I PKN 447/00

Wyrok z dnia 15 marca 2001 r.

I PKN 447/00

W razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się

art. 38, 39 i 41 KP i przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowni-

ków przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę (art. 411

§ 1 KP),

także do wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 § 1 KP).

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Roman

Kuczyński, Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2001 r. sprawy z powództwa

Marii A. i innych oraz Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidar-

ność” - Zarządu Regionalnego w Z.G. działającego na rzecz powodów: Elżbiety A. i

innych przeciwko Z. Spółce z o.o. następcy prawnemu „S. - ZS P.” Spółki z o.o. w

likwidacji w K. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okrę-

gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 10 kwietnia

2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze do ponownego rozpozna-

nia.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wyro-

kiem z dnia 10 kwietnia 2000 r. oddalił apelację pozwanego „S. ZS P.” Spółki z o.o. w

likwidacji w K. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Nowej Soli z dnia 6 paź-

dziernika 1999 r., uznającego za bezskuteczne wypowiedzenie powodom warunków

pracy i płacy. W sprawie tej powodowie, w tym reprezentowani przez NSZZ „Solidar-

ność” Zarząd Regionalny w Z.G., odwołali się od dokonanych całej załodze wypo-

wiedzeń warunków pracy i płacy. Pozwana Spółka została utworzona w dniu 9 wrze-

śnia 1997 r. Na mocy § 18 ust. 2 i 3 umowy spółki pozwana zobowiązała się prze-

2

strzegać Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy „D.-FSO M.” Spółki z o.o. oraz

uprawnień wynikających z zawartego w dniu 13 listopada 1995 r. Paktu Socjalnego

dotyczącego pracowników tejże Spółki. Pomiędzy 1 a 28 lutego 1998 r. wszyscy po-

wodowie otrzymali zawiadomienia o przejściu ich do pracy u strony pozwanej w try-

bie art. 231

KP. W pismach tych poinformowano powodów, że dotychczasowe wa-

runki zatrudnienia nie uległy zmianie, a tym samym, że zachowano uprawnienia

wynikające z Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy oraz Paktu Socjalnego „D.-

FSO M.” Spółki z o.o. Po przejęciu pracowników strona pozwana wypłacała wszyst-

kim pracownikom dodatek za staż pracy w wysokości około 160 tys. zł miesięcznie

(łącznie). Jednakże od początku istnienia pozwanej Spółki jej wynik finansowy był

ujemny, a miesięczne straty oscylowały w granicach 1 mln zł. Z tej przyczyny

uchwałą Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników pozwana Spółka została po-

stawiona w stan likwidacji. Następnie w pierwszych dniach lipca 1999 r. pozwana

wypowiedziała warunki pracy i płacy całej, liczącej 750 osób, załodze, proponując

pracownikom po upływie okresu wypowiedzenia zaprzestanie wypłacania dodatku za

staż pracy oraz świadczenie pracy na terenie całego zakładu. O zamiarze zmiany

warunków pracy i płacy nie zostały powiadomione zakładowe organizacje związko-

we, których członkami byli powodowie, lub które podjęły się obrony ich praw, utrzy-

mując, że postawienie Spółki w stan likwidacji wyłącza obowiązek konsultacji wypo-

wiedzeń zmieniających.

Na podstawie takich ustaleń Sąd drugiej instancji potwierdził stanowisko Sądu

Rejonowego, że odwołania powodów były uzasadnione, albowiem pracodawca naru-

szył obligatoryjny tryb związkowej konsultacji wypowiedzeń warunków pracy i płacy

art. 38 KP. W ocenie Sądów meriti - w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pra-

codawcy - norma zawarta w art. 411

§ 1 KP wyłącza stosowanie przepisów art. 38,

39, 41 KP i przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowników przed wypo-

wiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy wyłącznie w odniesieniu do wypowie-

dzeń rozwiązujących stosunki pracy. Natomiast art. 411

§ 1 KP nie wyłącza obowiąz-

ku zawiadamiania organizacji związkowych o zamiarze dokonania wypowiedzeń

zmieniających w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, ponieważ

„wyłączenie stosowania danej instytucji prawnej musi wprost wynikać z przepisów

prawa”.

