III CZP 56/00

Uchwała z dnia 14 marca 2001 r., III CZP 56/00

Przewodniczący Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka, Sędzia SA Andrzej Niedużak

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddziału w K.G. z udziałem Tadeusza K. o wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 marca 2001 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 23

listopada 2000 r.

„1. Do wpisu jakiej (rodzaj) hipoteki uprawnia ZUS przepis art. 26 ust. 2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137 poz. 887);

2. Jakie dokumenty wystawione przez ZUS stanowią podstawę wpisu hipoteki,

o której mowa w powołanym w pkt 1 przepisie art. 26 ust. 2, a w szczególności –

czy takim dokumentem może być zaświadczenie wystawione przez ZUS –

stwierdzające istnienie należności z tytułu składek oraz jej wysokość”

podjął uchwałę:

Sąd, rozpoznając wniosek o wpis hipoteki przymusowej na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i

zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, przyjmuje za podstawę wpisu tytuł wykonawczy, o którym

mowa w art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm.).

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K.G. wnosił o wpis hipoteki w

księdze wieczystej Kw (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Bolesławcu dla

nieruchomości stanowiącej własność Tadeusza Macieja K. dłużnika Zakładu z tytułu

nieuiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz na Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Do wniosku dołączył

zaświadczenie Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stwierdzające

wysokość zaległych należności i wyrażające pogląd, że dokument ten stanowi

podstawę wpisu hipoteki na podstawie art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Sąd Rejonowy prowadzący wymienioną księgę wieczystą dla nieruchomości

stanowiącej własność Gminy Miejskiej B. (oddanej w użytkowanie wieczyste

dłużnika) odmówił wpisu hipoteki uznając, że dołączone zaświadczenie nie może

stanowić jego podstawy, ponieważ hipoteka bez zgody właściciela nieruchomości

lub innego uprawnionego do jej przedmiotu może być ustawowa lub przymusowa.

W pierwszym wypadku wymaga dołączenia do wniosku decyzji, a w drugim – tytułu

wykonawczego. Obciążenie na podstawie zaświadczenia byłoby, w ocenie Sądu, „z

mocy art. 58 § 1 k.c. od początku nieważne”.

Sąd Okręgowy, przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy, powziął

wątpliwości przedstawione w postanowieniu z dnia 23 listopada 2000 r., skłaniając

się do poglądu, że w art. 26 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

chodzi o hipotekę przymusową, a nie ustawową.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Rodzaje hipoteki zostały określone w przepisach ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm. – dalej "u.k.w.h.").

Bez rozważenia tych przepisów nie jest możliwa odpowiedź na pytanie, do

ustanowienia jakiej hipoteki uprawnia art. 26 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych.

Na sposób formułowania wątpliwości Sądu Okręgowego mogło mieć wpływ

niedostrzeżone uchybienie w zakresie kontroli wstępnej wniosku, w którym brak

określenia rodzaju hipoteki, co nie odpowiada wymaganiom wynikającym z

przepisów art. 187 § 1 pkt 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art. 37 u.k.w.h. oraz § 27

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 marca 1992 r. w sprawie

wykonania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 29 poz.

12 ze zm.). (...)

Nie mając pewności, wpisu jakiej hipoteki domaga się wnioskodawca, Sądy

obydwu instancji starały się dociec, czego mógłby żądać, zamiast poprzestać na

ocenie, czy nie ma przeszkód do wpisu oraz czy istnieje podstawa do

uwzględnienia wniosku.

Wydaje się przy tym, że formułując pierwszą część zagadnienia, Sąd

Okręgowy w rzeczywistości nie miał poważnych wątpliwości dotyczących

dopuszczalności i podstaw wpisu hipoteki ustawowej, skoro w uzasadnieniu

potwierdził istnienie wyraźnego uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (już

jako osoby prawnej) do zabezpieczenia należności z tytułu składek hipoteką

ustawową, wskazał właściwe przepisy (art. 26 ust. 3-4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), a ponadto nie zakwestionował stanowiska Sądu

pierwszej instancji dotyczącego wykładni art. 26 ust. 3-4 w związku z ust. 2 jako

podstawy powstania i wpisu hipoteki ustawowej.

