II UKN 271/00

Wyrok z dnia 14 marca 2001 r.

II UKN 271/00

Rozpoznanie przez sąd sprawy o jednorazowe odszkodowanie z tytuły

choroby zawodowej bez uprzedniego postępowania administracyjnego przewi-

dzianego w art. 36 i art. 37 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983

r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) jest dotknięte nieważnością (art. 379 pkt 1 KPC).

Przewodniczący SSN Teresa Romer, Sędziowie: SN Barbara Wagner (spra-

wozdawca), SA Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2001 r. sprawy z powództwa

Eugeniusza K. przeciwko „O.” SA w W. o odszkodowanie, na skutek kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Opolu z dnia 30 grudnia 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie w całości i przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu do

ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postę-

powania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kędzierzynie-Koźlu wyrokiem z dnia 16 czerwca

1998 r. [...] zasądził od Spółki Akcyjnej „O.” w W. na rzecz Eugeniusza K. kwotę

8.364 zł tytułem odszkodowania „za zachorowanie w czasie pracy”.

Sąd ustalił, że Eugeniusz K. był zatrudniony w Państwowym Przedsiębiorstwie

„Ż.O.” od 1 lutego 1963 r. do 31 stycznia 1992 r. Do roku 1986 pracował na stanowi-

sku dźwigowego, początkowo na "poniemieckim" dźwigu starego typu, w którym ka-

bina nie była oddzielona od maszynowni. Po roku 1986 „przeszedł” na dźwig nowego

typu o dopuszczalnej normie hałasu 60/70 DB/A. W czasie badania w dniu 5 lutego

1987 r. stwierdzono u powoda obustronne uszkodzenie nerwów słuchowych i zaka-

2

zano mu pracy w hałasie powyżej 85 DB. W dniu 18 marca 1986 r. lekarz odnotował

w dokumentacji, że badany "ma przeciwwskazaną pracę" w hałasie i na wysokości

oraz na stanowiskach wymagających dobrego słuchu. Kilka miesięcy później lekarz

zwrócił się do pracodawcy o przydzielenie powodowi środków ochronnych (nauszni-

ków), z których uprzednio nie korzystał. Biegli Zakładu Medycyny Sądowej Akademii

Medycznej w W. w opinii z dnia 1 kwietnia 1998 r. stwierdzili bezpośredni związek

przyczynowo - skutkowy między rozpoznanym u Eugeniusza K. niedosłuchem obu-

stronnym znacznego stopnia a wykonywaną w przeszłości pracą i ustalili, że trwały

uszczerbek na zdrowiu z tej przyczyny wynosi 30%. Jako podstawę prawną rozstrzy-

gnięcia Sąd wskazał art. 435 § 1 KC.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu wyrokiem z

dnia 30 grudnia 1999 r. [...] oddalił apelację strony pozwanej od powyższego wyroku.

Sąd podzielił pogląd strony apelującej, że ustalenie choroby zawodowej wy-

maga zastosowania szczególnego trybu, przewidzianego w aktach wykonawczych

do ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych. Uzupełniając postępowanie dowodowe wezwał powoda do

przedłożenia dowodu przeprowadzenia postępowania administracyjnego w sprawie

stwierdzenia choroby zawodowej. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W.

stwierdził decyzją z dnia 5 marca 1999 r. brak podstaw do uznania u powoda choro-

by zawodowej uszkodzenia słuchu. Decyzja ta uprawomocniła się wobec jej nieza-

skarżenia przez Eugeniusza K. Niedosłuch powoda jest chorobą zawodową. Opinia

biegłych stwierdzająca związek uszkodzenia słuchu z wykonywaną pracą jest miaro-

dajna. Mimo błędnej argumentacji w zakresie wysokości odszkodowania odpowiada

ono prawu.

Pozwana Spółka zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawy

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

art. 2 w związku z art. 87 ust. 1 Konstytucji „przez brak poszanowania prymatu

prawa”, art. 32 i 37 w związku z art. 9 i 10 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. „przez

przyjęcie, że zobowiązanym do zapłaty odszkodowania jest strona pozwana, która

nie jest uspołecznionym, zakładem pracy i nie zatrudniała powoda w czasie, kiedy

stwierdzono uszczerbek na zdrowiu”, § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 18 listopada 1983 r. w związku z art. 234 KPC „przez ustalenie, że choroba za-

wodowa u powoda została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla

zdrowia” oraz naruszenie przepisów postępowania „przez pominięcie obowiązują-

3

cych i właściwych dla rozstrzyganej kwestii przepisów wydanych na podstawie art.

