III RN 176/00

Wyrok z dnia 8 marca 2001 r.

III RN 176/00

Datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego wobec przedsiębiors-

twa na podstawie przepisów art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o

przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej

(Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) jest data ogłoszenia w dzienniku urzędowym woje-

wództwa wykazu przedsiębiorstw przechodzących na rzecz Państwa lub innych

osób prawnych prawa publicznego oraz przejmowanych na własność Państwa

(§ 17 i § 24 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie

trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa,

Dz.U. Nr 16, poz. 62 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2001 r. sprawy ze skargi H.C.

Spółka Akcyjna w P. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia 14 lipca 1999 r. [...] w

przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa przez Skarb Państwa, na skutek rewizji nad-

zwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 lutego 2000 r. [...]

o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną.

U z a s a d n i e n i e

Minister Gospodarki decyzją z dnia 14 lipca 1999 r., wydaną w trybie art. 127

KPA, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 6 kwietnia 1999 r., którą stwierdził nie-

ważność orzeczenia nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r. o

przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa H. i S-ka

Spółka z o. o. w P. W uzasadnieniu tej decyzji Minister stwierdził, że postępowanie w

sprawie przejęcia tego przedsiębiorstwa zostało wszczęte w dniu 2 października

1947 r., kiedy to zdecydowano, iż postępowanie nacjonalizacyjne będzie prowadzo-

2

ne na podstawie art. 3, a nie na podstawie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o

nacjonalizacji podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17, ze

zm.). Dopiero ta zmiana kwalifikacji podstawy prawnej przejęcia przedsiębiorstwa,

zdaniem Ministra, otwierała drogę do orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa, a po-

nieważ postępowanie to zostało wszczęte po dniu 31 marca 1947 r., to przejęcie

przedsiębiorstwa nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, a konkretnie z rażącym

naruszeniem art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Minister stanął na stanowisku, że

zmiana podstawy prawnej przejęcia przedsiębiorstwa była dopuszczalna w świetle §

47 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu

postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr

16, poz. 62), jednakże zmiana ta mogła odnosić się do tego samego podmiotu, na-

tomiast w tym wypadku zmiana podstawy prawnej odnosiła się do innego podmiotu,

co jest niedopuszczalne.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 2 lutego 2000 r.

[...], wydanym w wyniku skargi Spółki Akcyjnej H.C. w P., uchylił zaskarżoną decyzję

Ministra Gospodarki z dnia 14 lipca 1999 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 6

kwietnia 1999 r. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwier-

dził w szczególności, iż Minister Gospodarki „wadliwie i sprzecznie z materiałem

sprawy przyjął, że istniały jakby dwa podmioty gospodarcze o nazwie H. i Spółka, a

mianowicie przedsiębiorstwo niepolskie (niemieckie) i przedsiębiorstwo polskie o tej

samej nazwie. Tymczasem (...) fizycznie i prawnie istniał jeden podmiot o wskazanej

nazwie i postępowanie nacjonalizacyjne odnosiło się w stosunku do tegoż podmiotu.

Początkowo postępowanie to toczyło się wedle procedury przewidzianej dla przed-

siębiorstw niepolskich i w takim charakterze wpisane zostało na listę przedsiębiorstw

przewidzianych do nacjonalizacji, jednakże jesienią 1946 r., wobec zarzutów zgło-

szonych przez pełnomocnika właścicieli przedsiębiorstwa, zostało wykazane, iż właś-

cicielami są obywatele polscy. Zarzuty nie zostały odrzucone, wobec czego już od

chwili ich zgłoszenia postępowanie było prowadzone pod kątem zastosowania art. 3

ustawy nacjonalizacyjnej (...). Zakończenie postępowania nastąpiło przez zgłoszenie

wniosku o nacjonalizację w dniu 2 października 1947 r., a zmiana kwalifikacji w koń-

cowym wniosku była dopuszczalna wobec treści § 47 ust. 2 cytowanego już rozpo-

rządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. Przyjęcie w zaskarżonej decyzji, iż wszczęcie

postępowania nacjonalizacyjnego wobec przedsiębiorstwa H. i S-ka na podstawie

art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nastąpiło po terminie określonym w art. 3 ust.

