I PKN 323/00

Wyrok z dnia 29 marca 2001 r.

I PKN 323/00

Przepis art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczy-

ciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) dotyczy wszystkich

pracowników pedagogicznych zatrudnionych w placówkach publicznych obję-

tych systemem oświaty. Przez użyty w tym przepisie termin organizacja nau-

czania należy rozumieć także organizację wychowania, opieki oraz resocjaliza-

cji.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-

Adamowicz, Barbara Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2001 r. sprawy z powództwa

Jarosława P. przeciwko Zakładowi Poprawczemu i Schronisku dla Nieletnich w B. o

odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 29 lutego 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 29 lutego 2000 r. [...] oddalił apelację Jarosława P. od wyroku Sądu Re-

jonowego-Sądu Pracy w Białymstoku z dnia 14 października 1999 r. [...], oddalające-

go powództwo apelującego o zasądzenie na jego rzecz od Zakładu Poprawczego i

Schroniska dla Nieletnich w B. odszkodowania z tytułu nieprawidłowego rozwiązania

umowy o pracę.

Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej na stanowisku wy-

chowawcy w pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie trzech kolejnych umów o

pracę zawartych na okresy od 1 października 1995 r. do 31 sierpnia 1996 r., od 1

września 1996 r. do 31 sierpnia 1997 r. oraz od 1 września 1997 r. do 31 sierpnia

1999 r. Wszystkie umowy zawierały klauzulę dopuszczalności ich rozwiązania przez

2

każdą ze stron z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia. W dniu 21

października 1998 r. strona pozwana wypowiedziała Jarosławowi P. umowę o pracę.

Powodowi przyznano zasiłek na zagospodarowanie przewidziany w art. 61 ustawy

Karta Nauczyciela z dnia 26 stycznia 1982 r.

W ocenie Sądu, zatrudniając powoda na podstawie umów o pracę na czas

określony pozwana placówka nie naruszyła art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela. Pierw-

sza umowa została zawarta pod rządami Karty sprzed jej nowelizacji ustawą z dnia

14 czerwca 1996 r. Zatrudnienie nauczyciela na czas określony mogło nastąpić, gdy

taka potrzeba wynikała z organizacji nauczania lub w razie zastępstwa nieobecnego

nauczyciela. Zakład Poprawczy zdecydował się zatrudnić w roku 1995 dodatkowo

dwóch wychowawców w związku z koniecznością zapewnienia prawidłowej organi-

zacji pracy w internacie. W przypadku dalszych dwóch umów o pracę przeszkodę w

zatrudnieniu powoda na czas nie określony stanowił brak przewidzianych kwalifikacji

do wykonywania pracy wychowawcy. Sąd wyraził pogląd o niedopuszczalności za-

warcia, w świetle art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela po nowelizacji, umowy o pracę na

czas nie określony z nauczycielem lub wychowawcą nie posiadającym odpowiednich

kwalifikacji. Nadto, w Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w B. był

prowadzony eksperymentalny program zapewnienia opieki i nauki wychowankom

uzależnionym i zarażonym wirusem HIV. Przy braku wiedzy o zagrożeniach wynika-

jących z kontaktów z chorymi na AIDS, o sposobie postępowania z nimi i metodach

resocjalizacji oraz leczenia nie można było przewidzieć niezbędnej ilości wychowaw-

ców, którzy mieliby ten proces realizować. Świadczą o tym przewidziane w arku-

szach organizacyjnych vacaty na stanowiskach wychowawców. Użyte w Karcie Nau-

czyciela określenie „organizacja nauczania” należy odnosić także do „organizacji wy-

chowania”. Wychowanie realizowane jest w postaci zapewnienia wychowankom

internatu całodobowej opieki oraz w postaci właściwego programu resocjalizacyjno -

wychowawczego. Zdaniem Sądu, z faktu przyznania powodowi zasiłku na zagospo-

darowanie nie można wnosić ani o podstawie zatrudnienia, ani o rodzaju umowy o

pracę. Art. 61 Karty Nauczyciela zawiera uregulowanie samodzielne, dotyczące

świadczenia pieniężnego, które „nie mogło rodzić żadnych skutków w zakresie łą-

czącego strony stosunku prawnego”.

Jarosław P. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naru-

szenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art.

