I KZP 49/00

UCHWAŁA Z DNIA 27 LUTEGO 2001 R.

I KZP 49/2000

Uprawnienie do dochodzenia roszczeń, o których mowa w art. 8

ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod-

ległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), przysłu-

guje również takiemu dziecku osoby represjonowanej, które zostało po

śmierci tej osoby przysposobione w drodze adopcji niepełnej na podstawie

art. 64 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. – kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34,

poz. 308 ze zm.), jeżeli nie nastąpiło przekształcenie tego przysposobienia

w pełne.

Przewodniczący: sędzia SN J. Bratoszewski (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Szewczyk, F. Tarnowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Janusza N., po rozpoznaniu, przekazane-

go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Apelacyjny w R., postano-

wieniem z dnia 21 grudnia 2000 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy uprawnienie do dochodzenia roszczenia, o którym mowa w art.

8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orze-

czeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149

z późn. zm.) przechodzi na dziecko (biologiczne) osoby represjono-

2

wanej, które po jej śmierci zostało przysposobione na podstawie art.

64 i następne kodeksu rodzinnego z dnia 2 sierpnia 1950 r. (Dz. U.

Nr 34, poz. 311) – adopcja niepełna (art. XIII § 1 ustawy z dnia 25 lu-

tego 1964 r. – przepisy wprowadzające kodeks rodzinny i opiekuń-

czy, Dz. U. z 5 marca 1964 r., Nr 9, poz. 60 w zw. z art. 124 k.r.o.)?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 441 k.p.k. do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne zrodziło się w następującym układzie

procesowym.

Janusz N. jest biologicznym dzieckiem Antoniego i Janiny Ż., którzy

działali na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i z tego powodu

byli ścigani w 1946 r. przez ówczesne organy bezpieczeństwa, a następnie

zostali skrytobójczo zamordowani. Po śmierci rodziców Janusz N. został

adoptowany postanowieniem Sądu Powiatowego w S. z dnia 4 grudnia

1953 r. przez Jana Rudolfa N. i Stefanię N.

We wniosku skierowanym do Sądu Okręgowego w R. Janusz N.

wniósł, między innymi, o zasądzenie na jego rzecz kwoty 50.000 zł tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłą ze śmierci jego rodziców

Antoniego i Janiny Ż.

Sąd Okręgowy w R., wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2000 r., oddalił ten

wniosek, wychodząc z założenia, że roszczenie to wnioskodawcy nie przy-

sługuje, gdyż po przysposobieniu go utracił on uprawnienia przewidziane w

art. 8 ust. 1 ustawy „lutowej”. W wyniku apelacji wniesionej przez pełno-

mocnika wnioskodawcy, kwestionującej słuszność tego stanowiska, sprawę

3

rozpoznawał Sąd Apelacyjny w R., który uznał, że przy rozpoznaniu apela-

cji wyłoniło się zagadnienie prawne, wymagające dokonania zasadniczej

wykładni ustawy, i dlatego zwrócił się do Sądu Najwyższego na podstawie

art. 441 k.p.k. o jego rozstrzygnięcie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne da się sprowadzić do kwestii, czy

przysposobienie niepełne, o którym mowa w art. 124 kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego – w odróżnieniu od przysposobienia pełnego – powoduje

utratę przez osobę przysposobioną uprawnień dziecka, a w szczególności,

uprawnień do dochodzenia roszczeń przewidzianych w art. 8 ust. 1 w zw.

z art. 11 ust. 2 ustawy „lutowej” po represjonowanych rodzicach, którzy na

skutek tych represji ponieśli śmierć.

Co do tego bowiem, że przysposobienie wnioskodawcy dokonane

pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r. traktuje się w aktualnym stanie

prawnym jako przysposobienie niepełne, ze skutkami przewidzianymi w art.

124 obecnie obowiązującego kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie ma

wątpliwości, gdyż tak właśnie należy je traktować z mocy art. XIII przepi-

sów wprowadzających kodeks rodzinny i opiekuńczy (ustawa z dnia 25

lutego 1964 r.).

Ustosunkowując się zatem do skutków prawnych, jakie wywołuje

przysposobienie niepełne w zestawieniu z uprawnieniami „dziecka” przewi-

dzianymi w art. 8 ust. 1 powołanej ustawy, stwierdzić należy, że zgodnie z

art. 124 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, istota przysposobienia

niepełnego sprowadza się do tego, że jego skutki polegają wyłącznie na

powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym. Przy-

sposobiony nie zostaje w pełni włączony do rodziny przysposabiającego,

jak też nadal pozostaje członkiem swej rodziny naturalnej, zachowując

wszelkie więzy pokrewieństwa z tą rodziną, przy czym wchodzi w skład ro-

dziny przysposabiającego, a nie swoich rodziców naturalnych (zob. J. Igna-

4

towicz, K. Piasecki, J. Pietrzykowski, J. Winiarz: Kodeks rodzinny i opie-

kuńczy z komentarzem, Warszawa 1990, s. 499-500, B. Walaszek: Przy-

sposobienie w polskim prawie rodzinnym oraz w polskim prawie międzyna-

rodowym prywatnym i procesowym, Warszawa 1966, s. 278 oraz H. Cie-

pła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki i M. Sychowicz: Kodeks

rodziny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 2000, s. 691). Korelatem

ograniczenia skutków przysposobienia do samego tylko przysposabiające-

go j e s t b r a k z e r w a n i a w i ę z i p r a w n e j z j e g o r o d z

i n ą naturalną. Wszelkie więzy i związane z nimi prawa i obowiązki w sto-

sunku do rodziny naturalnej przysposobionego z o s t a j ą z a c h o w a n

e o tyle, o ile nie wyłącza ich stosunek przysposobienia.

Wyrazem zachowania tych uprawnień (lub obowiązków) przez osobę

przysposobioną – w wypadku przysposobienia niepełnego – jest regulacja

zawarta w art. 131 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w myśl które-

go może ją obciążać – choć w ostatniej kolejności – obowiązek alimenta-

cyjny, wobec wstępnych i rodzeństwa, a także regulacja dotycząca dzie-

dziczenia (art. 937 pkt 3 k.c.). W piśmiennictwie cywilistycznym przyjmuje

się bowiem, że w wypadku adopcji niepełnej przysposobiony dziedziczy

nadal po swoich krewnych (T. Sokołowski: Dziedziczenie w związku z

przysposobieniem, Rejent 1996, nr 11, s. 87; Kodeks cywilny, Komentarz,

pod redakcją K. Pietrzykowskiego, Warszawa 1998 r., s. 727 – 728). Iden-

tyczne stanowisko zajął też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia

1968 r. (niepublik.).

Wszystkie wskazane uprawnienia przysposobionego – w wypadku

przysposobienia niepełnego – świadczą o tym, że nie przestaje on być

„dzieckiem” swych naturalnych rodziców, a w konsekwencji tego przyjąć

należy, że przysługują mu także uprawnienia wynikające z art. 8 ust. 1 w

zw. z art. 11 ust. 2 powołanej na wstępie ustawy „lutowej”, chyba że nastą-

piłoby przekształcenie tego przysposobienia w pełne.