3

6 cyt. ustawy w sposób oczywisty mija się z faktami wynikającymi z materiału sprawy

i trafnie zostało zakwestionowane przez stronę skarżącą”.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego pismem z dnia 20 października 2000 r.

[...] wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Adminis-

tracyjnego w Warszawie z dnia 2 lutego 2000 r. [...] zarzucając rażące naruszenie:

po pierwsze – art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej w brzmieniu nadanym temu

przepisowi przez art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. (Dz.U. Nr 72, poz.

394), który zmieniał tę ustawę z dniem 30 grudnia 1946 r., w związku z art. 2 ust. 7

ustawy nacjonalizacyjnej, a to wobec ustalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny,

że dniem wszczęcia postępowania przed Ministrem Przemysłu i Handlu, które zakoń-

czone zostało wydaniem orzeczenia Nr 30 z dnia 24 maja 1948 r. o przejęciu (na

podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej) przedsiębiorstwa na własność Państwa w

części dotyczącej przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P., był dzień podnie-

sienia przez pełnomocnika właścicieli przedsiębiorstwa zarzutów co do tego, że dane

przedsiębiorstwo nie może być przedmiotem upaństwowienia na podstawie art. 2

ustawy nacjonalizacyjnej; po drugie – art. 7 i art. 11 KPA oraz art. 328 § 2 KPC w

związku z art. 59 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administra-

cyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.), a to wobec braku poczynienia rzetelnych

ustaleń co do dnia, który w okolicznościach konkretnej sprawy może być rzeczywi-

ście uznany za dzień wszczęcia postępowania na podstawie art. 3 ustawy nacjonali-

zacyjnej. W konsekwencji, w rewizji nadzwyczajnej, na podstawie art. 57 ust. 2

ustawy o NSA, sformułowany został wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku Na-

czelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w

szczególności, że:

Po pierwsze – decyzja Ministra Gospodarki stwierdzająca nieważność orze-

czenia nacjonalizacyjnego opierała się na ustaleniu przez ten organ, że w latach

czterdziestych doszło do wydania tego orzeczenia na podstawie art. 3 ustawy nacjo-

nalizacyjnej w wyniku postępowania wszczętego po dniu 31 marca 1947 r., a więc z

oczywistą obrazą art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Naczelny Sąd Administracyj-

ny stanął na stanowisku, że to ustalenie Ministra Gospodarki jest wadliwe, choć nie

uzasadnił go w sposób przekonywający. Równocześnie jednak Sąd ten uznał, że w

tej sytuacji zbędne jest wypowiadanie się co do tego, czy orzeczenie nacjonalizacyj-

ne wywołało, czy też nie wywołało nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu

4

art. 156 § 2 KPA.

Po drugie – w rozpoznawanej sprawie niewątpliwie złożona jest kwestia daty

wszczęcia postępowania na podstawie art. 2 lub art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, tym

niemniej możliwe jest racjonalne ustalenie tej daty przy uwzględnieniu między innymi

następujących okoliczności. Ani ustawa nacjonalizacyjna, ani też rozporządzenie

Rady Ministrów z 1947 r. nie precyzują tego, jakie zdarzenie uważa się za dzień

wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego. Z tego względu, że w § 81 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z 1947 r. znalazło się odesłanie do niektórych przepisów

obowiązującego ówcześnie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r.

o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz. 341), należy mieć na uwadze i

to, że także przepisy rozporządzenia Prezydenta RP nic nie stanowiły w kwestii daty

wszczęcia postępowania administracyjnego. Pytanie o dzień wszczęcia postępowa-

nia nacjonalizacyjnego nie jest istotne w wypadku, gdy upaństwowienie nastąpiło na

podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej (w tym wypadku przejście na własność

Państwa następowało bez odszkodowania), ma ono natomiast znaczenie zasadni-

cze, gdy nacjonalizacja nastąpiła w trybie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej (w tym

wypadku przejście na własność Państwa następowało za odszkodowaniem). Bowiem

art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, w brzmieniu nadanym temu przepisowi przez

art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 30 grudnia 1946 r., stanowi, że „orzeczenie w trybie niniej-

szego artykułu może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r.

zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność

Państwa”. Postępowanie nacjonalizacyjne miało charakter dwuetapowy. Pierwszy

etap obejmował, w zależności od przedmiotu nacjonalizacji, naprzód – albo postę-

powanie przed właściwą ze względu na miejsce położenia mienia wojewódzką komi-

sją do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw, albo przed Główną Komisją do Spraw

Upaństwowienia Przedsiębiorstw, a od dnia 13 maja 1949 r. już tylko przed Główną

Komisją (z mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 maja 1949 r. – Dz.U. Nr

29, poz. 212, które zmieniało rozporządzenie Rady Ministrów z 1947 r.). Natomiast

drugi etap postępowania nacjonalizacyjnego, jeżeli w ogóle miał miejsce, toczył się

już przed ministrem właściwym ze względu na przedmiot nacjonalizacji. Postępowa-

nie przed właściwą komisją mogło się toczyć w dwóch fazach – naprzód jako postę-

powanie przygotowawcze, a następnie – w wypadku zgłoszenia praw lub zarzutów

przez podmioty uprawnione – także jako postępowanie wyjaśniające. Postępowanie

przed właściwą komisją mogło się zakończyć albo przedstawieniem odpowiedniego

5

wniosku ministrowi, albo oddaleniem wniosku o wpisanie przedsiębiorstwa do wyka-

zu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, albo wreszcie skreśleniem przed-

siębiorstwa z wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji. Przy czym pos-

tanowienie właściwej komisji o oddaleniu wniosku o wpisanie przedsiębiorstwa do

wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji lub o skreśleniu przedsiębior-

stwa z takiego wykazu mogło być następnie przedmiotem postępowania odwoław-

czego, a także przedmiotem postępowań nadzorczych (na skutek wniosku właściwe-

go ministra o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wniosku o wznowienie postępowa-

nia).

Biorąc powyższe pod uwagę, można teoretycznie założyć, iż wszczęcie pos-

tępowania nacjonalizacyjnego mogło być następstwem jednego z jedenastu nastę-

pujących zdarzeń: 1) wpłynięcia do właściwej komisji spisu przedsiębiorstw podlega-

jących nacjonalizacji, który mógł być sporządzony przez podmioty wymienione w §

16 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. w jego pierwotnym brzmieniu, albo

wpłynięcia do właściwej komisji wniosku o wszczęcie postępowania nacjonalizacyj-

nego od podmiotu lub podmiotów wymienionych w § 19 rozporządzenia Rady Minis-

trów z 1947 r., który zawierał dane określone w § 20 tego rozporządzenia;

2) sporządzenia przez przewodniczącego właściwej komisji wykazu przedsiębiorstw

podlegających nacjonalizacji; 3) zakończenia przed właściwą komisję postępowania

przygotowawczego w formie ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym wy-

kazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji z danymi dotyczącymi określo-

nego przedsiębiorstwa, ogłoszenia w kształcie takim, jaki i wymagał § 25 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 4) uwzględnienia odwołania (początkowo) na pos-

tanowienie właściwej komisji o oddaleniu wniosku o wpisanie określonego przedsię-

biorstwa do wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji lub (potem) na

postanowienie ustalające, że przedsiębiorstwo nie podlega wpisaniu do takiego wy-

kazu, a w konsekwencji także w związku z ogłoszeniem w wojewódzkim dzienniku

urzędowym wykazu przedsiębiorstw z danymi dotyczącymi określonego przedsię-

biorstwa, a więc w związku z ogłoszeniem w kształcie takim, jaki wymagał § 25 roz-

porządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 5) uwzględnienia wniosku właściwego mini-

stra o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej postanowieniem właściwej komisji

o oddaleniu wniosku o wpisanie określonego przedsiębiorstwa do wykazu przedsię-

biorstw podlegających nacjonalizacji, a w konsekwencji także w związku z ogłosze-

niem w wojewódzkim dzienniku urzędowym wykazu przedsiębiorstw z danymi doty-

6

czącymi określonego przedsiębiorstwa, a więc w związku z ogłoszeniem w kształcie

takim, jaki wymagał § 25 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 6) uwzględnienia