Sąd drugiej instancji, który rozpoznawał sprawę w granicach wniosków apela-

cji strony pozwanej, nie odniósł się do kwestii prawidłowości uwzględnienia roszczeń

3

powodów z tytułu naruszenia przez pozwaną trybu związkowej konsultacji wypowie-

dzeń zmieniających (art. 38 KP), nie rozważał zarzutów powodów dotyczących naru-

szenia przez stronę pozwaną postanowień Zakładowego Układu Zbiorowego i Paktu

Socjalnego.

W kasacji strona pozwana zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenie przepi-

su postępowania - art. 378 § 1 KPC - przez nierozpoznanie sprawy w granicach

wniosków apelacji i niedokonanie własnych ustaleń co do tego, którzy z powodów

byli reprezentowani przez zakładową organizację związkową w dacie wypowiedzenia

im warunków pracy i płacy, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżąca pod-

niosła także zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 411

§ 1 KP w

związku z art. 42 § 1 KP - przez błędną ich wykładnię i przyjęcie, iż przepis art. 411

§

1 KP nie ma zastosowania do wypowiedzeń zmieniających dokonywanych przez

pracodawcę będącego w likwidacji, a ponadto błędne zastosowanie art. 38 KP do

wszystkich powodów, których interesy reprezentowały zakładowe organizacje

związkowe, gdy tymczasem według wiedzy pozwanej niektórzy z powodów nie mieli

uprawnień do związkowej reprezentacji ich interesów. W uzasadnieniu kasacji skar-

żąca twierdziła, że ogłoszenie upadłości lub likwidacji pracodawcy wyłącza związko-

wą kontrolę wypowiedzeń definitywnych i zmieniających.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut proceduralny naruszenia art. 378 § 1 KPC jest chybiony. Przepis ten

stanowi, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach wniosków apelacji,

które zmierzają do uzyskania wnioskowanego orzeczenia (o charakterze reformato-

ryjnym bądź kasacyjnym). Oddalenie apelacji przez Sąd drugiej instancji było nega-

tywnym rozpoznaniem wniosków apelacji, przeto nie naruszyło art. 378 § 1 KPC.

Równocześnie norma ta nie wspomina o powinności tego Sądu rozpoznania zarzu-

tów apelacji i odniesienia się do ich uzasadnienia. Oznacza to, że - bez podniesienia

innych zarzutów proceduralnych - w postępowaniu kasacyjnym nie było możliwe

kwestionowanie ustaleń faktycznych, jakie stanowiły podstawę wydania zaskarżone-

go orzeczenia przez Sąd drugiej instancji. Twierdząc, że „według wiedzy pozwanej”

niektórzy z powodów nie mieli prawa do związkowej reprezentacji ich praw przy do-

konywaniu wypowiedzeń zmieniających, strona skarżąca w istocie rzeczy powoły-

wała się na nowe fakty i dowody, co jest niedopuszczalne w postępowaniu kasacyj-

4

nym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1997 r., II UKN 38/96,

OSNAPiUS z 1997 nr 16, poz. 298)

Równocześnie przesądzającym zagadnieniem kasacyjnym było rozstrzygnię-

cie kwestii, czy w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się

przepisów art. 38, 39 i 41 KP ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pra-

cowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę do instytucji wy-

powiadania pracownikom warunków pracy i płacy (art. 411

KP w związku z art. 42 § 1

KP). Sąd Najwyższy nie podzielił odmiennej konstatacji Sądów meriti w tym zakresie.

Zawarta w art. 42 § 1 KP klauzula odpowiedniego stosowania przepisów o wypowie-

dzeniu umowy o pracę do wypowiedzenia wynikających z umowy warunków pracy i

płacy nakazuje - do wypowiedzenia zmieniającego - stosować odpowiednio wszyst-

kie regulacje normatywne dotyczące wypowiedzenia definitywnego, z modyfikacjami

związanymi z konstrukcyjną różnicą tych instytucji prawnych. Różnicę tę zasadniczo

określa cel wypowiedzenia zmieniającego, które zmierza do przekształcenia stosun-

ku pracy z upływem okresu wypowiedzenia, a jedynie przy braku akceptacji nowych

warunków zatrudnienia przez pracownika prowadzi do rozwiązania stosunku pracy.

Ponadto wypływa ona z wyraźnej regulacji, dotyczącej możliwości dokonania wypo-

wiedzenia zmieniającego pracownikowi, którego dotyczy określony w art. 39 KP za-

kaz wypowiedzenia definitywnego, ze względu na wprowadzenie nowych zasad wy-

nagradzania dotyczącego ogółu pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy

lub tej ich grupy, do której pracownik należy, bądź - w razie stwierdzenia orzecze-

niem lekarskim utraty zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy albo w razie

niezawinionej przez pracownika utraty uprawnień koniecznych do jej wykonywania

(art. 43 KP).