231 k.p. oraz art. 37 i 38 ustawy z dnia 12.06.1975 roku o świadczeniach z tytułu wy-

padków przy pracy i chorób zawodowych, tj. §§ 3, 7, 10 rozporządzenia Rady Mini-

strów z dnia 18.11.1983 roku w sprawie chorób zawodowych i § 6 rozporządzenia

Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z

dnia 17.10. 1975 roku w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu

oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz

z tytułu chorób zawodowych, w związku z art. 2 § 3 k.p.c., skutkującym nieważność

postępowania (art. 378 § 2 i 379 pkt. 1 w związku z art. 39311

, 476 § 1 pkt. 3 i 464

k.p.c.) oraz przepisu art. 233 § 1 k.p.c. przez postępowanie sprzeczne z jego treścią i

uchybienie te mogły mieć wpływ na wynik sprawy”, wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku przez oddalenie powództwa lub o jego uchylenie i przekazanie sprawy Są-

dowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu ostatniemu Sądowi bądź o uchylenie tych

wyroków, zniesienie postępowań przed Sądami obu instancji i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, w każdym przypadku z orze-

czeniem o kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód dochodził od pozwanej Spółki jednorazowego odszkodowania z tytułu

stałego uszczerbku na zdrowiu doznanego wskutek choroby zawodowej na podsta-

wie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.). Zgodnie z art. 9 tej ustawy, jednorazowe odszkodowanie przysługuje pracowni-

kowi, który wskutek choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego

uszczerbku na zdrowiu. Według jej art. 36, stwierdzenie choroby zawodowej nastę-

puje w trybie określonym w przepisach wydanych na podstawie art. 231 pkt 1 i 3 KP

(obecnie art. 237 § 1 i 2 ). Postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej

unormowane zostało w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w

sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz. 294 ze zm.). Paragraf 7 tego aktu

określa jednostki organizacyjne uprawnione do rozpoznawania chorób zawodowych,

zaś §§ 8 do 10 tryb postępowania w sprawie ustalania chorób tego rodzaju. Decyzje

4

o stwierdzeniu choroby zawodowej lub o braku podstaw do jej stwierdzenia wydaje

państwowy terenowy inspektor sanitarny. Decyzje te podlegają kontroli instancyjnej

w trybie przewidzianym w art. 37 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Inspekcji Sanitar-

nej (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 90, poz. 575 ze zm.).

Z kolei zgodnie z art. 37 zdanie 1 ustawy wypadkowej, stały lub długotrwały

uszczerbek na zdrowiu oraz jego związek z chorobą zawodową ustalają komisje le-

karskie do spraw inwalidztwa i zatrudnienia (obecnie, stosownie do rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o

niezdolności do pracy do celów rentowych, Dz.U. Nr 99, poz. 612, lekarz orzecznik

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych). Tryb orzekania w tych sprawach określa rozpo-

rządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o

uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadków przy pracy, w

drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych ( Dz.U. Nr 36, poz. 199).

Wedle ustalonego orzecznictwa i jednolitego stanowiska doktryny roszczenie

o jednorazowe odszkodowanie przysługujące od uspołecznionego pracodawcy jest

roszczeniem z zakresu prawa pracy, zaś należne od pracodawcy nieuspołecznione-

go - z ubezpieczenia społecznego. Na etapie postępowania sądowego dystynkcja ta

ma istotne znaczenie. Skoro sprawa o jednorazowe odszkodowanie może być albo

sprawą z zakresu prawa pracy albo sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych,

rzeczą zasadniczą jest prawidłowe jej zakwalifikowanie. Ustalenie w tym przedmiocie

decyduje o częściowo odmiennym trybie postępowania (np. w zakresie dopuszczal-

ności zawarcia ugody), legitymacji biernej w procesie (pracodawca lub organ rento-

wy), właściwości sądu (sąd rejonowy - sąd pracy lub sąd okręgowy - sąd pracy i

ubezpieczeń społecznych). W postępowaniu przeciwko organowi rentowemu drogę

sądową o jednorazowe odszkodowanie otwiera wydanie decyzji przez ten organ (lub

jego bezczynność); w postępowaniu przeciwko pracodawcy odmowa wypłaty świad-

czenia. Postępowanie ubezpieczeniowe wszczyna odwołanie ubezpieczonego od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; postępowanie pracownicze - pozew

przeciwko pracodawcy.