wniosku o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem właściwej ko-

misji o oddaleniu wniosku o wpisanie określonego przedsiębiorstwa do wykazu

przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, a w konsekwencji także w związku z

ogłoszeniem w wojewódzkim dzienniku urzędowym wykazu przedsiębiorstw z da-

nymi dotyczącymi określonego przedsiębiorstwa w kształcie takim, jaki wymagał § 25

rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 7) uwzględnienia odwołania od postano-

wienie właściwej komisji o skreśleniu danego przedsiębiorstwa z wykazu przedsię-

biorstw podlegających nacjonalizacji; 8) uwzględnienia wniosku właściwego ministra

o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej postanowieniem właściwej komisji o

skreśleniu danego przedsiębiorstwa z wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjo-

nalizacji; 9) uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania w sprawie zakoń-

czonej postanowieniem właściwej komisji o skreśleniu danego przedsiębiorstwa z

wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji; 10) przesłania przez komisję

do właściwego ministra wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, w

szczególności w następstwie braku zgłoszenia praw lub zarzutów do wykazu takich

przedsiębiorstw w terminie określonym w § 30 rozporządzenia Rady Ministrów z

1947 r.; 11) wpłynięcia do właściwego ministra wniosku właściwej komisji o nacjona-

lizację określonych przedsiębiorstw (wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjona-

lizacji). Trudność we wskazaniu właściwego zdarzenia, jako przesądzającego o

wszczęciu postępowania, wynika stąd, że po pierwsze Rada Ministrów uznała

wszystkie właściwe komisje (wojewódzkie komisje i Główną Komisję) za organy wła-

ściwych ministrów (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.); po drugie, Rada

Ministrów stwierdziła, że postanowienia właściwych komisji o oddaleniu wniosku o

wpisanie określonego przedsiębiorstwa do wykazu oraz o jego skreśleniu z wykazu

mogą być przedmiotem zarówno postępowania odwoławczego, jak i wniosków o po-

nowne rozpatrzenie sprawy oraz wniosków o wznowienie postępowania; po trzecie,

przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. w jego pierwotnej wersji zostały

zastąpione innymi przepisami, w których stanowi się o „wszczęciu postępowania”, a

następnie po kolejnych nowelizacjach tego rozporządzenia pozostawiono możliwość

nieuwzględnienia wniosku o wpisanie do wykazu przedsiębiorstw podlegających

nacjonalizacji w formie postanowienia ustalającego, że przedsiębiorstwo nie podlega

wpisowi do wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji.

7

Ponadto w § 47 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. właściwa ko-

misja została zobowiązana do zmiany w zakresie wskazania podstawy prawnej na-

cjonalizacji także w momencie wydania postanowienia „o przedstawieniu właści-

wemu ministrowi wniosku o wydanie orzeczenia o przejściu lub przejęciu przedsię-

biorstw na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego”, co oznaczało,

że inna podstawa prawna mogła zostać podana w wykazie przedsiębiorstw podlega-

jących nacjonalizacji, który podlegał opublikowaniu w wojewódzkim dzienniku urzę-

dowym, a inna mogła zostać podana we wniosku skierowanym do ministra, a tym

samym inna mogła zostać powołana w orzeczeniu ministra, przy założeniu, że minis-

ter był związany takim wnioskiem. Innymi słowy, powyżej wskazane okoliczności mo-

gły mieć znaczenie zarówno dla ustalenia daty wszczęcia postępowania, jak i dla

ustalenia podstawy prawnej nacjonalizacji. Natomiast nie było możliwe wydanie

przez właściwego ministra orzeczenia nacjonalizacyjnego bez uprzedniego przesła-

nia przez właściwą komisję stosownego wykazu przedsiębiorstw lub wniosku o wy-

danie orzeczenia o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa lub

osób prawnych prawa publicznego. Należy jednak stanąć na stanowisku, że za dzień

wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego w stosunku do określonego przedsię-

biorstwa należy uznać a) albo dzień sporządzenia przez przewodniczącego właści-

wej komisji wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, w którym są dane