Nie może podlegać kwestii, że przy dokonywaniu wypowiedzeń zmieniających

pracodawca jest zobligowany - na podstawie zawartego w art. 42 § 1 KP nakazu od-

powiedniego stosowania przepisów o wypowiedzeniu definitywnym - stosować prze-

pisy art. 38, 39 i 41 KP, tj. uwzględniać obowiązek związkowej konsultacji tego wy-

powiedzenia (art. 38 KP), a także stosować się do zakazów wypowiedzenia zawar-

tych w art. 39 KP (z modyfikacją wynikającą z art. 43 KP) i w art. 41 KP. Zdaje się, że

nie budziło wątpliwości Sądów meriti oczywiste wyłączenie stosowania tych przepi-

sów przy wypowiedzeniu definitywnym umów o pracę w razie ogłoszenia upadłości

lub likwidacji pracodawcy (art. 411

§ 1 KP). W ocenie Sądu Najwyższego nie ma ra-

cjonalnego uzasadnienia stanowisko Sądów meriti, że pracodawca byłby zobowią-

5

zany stosować te przepisy (w szczególności art. 38 KP) do instytucji wypowiedzenia

zmieniającego w przypadkach kodeksowego wyłączenia ich stosowania na wypadek

ogłoszenia jego upadłości lub likwidacji (art. 411

§ 1 KP). Trzeba tu zwrócić uwagę, że

art. 411

§ 1 in principio KP generalnie wyłącza stosowanie przepisów art. 38, 39 i 41

KP i czyni to bez bezpośredniego odniesienia do instytucji wypowiedzenia lub roz-

wiązania umowy o pracę, do których wprost odnosi się zawarte w dalszej części tej

normy prawnej wyłączenie szczególnych przepisów dotyczących ochrony pracowni-

ków przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę. W tym sensie wyłą-

czenie stosowania art. 38, 39 i 41 KP przy wypowiedzeniu definitywnym odczytuje

się zatem z brzmienia tych przepisów w związku z art. 411

§ 1 in principio KP. Tak

samo należy zatem interpretować normatywne oddziaływanie art. 42 § 1 KP, który -

przewidziane w art. 411

§ 1 KP wyłączenie stosowania ochronnych przepisów art. 38,

39 i 41 KP, a także wyłączenie stosowania przepisów szczególnych dotyczących

ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę -

przenosi na instytucję wypowiedzenia zmieniającego.

Warto tu zwrócić uwagę, że w razie niemożności zatrudnienia z przyczyn do-

tyczących pracodawcy pracowników, których stosunek pracy podlega wzmożonej

ochronie prawa pracy, pracodawca może - w trybie art. 6 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990

r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) - wypowiedzieć im dotychczasowe warunki pracy i płacy bez

udziału związków zawodowych. Kreowanie obowiązku powszechnej konsultacji

związkowej wypowiedzeń zmieniających w przypadkach upadłości lub likwidacji pra-

codawcy, gdy kontrola związkowa nie obejmuje wypowiedzeń zmieniających stoso-

wanych wobec pracowników szczególnie chronionych w razie niemożliwości dalsze-

go zatrudnienia na dotychczasowych stanowiskach pracy z innych przyczyn dotyczą-

cych pracodawcy, jest zatem logicznie (argumentum a maiori ad minus) i systemowo

wyłączone. Zarówno zatem wykładnia językowo-logiczna, funkcjonalna, jak i syste-

mowa wskazuje na bezpośredni związek art. 411

§ 1 KP z art. 42 § 1 KP, co oznacza,

że w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się przepisów

art. 38, 39 i 41 KP ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowników

przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę (art. 411

§ 1 KP), także do

instytucji wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 § 1 KP).

6

Uwzględnienie kasacyjnych zarzutów naruszenia prawa materialnego prowa-

dziło do uchylenia na podstawie art. 39313

KPC zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd drugiej instancji celem rozpoznania

kwestii związanych z zasadnością i legalnością dokonania powodom wypowiedzeń

zmieniających, zważywszy że - oddalając apelację pozwanego - Sąd ten nie rozwa-

żał tych zagadnień wpływających na ostateczne prawidłowe wyrokowanie w sprawie.

========================================