Ta odmienna kwalifikacja spraw o roszczenie oparte na takiej samej podsta-

wie faktycznej (uszczerbek na zdrowiu wskutek choroby zawodowej) i prawnej (art. 9

ustawy wypadkowej), dokonana ze względu na podmiot zobowiązany do spełnienia

świadczenia, nie uzasadnia tezy, że w pierwszym przypadku droga sądowa nie jest,

5

zaś w drugim przypadku jest dopuszczalna przed wyczerpaniem postępowania okre-

ślonego w art. 36 i 37 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wy-

padków przy pracy i chorób zawodowych. Tryb postępowania w sprawie chorób za-

wodowych oraz orzekania o uszczerbku na zdrowiu nie jest zróżnicowany wedle

podmiotu legitymowanego biernie w sporze o wypłatę jednorazowego odszkodowa-

nia. Przemawia za tym nie tylko jednoznaczne brzmienie przepisów, ale także

względy celowościowe i funkcjonalne. Choroba zawodowa i uszczerbek na zdrowiu

doznany w jej wyniku stanowią przesłankę nabycia prawa do wszelkich świadczeń

przewidzianych z tego tytułu w ustawie wypadkowej. Mogą one uzasadniać równo-

czesne prawo poszkodowanego do świadczeń przysługujących zarówno od praco-

dawcy (jednorazowe odszkodowanie), jak i od organu rentowego (renta). Dwoistość

procedury, możliwość dokonania odmiennych ustaleń w każdej z nich, a w konse-

kwencji odmienne rozstrzygnięcia o prawie poszkodowanego do świadczeń wynika-

jących z tego samego zdarzenia faktycznego i prawnego, nie sprzyjałaby zwłaszcza

pewności sytuacji ubezpieczonego - pracownika. Sąd nie jest, oczywiście, związany

ani kwalifikacją schorzenia dokonaną przez inspektora sanitarnego, ani oceną stanu

zdrowia poszkodowanego przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych. Może dokonywać w tym zakresie własnych, odmiennych, ustaleń. Postępowa-

nie przed sądem nie może jednak zastąpić obligatoryjnych procedur przedsądowych.

Istotą postępowania sądowego jest weryfikacja dowodów w postępowaniu

administracyjnym jedynie dopuszczalnych i wiążących poszczególne podmioty tego

postępowania (lekarz orzecznik ZUS związany jest decyzją inspektora sanitarnego w

przedmiocie stwierdzenia choroby zawodowej, organ rentowy orzeczeniem lekarza

orzecznika co do charakteru i wysokości uszczerbku na zdrowiu). Z tego też względu

za trafny należy uznać zarzut kasacji, że rozpoznanie przez Sąd sprawy o

jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej z pominięciem przewi-

dzianego w art. 36 i art. 37 ustawy wypadkowej postępowania administracyjnego jest

dotknięte nieważnością ( art. 379 pkt 1 KPC).

Należy nadto podnieść, że Sąd pierwszej instancji orzekał w sprawie o odsz-

kodowanie z tytułu choroby zawodowej ustaliwszy, na podstawie opinii biegłych, z

pominięciem procedur przedsądowych, że osłabienie słuchu Eugeniusza K. nie jest

wprawdzie chorobą zawodową, jednak pozostaje w związku z jego zatrudnieniem w

hałasie ("zachorowanie w czasie pracy") i na podstawie art. 435 § 1 KC uwzględnił

roszczenie powoda, ustalając wysokość odszkodowania wedle reguł przewidzianych

6

w ustawie wypadkowej. Sąd drugiej instancji ustalił, na podstawie opinii biegłych (z

naruszeniem art. 36 i art. 37 ustawy wypadkowej), że stwierdzone u powoda osłabie-

nie słuchu jest chorobą zawodową , w wyniku której doznał on stałego uszczerbku na

zdrowiu w 30% i zasądził jednorazowe odszkodowanie na podstawie art. 9 tejże

ustawy. Sądy orzekły zatem w dwu różnych sprawach jednoinstancyjnie.

Istotną w rozpoznawanej sprawie jest kwestia „uspołecznionego” lub „nie-

uspołecznionego” charakteru strony pozwanej. Gdyby potwierdził się jej zarzut, że

„O.” S.A. w W. jest nie uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu art. 32 ust. 1

pkt 2 ustawy wypadkowej, wówczas legitymowanym biernie w sprawie o jednorazo-

we odszkodowanie byłby Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a sądem właściwym do

jej rozpoznania w pierwszej instancji, na skutek odwołania Eugeniusza K. od decyzji

tego organu, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313

KPC,

orzekł jak w sentencji.

N o t k a

Dotychczas w orzecznictwie przyjmowano, że sąd nie może zastępować organów

Państwowej Inspekcji Sanitarnej w ustalaniu istnienia lub nieistnienia choroby zawodowej i

samodzielnie dokonywać tej oceny bez uprzedniego wyczerpania trybu postępowania przed

tymi organami. Nie uznawano jednak niedopuszczalności drogi sądowej, lecz potrzebę wy-

znaczenia terminu do wszczęcia postępowania administracyjnego (art. 177 § 2 KPC) i

ewentualnego zawieszenia postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 KPC do czasu wy-

dania decyzji przez właściwego państwowego inspektora sanitarnego (postanowienie z dnia

7 kwietnia 1978 r., III PZ 9/78, OSNCP 1977 r. z. 10, poz. 192).

========================================