pozwalające na identyfikację danego przedsiębiorstwa, a wykaz ten został ogłoszony

w wymagany sposób i później przedsiębiorstwo to nie zostało z niego formalnie wy-

kreślone oraz nie doszło do uchylenia postanowienia o jego skreśleniu z tego wyka-

zu; za tym wariantem przemawia to, że działania komisji były uważane za działania

podejmowane w ramach kompetencji ministra właściwego do wydania orzeczenia

nacjonalizacyjnego; a przeciwko temu wariantowi przemawia to, że postępowanie

przed komisją miało charakter postępowania wstępnego – przygotowawczego i samo

umieszczenie określonego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw podlegają-

cych nacjonalizacji oraz jego publikacja nie przesądzała jeszcze o tym, że minister

wyda orzeczenie nacjonalizacyjne; b) albo dzień, w którym wpłynął do właściwego

ministra sporządzony przez właściwą komisję wykaz przedsiębiorstw podlegających

nacjonalizacji lub wniosek takiej komisji o wydanie orzeczenia o przejściu lub prze-

jęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego;

za tym wariantem przemawia to, że w samej ustawie nacjonalizacyjnej nie ma mowy

ani o postępowaniu wstępnym, ani o postępowaniu przed innymi organami aniżeli

8

właściwi ministrowie, co mogłoby oznaczać, że postępowania te miały charakter

"wewnętrznych” postępowań administracyjnych (co zdaje się wynikać z art. 2 ust. 7

ustawy nacjonalizacyjnej w związku z art. 3 ust. 5 tej ustawy oraz § 47 ust. 2 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z 1947 r.).

Należy mieć także na uwadze to, że na gruncie obecnie obowiązujących prze-

pisów KPA, które również nie określają daty wszczęcia postępowania „z urzędu”, w

orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, iż w tym wypadku „za

datę taką można uznać dzień pierwszej czynności urzędowej dokonanej w sprawie,

której postępowanie dotyczy, przez organ do tego uprawniony, działający w grani-

cach przysługujących mu kompetencji, pod warunkiem, że o czynności tej powiado-

miono stronę” (postanowienie NSA w Warszawie z dnia 4 marca 1981 r., SA 654/81

– ONSA z 1981 r. nr 1 poz. 15).

Po trzecie, w tej sytuacji należałoby stwierdzić, że w stosunku do przedsię-

biorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. zostało wszczęte dopiero w dniu 2 października

1947 r. postępowanie w sprawie przejęcia na własność Państwa na podstawie art. 3

ustawy nacjonalizacyjnej, kiedy Wojewódzka Komisja do Spraw Upaństwowienia

Przedsiębiorstw w P., działając z woli Rady Ministrów oraz w ramach kompetencji

Ministra Przemysłu i Handlu, wydała stosowne postanowienie, które zawierało infor-

mację o tym, że w stosunku do tego przedsiębiorstwa będzie prowadzone postępo-

wanie w przedmiocie przejęcia na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy na-

cjonalizacyjnej i postanowienie to zostało udostępnione stronom. Natomiast przed

dniem 2 października 1947 r. takie postępowanie w stosunku do tego przedsiębiors-

twa nie było prowadzone.

Po czwarte, biorąc powyższe pod uwagę, trafna była w rozpoznawanej spra-

wie decyzja Ministra Gospodarki, w której stwierdzono, że wszczęcie postępowania

na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej w stosunku do przedsiębiorstwa H. i S-

ka Spółka z o. o. w P. nastąpiło po dniu 31 marca 1947 r. Natomiast fakt podniesie-

nia jesienią 1946 r. zarzutu przez polski podmiot przeciwny nacjonalizacji, w związku

z ogłoszeniem w P. Dzienniku Wojewódzkim Nr 22 z dnia 30 września 1946 r. infor-

macji, że przedsiębiorstwo to ma być przedmiotem nacjonalizacji na podstawie art. 2

ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej jako przedsiębiorstwo niemieckie, nie może być

uznany za równoznaczny z tym, że dane przedsiębiorstwo stało się „automatycznie”

przedmiotem postępowania nacjonalizacyjnego prowadzonego na podstawie art. 3

ustawy nacjonalizacyjnej, jak to – w opinii rewizji nadzwyczajnej – nietrafnie zinter-

9

pretował Naczelny Sąd Administracyjny.