W okolicznościach sprawy brak też podstaw do rozważania, czy dokumenty, o

których mowa w art. 26 ust. 2, mogą być podstawą wpisu hipoteki zwykłej,

umownej. Pozostaje zatem przyjąć, że wątpliwości mogą dotyczyć dopuszczalności

żądania i podstawy wpisu na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych hipoteki

przymusowej.

Dopuszczalność tej hipoteki była już wyjaśniana w uzasadnieniu uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1996 r., III CZP

52/96 (OSNC 1996, nr 9, poz. 111), powołanej przez Sąd Rejonowy. Stwierdzono

tam, że „Zakład Ubezpieczeń Społecznych swoje wierzytelności może

zabezpieczyć hipoteką przymusową”. Skład Sądu Najwyższego rozpoznający

zagadnienie prawne uznaje, że pogląd ten zachował aktualność, mimo zmiany w

zakresie podmiotowości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i utraty mocy przepisu

art. 12 a ust. 2 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25 poz.137 ze zm.),

którego odpowiednikiem jest art. 26 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. (...)

Wyżej stwierdzono, że treść art. 26 ust. 2 wymaga uzupełnienia dyspozycji

przez zastosowanie art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Przy takim podejściu pojęcie

„dokumentów” zostaje zwężone do pojęcia „tytułu wykonawczego”. Można się

zastanawiać, czy w takim razie przepis art. 26 ust. 2 jest w ogóle potrzebny, skoro

art. 109 ust. 1 zawiera pełną normę kompetencyjną. Nawet przyjęcie takiego

stanowiska nie pozbawia jednak uregulowania znaczenia jako uzupełniającego inne

przepisy (np. dotyczących hipoteki ustawowej) w zakresie podstawy wpisu.

Za odrzuceniem dopuszczalności dokonywania wpisu hipoteki przymusowej

na podstawie zaświadczenia przemawiają następujące argumenty.

Zgodnie z art. 217 § 1 k.p.a., mającego zastosowanie do postępowania

prowadzonego przez Zakład, zaświadczenie wydaje się na żądanie osoby

ubiegającej się o nie, jeżeli urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu

prawnego wymaga przepis prawa, albo osoba ubiega się o zaświadczenie ze

względu na swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu określonych faktów

lub stanu prawnego.

Zaświadczenie wydane przez Zakład nie odpowiada żadnemu z tych

warunków, gdyż nie ma przepisu wymagającego jego wystawienia, a Zakład w

stosunku do siebie nie jest ubiegającym się o wydanie tego dokumentu.

Przyjęcie zaświadczenia jako podstawy nie spełniałoby wymaganego w aktach

wyższych hierarchicznie (poczynając od Konstytucji) poziomu ochrony prawa

własności, w którego gospodarczą treść (prawo rozporządzania) hipoteka w

oczywisty sposób ingeruje. Ponieważ sąd prowadzący księgę wieczystą ma

kognicję ograniczoną przez art. 46 ust. 1 u.k.w.h., prawdziwość wystawionego

zaświadczenia nie podlegałaby kontroli, a obalanie domniemań związanych z

wpisem opartym na zaświadczeniu błędnym, zostałoby przerzucone na

obciążonego prawem rzeczowym.

Zagrożenie to jest zmniejszone w razie przyjęcia tytułu wykonawczego jako

podstawy wpisu, ze względu na wymagania wynikające z art. 27 § 1 i 2 ustawy z

dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 36 poz. 161 ze zm.)

Dopuszczalność zabezpieczania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

należności z tytułu składek hipotekami różnego rodzaju wywołuje dalsze problemy,

np. związane z wpisem hipoteki przymusowej w okresie miesiąca od powstania

hipoteki ustawowej (art. 37 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa, Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm. w związku z art. 26 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych) lub dotyczące związku między wpisem hipoteki

przymusowej a dopuszczalnością egzekucji sądowej na podstawie tytułu

wykonawczego stanowiącego podstawę jej wpisu. Nie mogą być one tu rozważane

ze względu na zakres przedstawionego zagadnienia. Również tylko na marginesie

zaznaczyć trzeba, że sankcji nieważności czynności prawnych (art. 58 § 1 k.c.) nie

można łączyć z wadliwością wpisu jako orzeczenia.

Z przytoczonych względów, przedstawione zagadnienie prawne zostało

rozstrzygnięte, jak w uchwale (art. 390 § 1 i 2 k.p.c.).