II UKN 245/00

Wyrok z dnia 28 lutego 2001 r.

II UKN 245/00

Świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego pozostające w

zbiegu nie tracą samodzielnego charakteru, mimo wypłacania ich w jednej

kwocie.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner Sędziowie: SN Beata Gudowska, SA

Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2001 r. sprawy z wniosku

Zyty K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.B. o rentę z

tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową, na skutek kasacji wnio-

skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 sierpnia 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.B. z 15 maja 1995

r. zostało przyznane Zycie K. prawo do renty w III grupie inwalidów z tytułu choroby

zawodowej. W orzeczeniu Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Za-

trudnienia wyznaczono termin badań kontrolnych na kwiecień 1997 r. Wnioskodaw-

czyni nie zgłosiła się na badania mimo dwukrotnego wezwania w związku z czym

decyzją z 1 września 1998 r. organ rentowy wstrzymał dalszą wypłatę renty, pozo-

stawiając do dalszej realizacji wypłatę emerytury, którą wnioskodawczyni pobierała w

zbiegu z rentą.

Wyrokiem z dnia 25 lutego 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Bielsku-Białej oddalił odwołanie od wymienionej decyzji i przekazał

odrębnym postanowieniem organowi rentowemu wniosek ubezpieczonej o wznowie-

nie wypłaty wstrzymanego świadczenia.

W apelacji od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie za-

sady niedziałania prawa wstecz przez zastosowanie jej do świadczenia rentowego,

2

przyznanego na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z ty-

tułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr

30, poz. 144 ze zm.), przepisów ustawy z 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych

ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) oraz rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o nie-

zdolności do pracy dla celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612). Zdaniem skarżącej

renta została jej przyznana na stałe. Przepisy, na podstawie których została jej przy-

znana renta, nie przewidywały renty okresowej. Za jej stałym charakterem przema-

wiało ponadto, że w związku z zachorowaniem na chorobę zawodową stwierdzono

stały uszczerbek na zdrowiu oraz że renta była wypłacana łącznie z emeryturą jako

jedno świadczenie. Wnioskodawczyni domagała się objęcia rozpoznaniem przez Sąd

wniosku o wznowienie wypłaty renty.

Wyrokiem z dnia 10 sierpnia 1999 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił

apelację. Sąd Apelacyjny podzielił dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktycz-

ne. W zakresie charakteru pobieranej przez wnioskodawczynię renty nie ma, zda-

niem Sądu, podstaw do przypisywania jej charakteru świadczenia przyznanego na

stałe. O stałym charakterze renty nie można wnosić z faktu pobierania jej w zbiegu z

emeryturą. Nie przesądza o takim charakterze renty okoliczność przyznania wnio-

skodawczyni jednorazowego odszkodowania z tytułu stałego uszczerbku na zdrowiu

na podstawie przepisów ustawy wypadkowej. Wreszcie, z przepisów ustawy z 28

czerwca 1996 r. zmieniającej ustawę o z.e.p., wynika, że do dotychczasowych inwa-

lidów III grupy, mających wyznaczone kontrolne badanie stanu inwalidztwa, orzeka-

nie w kwestii niezdolności do pracy następuje przy zastosowaniu znowelizowanych

przepisów o niezdolności do pracy, w tym również dotyczących poddania się badaniu

lekarskiemu oraz skutków nie poddania się temu badaniu bez uzasadnionych przy-

czyn.

W kasacji od tego wyroku skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię przepisów ustaw: z dnia 17 października 1991 r. o rewalory-

zacji emerytur i rent (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), z dnia 12 czerwca 1975 r. o

świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy, z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze-

niu emerytalnym (cyt. wyżej), przepisów zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Polityki

Socjalnej z 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwa-

lidztwa i zatrudnienia (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze zm.) przez przyjęcie, że w świetle

tych przepisów oraz treści decyzji ZUS z 15 maja 1995 r. sporna renta nie miała cha-