Skarżący w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną wniósł o jej oddalenie jako

bezzasadnej. W uzasadnieniu tego wniosku skarżący podniósł w szczególności co

następuje:

Po pierwsze, rewizja nadzwyczajna została, zdaniem skarżącego, oparta na

błędnym założeniu, „że przepisy nacjonalizacyjne nie precyzowały daty wszczęcia

postępowania nacjonalizacyjnego”. Tymczasem, z dniem 13 maja 1949 r. weszło w

życie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 maja 1949 r., którego § 1 pkt 14

zmienił dotychczasowe brzmienie § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; z tą

datą § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. stanowił wyraźnie, że: „1.

Wszczęcie postępowania następuje z chwilą przedłożenia wniosków określonych w §

19. 2. Na podstawie wniosków (§ 16) Przewodniczący Głównej Komisji sporządza

bezzwłocznie wykazy przedsiębiorstw, które przechodzą lub podlegają przejęciu na

własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego”. Wprawdzie nowelizacja

ta weszła w życie już po zakończeniu postępowania nacjonalizacyjnego wobec

przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P., tym niemniej – w opinii skarżącego –

należy mieć na uwadze to, że: „przepis ten miał wprost zastosowanie do postępowań

nacjonalizacyjnych prowadzonych na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Mi-

nistrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu

przedsiębiorstw na własność Państwa – także tych, które wszczęte zostały przed

datą nowelizacji. Moc wsteczna obowiązywania omawianego przepisu wynika z jego

treści, a w szczególności z ust. 2 § 17 (...)”; natomiast gdyby przyjąć, że przepis § 17

ust. 1 w jego znowelizowanej wersji ”nie miał mocy wstecznej, to byłby on przepisem

martwym z uwagi na treść art. 3 ust. 5 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu

na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, w brzmieniu na-

danym art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie w.w. ustawy nacjonali-

zacyjnej. Przepis ten bowiem dopuszczał przejęcie danego przedsiębiorstwa na

własność Państwa tylko wówczas, gdy przed dniem 31 marca 1947 r. zostało

wszczęte postępowanie nacjonalizacyjne”; a w rozpoznawanej sprawie jest poza

sporem, że postępowanie nacjonalizacyjne wobec przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka

z o. o. w P. toczyło się także pod rządami rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.

przed jego nowelizacją.

Po drugie, rewizja nadzwyczajna zakłada w sposób nieuprawniony dwueta-

powość postępowania w sprawach nacjonalizacyjnych, wedle której etap pierwszy, to

10

postępowanie przed właściwą komisją, a etap drugi, to postępowanie przed właści-

wym ministrem. Tymczasem należy mieć na uwadze, że § 2 rozporządzenia Rady

Ministrów z 1947 r. wyraźnie stanowił, iż właściwe komisje działają jako organy właś-

ciwych ministrów i równocześnie; a) przepisy tego rozporządzenia zawierały posta-

nowienia zatytułowane „II. Postępowanie”, na który składały się kolejno przepisy

dotyczące: A. Postępowania przygotowawczego; B. Ogłaszania wykazów i zgłasza-

nia zarzutów; C. Postępowania wyjaśniającego; D. Postanowienia wojewódzkiej

komisji; E. Odwołania; F. Postępowania przed Główną Komisją; oraz postanowienia

dotyczące Orzeczenia Ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na włas-

ność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego; b) w § 47 znalazło się przy tym

jednoznaczne stwierdzenie, że dopiero na podstawie wyniku postępowania Główna

Komisja wydaje postanowienie w sprawie ewentualnego przedstawienia właściwemu

ministrowi wniosku o wydanie orzeczenia o przejęciu lub przejściu przedsiębiorstwa

albo o jego skreśleniu z wykazu; c) i wreszcie, art. 2 ust. 7 oraz art. 3 ust. 5 ustawy

nacjonalizacyjnej wyraźnie stanowił, że orzeczenie właściwego ministra w sprawie

przejęcia lub przejścia przedsiębiorstwa „jest ostateczne i nie ulega zaskarżeniu do

Najwyższego Trybunału Administracyjnego”. Z powyższego wynika, że

”postępowanie nacjonalizacyjne musiało zostać wszczęte wcześniej aniżeli data

przekazania postanowienia właściwemu ministrowi”.

