnia 25 czerwca 1954 r. (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1956 r. Nr 43, poz. 200), sytuującego ich w powszechnym sys-

temie emerytalnym pracowników - choć na innych zasadach - niż określone ustawą z

dnia 11 grudnia 1923 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy państwowych i

zawodowych wojskowych (Dz.U. z 1924 r. Nr 6, poz. 46 ze zm.) w związku z art. 108

-111 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 lutego 1928 r. -

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 12, poz. 93 ze zm.). W okresie II

Rzeczypospolitej sędziowie czerpali swe prawo do emerytury z systemu zabezpie-

czenia społecznego, w którym świadczenia były wypłacane z wydzielonej części bu-

dżetu, a nie - jak w modelu ubezpieczenia społecznego - z funduszu pochodzącego

ze składek. Należy zaznaczyć, że emerytury sędziowskie nie utraciły charakteru

świadczeń zabezpieczeniowych również po zmianie ustawy z dnia 11 grudnia 1923

4

r., dokonanej rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 paź-

dziernika 1933 r. (Dz.U. Nr 86, poz. 668), polegającej na wprowadzeniu zasady uisz-

czania z funduszy państwowych składek do Państwowego Zakładu Emerytalnego.

Ustawą z dnia 28 sierpnia 1997 r. - ze skutkiem od dnia 1 stycznia 1998 r. -

wyłączono sędziów z systemu powszechnego zaopatrzenia społecznego pracowni-

ków i ich rodzin, w związku z czym nie nabywają prawa do świadczeń z tytułu ubez-

pieczenia ani zabezpieczenia; w stanie spoczynku pobierają uposażenie (część wy-

nagrodzenia) z budżetu państwa, za pośrednictwem jednostek organizacyjnych, w

których ostatnio otrzymywali wynagrodzenie (por. rozporządzenie Ministra Sprawie-

dliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu usta-

lania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w

stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin - Dz.U. Nr 130, poz. 869). W związku z

tym, od dnia 1 stycznia 1998 r. od wynagrodzenia sędziów nie odprowadza się skła-

dek na ubezpieczenie społeczne (art. 781

§ 1 prawa o u.s.p.).

Przedstawione zmiany oraz ich historyczne uwarunkowania nakazują trakto-

wanie analizowanego przepisu art. 711

§ 6 prawa o u.s.p. przede wszystkim jako

normy kolizyjnej, prowadzącej do wyeliminowania możliwości realizacji przez sę-

dziów prawa do świadczeń emerytalnych, nabytego w związku z wieloletnim pozo-

stawaniem w systemie ubezpieczenia społecznego pracowników. Celem tej normy, w

związku z uzyskaniem przez sędziów prawa do uposażenia w stanie spoczynku, było

także rozliczenie opłaconych przez nich składek na ubezpieczenie społeczne, przy

czym cel ten, co oczywiste, nie obejmował - i nie mógł obejmować - rozliczenia skła-

dek opłacanych z innego tytułu niż zatrudnienie na stanowisku sędziego.

Ustawodawcy, lokującemu omawiany przepis poza systemem zabezpieczenia

społecznego, nie można także przypisywać zamiaru potraktowania uposażenia wy-

płacanego sędziom w stanie spoczynku jako odpłaty za składki wpłacone do fundu-

szu ubezpieczeń społecznych zaspokajającej utratę praw emerytalnych z ubezpie-

czenia społecznego, bez względu na tytuł ich powstania. Taki zamiar ustawodawcy,

równoznaczny z ustanowieniem reguły inferencyjnej, określającej treść stosunków

prawnych powstałych pod rządem dawnej ustawy, musiałby być uznany za prowa-

dzący do kolizji z zasadą ochrony praw (ekspektatyw praw) słusznie nabytych. W

odniesieniu do prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, przysługującego

w zamian za składkę wniesioną do funduszu ubezpieczeniowego, kolizja ta byłyby

szczególnie jaskrawa. Tak więc wykładnia przepisu art. 711

§ 6 prawa o u.s.p. musi

5

być oparta na założeniu, że ustawodawca, działając w granicach zasad konstytucyj-

nych, w szczególności w granicach zasady ochrony praw nabytych, związanej z za-

sadami państwa prawnego oraz pewności prawa i zaufania obywateli do państwa i

stanowionego przez nie prawa, mógł cofnąć nabyte prawa emerytalne wynikające z

odmiennego niż obowiązujące przed dniem 1 stycznia 1998 r. uregulowania prawnej

sytuacji sędziów w stanie nieczynnym, natomiast nie mógł, działając z poszanowa-

niem tych zasad, uchylić nabytego prawa do świadczeń emerytalnych z tytułu innego

zatrudnienia niż pełnienie funkcji sędziego. Przyjęcie odmiennego, prezentowanego

przez organ ubezpieczeń społecznych, pojmowania omawianego przepisu, prowa-

dziłoby do zaakceptowania odjęcia przez ustawodawcę nabytego prawa do świad-

czeń bez żadnej rekompensaty, co w świetle poczynionych uwag jest niedopuszczal-

ne, niezależnie od faktu, że - co już podnoszono - uposażenie sędziego w stanie

spoczynku nie stanowi ekwiwalentu składek wpłaconych do funduszu ubezpieczeń

społecznych.

W konsekwencji stwierdzenia, że sędzia pobierający uposażenie w stanie

spoczynku utracił uprawnienie tylko do tych świadczeń z ubezpieczenia społecznego,

które nabył w związku z pełnieniem funkcji sędziego, należy przyjąć dopuszczalność

równoległego (jednoczesnego) istnienia prawa do uposażenia sędziowskiego oraz

prawa do emerytury z tytułu innej pracy, nabytego po spełnieniu warunków przewi-

dzianych w art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.); w świetle prze-

prowadzonego wywodu jest oczywiste, że przepis art. 711

§ 6 prawa o u.s.p. nie stoi

nabyciu tego prawa na przeszkodzie.

Na uboczu - zważywszy, że skutki równoległego istnienia prawa do emerytury

i renty oraz uposażenia sędziego nie były przedmiotem decyzji organu rentowego, a

więc nie zostały objęte niniejszą sprawą - należy zauważyć, iż zbieg praw do świad-

czeń, prowadzący do ograniczenia ich wypłaty, został przewidziany przez ustawo-

dawcę jedynie w odniesieniu do uposażenia sędziego w stanie spoczynku i renty in-

walidy wojennego oraz renty z tytułu wypadku przy pracy. Z kolei, w zakresie świad-

czeń emerytalnych, zbieg dotyczy tylko uposażenia rodzinnego przysługującego

wraz z prawem do emerytury lub renty (por. art. 782

prawa o u.s.p., a także przepisy

art. 54 ust. 3a ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin - jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 oraz art.

24 ust. 2a ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu

6

wypadków przy pracy i chorób zawodowych - jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30,

poz. 144, po zmianach wprowadzonych art. 146 pkt 6, lit. b, art. 148 pkt 4 lit. a oraz

art. 152 pkt 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. Nr 162, poz.1118).

Z tych wszystkich względów uznano apelację za bezzasadną, co doprowadziło

do jej oddalenia (art. 385 KPC).

========================================