3

rakteru trwałego. Domagała się w związku z tym uchylenia decyzji organu rentowego

z dnia 1 września 1998 r. i wznowienia „wypłaty świadczenia łącznego”, przyznania

kosztów postępowania kasacyjnego, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i

przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W uza-

sadnieniu kasacji skarżąca wywodziła, że prawo do świadczenia w zbiegu wynika z

art. 24 w związku z art. 25 ustawy wypadkowej. Przepisy te mają charakter szcze-

gólny w stosunku do przepisów poprzednio obowiązujących ustawy o z.e.p., wyłą-

czają tym samym zastosowanie art. 102 ust. 1 ustawy o z.e.p. Przyznana wniosko-

dawczyni renta miała od początku charakter świadczenia stałego, w związku z czym

nie miały do niej zastosowania przepisy ustawy z 28 czerwca 1996 r. zmieniające

ustawę o z.e.p., ponieważ oznaczałoby to dopuszczenie działania prawa wstecz. Po-

nadto, skarżąca nie poddała się badaniu lekarskiemu z uzasadnionej przyczyny, po-

legającej na istnieniu przeświadczenia o stałym charakterze pobieranej renty wyni-

kającym ze stwierdzonego 30 % stałego uszczerbku na zdrowiu oraz związanej z

faktem, że nie została wezwana na badania kontrolne w terminie ustalonym przez

KIZ, tj. w kwietniu 1997 r. Skarżąca zarzuciła również, że Sąd nie dopuścił wniosko-

wanych przez nią dowodów w postaci przesłuchania świadków oraz dowodu z opinii

biegłego „na okoliczność wskazaną przez skarżącą”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (art. 3931

pkt

2 KPC). Brak „zarzutu procesowego” powoduje, że ustalenia stanowiące faktyczną

podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku należy uznać za niewa-

dliwe i w związku z tym wiążące dla Sądu Najwyższego. W zakresie naruszenia

prawa materialnego (art. 3931

pkt 1 KPC) kasacja wskazuje ogólnie na „w szczegól-

ności błędną wykładnię przepisów ustawy z dnia 17 października 1991 r. (…) w zw. z

ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r. (…) oraz ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. (…), a

także rozporządzenia (…) z 5 sierpnia 1983 r. …” W związku z takim określeniem

podstaw kasacyjnych należy wskazać, że Sąd Najwyższy wielokrotnie już wyjaśniał,

że ich ujęcie w art. 3931

KPC ma charakter abstrakcyjny dlatego też w każdej spra-

wie muszą być one przez wnoszącego kasację ściśle skonkretyzowane przez wska-

zanie, które przepisy ustawy (artykułu, paragrafu, ustępu) zostały naruszone, na

czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd Naj-

4

wyższy – działając jako sąd kasacyjny – nie może wyręczać stron ani nie jest upraw-

niony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hi-

potez co do tego, jakiego przepisu dotyczy podstawa kasacji (por. postanowienie SN

z 26 września 2000 r., V CKN 1518/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 39). W uzasadnieniu

kasacji pełnomocnik skarżącej wskazał jednak na naruszenie przez Sąd Apelacyjny

przepisów art. 18, 24 i 25 ustawy wypadkowej oraz art. 102 ustawy o z.e.p., podając

na czym naruszenie to polegało.

Zdaniem pełnomocnika skarżącej naruszenie art. 18 ustawy wypadkowej po-

lega na przyjęciu, że renta wnioskodawczyni nie miała charakteru renty stałej. Za

stałym charakterem renty przemawia okoliczność, że orzeczeniem KIZ z 4 maja 1989

r. został ustalony stały uszczerbek na zdrowiu wnioskodawczyni w wysokości 30 % z

tytułu choroby zawodowej i że z powodu tej samej choroby zawodowej została ona

zaliczona do III grupy inwalidów. Zarzut ten nie jest trafny. Nie można stawiać znaku

równości między uszczerbkiem na zdrowiu, ustalanym w celu przyznania jednorazo-

wego odszkodowania z ustawy wypadkowej, a niezdolnością do pracy jako prze-

słanką prawa do renty. Trafnie wskazał Sąd Okręgowy oraz Sąd Apelacyjny, że

orzekanie o stałym uszczerbku na zdrowiu oraz o niezdolności do pracy jest oparte

na różnych kryteriach. Wynika to z różnej funkcji tych świadczeń. Ustalenie przez KIZ

stałego uszczerbku na zdrowiu nie uzasadnia poglądu, że przyznana renta ma cha-

rakter renty stałej. Na marginesie można dodać, że skarżący nie dostrzegł, że wy-

mienienie w art. 18 ustawy wypadkowej renty stałej i renty okresowej datuje się od

1997 r. jako konsekwencja zniesienia ustawą z 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektó-

rych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) podziału na grupy

inwalidów. W pierwotnej wersji, obowiązującej w dacie wydania decyzji przyznającej

rentę inwalidzką, przepisy prawa ubezpieczenia społecznego nie przewidywały renty

stałej. Wbrew twierdzeniu skarżącego, że orzeczenie KIZ ustalało trwałe inwalidztwo,

w orzeczeniu tym została wyznaczona data badania kontrolnego przypadająca na

kwiecień 1997 r.