Po trzecie, ponadto w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną podkreślono, że

„Kierując się przy tym cytowanym w rewizji nadzwyczajnej postanowieniem NSA z

dnia 4 marca 1981 r. (SA 654/81) za datę wszczęcia postępowania nacjonalizacyjne-

go w stosunku do przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. należałoby przyjąć

najpóźniej dzień 28 października 1946 r., czyli dzień sporządzenia zarzutu przeciw

umieszczeniu przedsiębiorstwa H. i S-ka w wykazie przedsiębiorstw przechodzących

na własność Państwa. Mając natomiast na uwadze późniejszy wyrok NSA z dnia 8

grudnia 1999 r. (I S.A./Lu 1262/98 LEX nr 40366), w którym przyjęto, że za datę

wszczęcia postępowania z urzędu należy uznać dzień pierwszej czynności proceso-

wej, jaką podjął organ wobec strony, jeżeli brak było zawiadomienia o wszczęciu po-

stępowania w myśl art. 61 § 4 KPA, datę wszczęcia postępowania nacjonalizacyjne-

go należy wiązać z zamieszczeniem przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. w

wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa w P. Dzienniku Wo-

jewódzkim Nr 22 z dnia 30 września 1946 r.”.

11

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku

Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wprawdzie nader lakoniczne, a w szcze-

gólności nie zawiera ono bliższego wyjaśnienia kwestii prawnej kluczowej dla treści

rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie, a mianowicie tego, na jakiej podstawie

Sąd przyjął, że w danym wypadku postępowanie nacjonalizacyjne toczyło się na

podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej już od dnia 28 października 1946 r., czyli

od daty zgłoszenia przez pełnomocnika właścicieli przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka

z o. o. w P., nie odrzuconych przez organ prowadzący to postępowanie, zarzutów

przeciwko umieszczeniu tego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw przezna-

czonych do nacjonalizacji w trybie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, przewidzianym dla

nacjonalizacji przedsiębiorstw niepolskich, pomimo że właściciele tego przedsię-

biorstwa byli obywatelami polskimi. Tym niemniej, uchybienie to nie posiadało zna-

mion rażącego naruszenia przepisów postępowania (art. 328 § 2 KPC), skoro uza-

sadnienie zaskarżonego wyroku nie jest merytorycznie błędne, a treść zaskarżonego

rewizją nadzwyczajną rozstrzygnięcia w pełni odpowiada prawu. Przesądzają o tym

następujące okoliczności:

Po pierwsze, wydane na podstawie art. 2 ust. 7 i art. 3 ust. 5 oraz art. 10

ustawy nacjonalizacyjnej rozporządzenie Rady Ministrów z 1947 r. zakładało łączne

przeprowadzenie postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność

Państwa na podstawie art. 2 (bez odszkodowania) oraz na podstawie art. 3 (za odsz-

kodowaniem) ustawy nacjonalizacyjnej. Dlatego też w przepisach tego rozporządze-

nia dotyczących zarówno właściwości wojewódzkich komisji do przeprowadzenia

postępowania nacjonalizacyjnego (§ 14 rozporządzenia), jak i określających ich

obowiązki w zakresie sporządzania i ogłaszania wykazów przedsiębiorstw (§ 17 i §

24 - § 26 oraz § 30 rozporządzenia), a w konsekwencji także zgłaszania praw lub

zarzutów dotyczących przedsiębiorstw objętych wykazami (§ 27 - § 28 i § 32 rozpo-

rządzenia) oraz przebiegu postępowania wyjaśniającego w tych sprawach (§ 34 - §

46 rozporządzenia) stanowi się równocześnie o przedsiębiorstwach, które „przecho-

dzą” i przedsiębiorstwach, które „przejmuje się” na własność Państwa lub innych

osób prawnych prawa publicznego (§ 17 rozporządzenia). Natomiast kwestia pods-

tawy prawnej „przejścia” (art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej) lub „przejęcia” (art. 3

ustawy nacjonalizacyjnej) przedsiębiorstwa na własność Państwa lub innej osoby

12

prawnej prawa publicznego powinna zostać określona przez właściwą komisję dopie-

ro w jej postanowieniu kończącym postępowanie wyjaśniające, przy czym mogła to

być inna podstawa prawna aniżeli wskazana w urzędowym ogłoszeniu wykazu

przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji (§ 47 ust. 2 rozporządzenia).

Po drugie, przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. nakładały na

właściwe komisje, które działały jako organy właściwych ministrów (§ 2 rozporządze-

nia), obowiązek ogłoszenia wykazu przedsiębiorstw podlegających procedurze na-

cjonalizacyjnej w dzienniku urzędowym województwa, na którego terenie położone

było dane przedsiębiorstwo, z wyraźnym zastrzeżeniem (§ 25 ust. 3 rozporządzenia),

że w ogłoszeniu należy przytoczyć treść przepisów przyznających prawo składania

zarzutów przeciwko przejęciu przedsiębiorstwa zarówno właścicielom przedsię-

biorstw objętych wykazem (§ 27 rozporządzenia), jak i – w razie ich nieobecności –

„krewnym w linii prostej (zstępnym i wstępnym, również dzieciom nieślubnym), ro-

dzeństwu, dzieciom rodzeństwa, małżonkowi, osobom sprawującym zarząd przed-

siębiorstwa nieobecnego właściciela oraz udziałowcom i akcjonariuszom spółek han-

dlowych” (§ 79 rozporządzenia).

Po trzecie, w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że w opublikowanym

w urzędowym P. Dzienniku Wojewódzkim Nr 22 z dnia 30 września 1946 r. wykazie

przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa umieszczone zostało także

przedsiębiorstwo H. i S-ka Spółka z o. o. w P., co właśnie sprawiło, że w imieniu

właścicieli tego przedsiębiorstwa w dniu 28 października 1946 r. zgłoszone zostały

zarzuty przeciwko traktowaniu tego przedsiębiorstwa jako poniemieckiego, czyli

podlegającego nacjonalizacji na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej. W tej

sytuacji, przyjmując, że za datę wszczęcia postępowania administracyjnego „z

urzędu” należy uważać dzień, w którym strona została poinformowana przez organ o

wszczęciu postępowania administracyjnego (postanowienie Naczelnego Sądu Ad-

ministracyjnego z dnia 4 marca 1981 r. – S.A. 654/81) – w danym wypadku byłby to

dzień 30 września 1946 r., czyli data publikacji P. Dziennika Urzędowego Nr 22, w

którym opublikowano wykaz podlegających nacjonalizacji przedsiębiorstw, a pośród

nich także firmy H. i S-ka Spółka z o. o. w P., co potwierdza fakt zgłoszenia w dniu

28 października 1946 r. przez pełnomocnika właścicieli tego przedsiębiorstwa w try-

bie § 27 ust. 1 rozporządzenia zarzutów przeciwko potraktowaniu tego przedsiębior-

stwa jako przedsiębiorstwa poniemieckiego. Oznacza to, że postępowanie w sprawie

nacjonalizacji przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. zostało wszczęte jesz-

13

cze przed dniem 31 grudnia 1946 r., a więc zgodnie z wymaganiem prawnym okre-

ślonym w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej (w brzmieniu nadanym temu przepi-

sowi przez art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. – Dz.U. Nr 72, poz. 394).

Natomiast dla oceny daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego w rozpozna-

wanej sprawie nie może mieć znaczenia to, że właściwa Wojewódzka Komisja do

Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw dopiero w dniu 2 października 1947 r. za-

kończyła postępowanie w tej sprawie i przedstawiła wniosek o upaństwowienie

przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. na podstawie art. 3 ustawy nacjonali-

zacyjnej, bowiem możliwość taką wyraźnie przewidywały przepisy rozporządzenia

Rady Ministrów z 1947 r. (47 ust. 2 zdanie ostatnie rozporządzenia).

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

KPC w

związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i

Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł jak w sentencji.

========================================