Naruszenia przepisu art. 25 ustawy wypadkowej skarżący upatruje w przyjęciu

przez Sąd Apelacyjny, że świadczenia pozostające w zbiegu zachowują swoją od-

rębność. Decyzja o przeliczeniu świadczenia w związku ze zbiegiem świadczeń ma

ten skutek, że nie można oderwać żadnego z pozostających w zbiegu świadczeń od

przeliczonego świadczenia. Powyższe wynika z art. 24 ustawy wypadkowej, który

jest regulacją szczególną, wyłączającą zastosowanie art. 25 tej ustawy, odsyłającego

5

w sprawach renty inwalidzkiej nie uregulowanych ustawą wypadkową do przepisów

ustawy o z.e.p.

Stanowisko to nie jest trafne. Decyzje organu rentowego w zakresie emerytur i

rent nie mają charakteru konstytutywnego, lecz charakter deklaratoryjny, tzn. stwier-

dzają, że w związku ze spełnieniem przesłanek określonych w przepisach prawa

ubezpieczony nabywa prawo do określonego świadczenia. Dotyczy to również decy-

zji o przeliczeniu wysokości wypłacanej emerytury i renty w związku ze zbiegiem tych

świadczeń. Wypłata w jednej kwocie świadczeń pozostających w zbiegu nie oznacza

utraty samodzielnego charakteru każdego z tych świadczeń. Nie ma żadnych pod-

staw do konstruowania jakiegoś rodzajowo odrębnego świadczenia o charakterze

rentowym w postaci „świadczenia w zbiegu”, uregulowanego w sposób szczególny w

art. 24 ustawy wypadkowej. Tym samym należy uznać za dowolne twierdzenie skar-

żącej o wyłączeniu w stosunku do wnioskodawczyni zastosowanie przepisów ustawy

o z.e.p. oraz ustawy z 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu

emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym ze względu na to, że sprawa została

uregulowana w ustawie wypadkowej.

Stosownie do art. 11 ust. 1 ustawy z 28 czerwca 1996 r. osoby mające usta-

lone prawo do świadczeń wskutek zaliczenia na podstawie przepisów dotychczaso-

wych do (między innymi) III grupy inwalidów uważa się za częściowo niezdolne do

pracy. Orzekanie w sprawach niezdolności do pracy tych osób w przypadkach, gdy

osoby te mają wyznaczone kontrolne badanie stanu inwalidztwa następuje przy za-

stosowaniu przepisów art. 23-25 ustawy o z.e.p. Trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny,

że odesłanie to obejmuje również zasady i tryb orzekania o niezdolności do pracy

zawarte w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r.

w sprawie orzekania o niezdolności do pracy, w tym mówiące o obowiązku zgłosze-

nia się na badanie lekarskie. W myśl art. 102 ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.p. wypłatę

świadczeń wstrzymuje się, jeżeli osoba uprawniona do świadczeń nie poddała się

badaniu lekarskiemu bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowe-

go.

W kasacji skarżąca zarzuca naruszenie art. 102 ustawy o z.e.p. przez przyję-

cie, iż nie było uzasadnionej przyczyny niepoddania się wnioskodawczyni badaniu

lekarskiemu. Zarzut ten również nie zasługuje na uwzględnienie. Nie można bowiem

uznać za uzasadnioną przyczynę niestawienia się na kontrolne badanie stanu inwa-

lidztwa (niezdolności do pracy) subiektywnego przekonania ubezpieczonej, że korzy-

6

sta z renty „przyznanej bezterminowo”, zwłaszcza w sytuacji, kiedy przekonania tego

nie uzasadniały działania podejmowane przez organ rentowy. ZUS dwukrotnie wzy-

wał wnioskodawczynię na badania kontrolne, uprzedzając ją nadto, jak ustalił Sąd

Okręgowy, a które to ustalenia podzielił Sąd Apelacyjny, że konsekwencją niesta-

wiennictwa będzie wstrzymanie wypłaty renty.

Skoro kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw Sąd Najwyższy, w

oparciu o art. 39312

KPC, orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================