10 ust. 4 Karty Nauczyciela sprzed nowelizacji „poprzez przyjęcie, że pojęcie 'organi-

3

zacja nauczania', występujące w przesłance naruszonego artykułu, może mieć zna-

czenie wieloznaczne i mimo, że jednoznaczne pojęcie 'organizacja nauczania' w in-

ternacie nie występuje, to musi być odniesione do pojęcia 'organizacja wychowania'

występującego w internacie tylko dlatego, że powód tam pracował jako wychowaw-

ca”, oraz tego samego przepisu po zmianie przez przyjęcie, że stosunek pracy z nau-

czycielem nie posiadającym wymaganych kwalifikacji nie może być nawiązany na

czas nie określony, a także art. 61 ust. 2 Karty Nauczyciela do czasu jego zmiany

„poprzez stwierdzenie, że zasiłek na zagospodarowanie dla nauczycieli którzy swą

pierwszą pracę podejmują w szkole jest całkowicie niezależny od rodzaju umowy”,

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie odszkodowania w wysokości

5.080 zł z ustawowymi odsetkami od dnia zwolnienia go z pracy, tj. od 7 listopada

1998 r. Pełnomocnik skarżącego wywodził, że „Karta Nauczyciela jako ustawa w

swym artykule 3 nie daje przyzwolenia na odniesienie pojęcia ‘organizacja naucza-

nia’ do pojęcia ‘organizacja wychowania’, które nie w mniejszej skali jak w internacie

występuje i w szkole obok pojęcia ‘organizacja nauczania’. Nikt tych pojęć nie utoż-

samia, ani literatura ani prawo”. Znaczy to, że zatrudnienie wychowawcy w internacie

może nastąpić na czas określony tylko w przypadku koniecznego zastępstwa. Inter-

nat w zakładzie poprawczym jest, w przeciwieństwie do szkoły funkcjonującej w za-

kładzie, placówką wychowawczo - resocjalizacyjną, w której „organizacja nauczania”

nie występuje. Skoro tak, to umowa zawarta z powodem w dniu 1 października 1995

r. powinna być traktowana jako umowa na czas nie określony. Przyjęcie, że umowa o

pracę z nauczycielem nie posiadającym wymaganych kwalifikacji nie może być za-

warta na czas nie określony z Karty Nauczyciela nie wynika. Nadto, Sąd błędnie od-

czytał „intencje wynikające” z art. 61 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Udzielenie

zasiłku na zagospodarowanie było formą pomocy dla nauczyciela, aby „przynajmniej

mógł przepracować 3 - letni okres nie chcąc zwracać tego zasiłku. Tym samym Karta

Nauczyciela jako ustawa zobowiązywała do pracy trzyletniej nauczyciela otrzymują-

cego zasiłek jeżeli nie chce go zwracać”. Wypłata zasiłku „z góry wymagała zawarcia

umowy z powodem na czas nieokreślony”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) w brzmieniu sprzed noweli-

4

zacji ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U.

Nr 87, poz. 396), „ Zatrudnienie nauczyciela na czas określony może nastąpić jedy-

nie wtedy, gdy taka potrzeba wynika z organizacji nauczania lub gdy chodzi o za-

stępstwo nieobecnego nauczyciela”. Stosownie do tego przepisu w brzmieniu obo-

wiązującym od 7 sierpnia 1996 r., tj. od dnia wejścia ustawy nowelizacyjnej w życie,

„Z nauczycielem posiadającym wymagane kwalifikacje i rozpoczynającym pracę w

szkole stosunek pracy nawiązany jest na podstawie umowy o pracę na czas nie

określony. Nawiązanie stosunku pracy z nauczycielem na czas określony może na-

stąpić wyłącznie w wypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania

lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela”. Z zacytowanych wersji art. 10 ust. 4 Karty

wynika, że pomimo zmiany redakcyjnej tego przepisu, merytoryczna regulacja do-

puszczalności zawierania z nauczycielami umów o pracę na czas określony pozo-

stała taka sama. Szkoła może zatrudnić nauczyciela na czas określony, niezależnie

od tego czy posiada on wymagane kwalifikacje zawodowe, czy ich nie posiada, jak

również od tego czy rozpoczyna pracę w szkole, czy kontynuuje zatrudnienie, tylko

wówczas, gdy uzasadnia to potrzeba wynikająca albo z organizacji nauczania albo z

zastępstwa nieobecnego nauczyciela.

Wywód kasacji zmierzający do wykazania, że użyty w art. 10 ust. 4 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. termin „organizacja nauczania” należy odnosić tylko do pla-

cówek oświatowych, które realizują nauczanie nie jest trafny. Zgodnie z art. 3 pkt 1

Karty Nauczyciela, ilekroć w ustawie jest mowa o „nauczycielu bez bliższego okre-

ślenia” należy pod pojęciem tym rozumieć nauczycieli, wychowawców i innych pra-

cowników pedagogicznych zatrudnionych w przedszkolach, szkołach i placówkach

wymienionych w art. 1 ust. 1, zaś przez szkołę „bez bliższego określenia” - przed-

szkola, szkoły i inne placówki wymienione w art. 1 ust. 1 (art. 3 pkt 2). Wśród tych

„innych” placówek znajdują się zakłady poprawcze i schroniska dla nieletnich (art. 1

ust. 1 pkt 4). Nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zakładów

poprawczych i schronisk dla nieletnich podlegają zatem Karcie Nauczyciela w zakre-

sie regulacji stosunku pracy. Zarówno przepisy Karty, jak zwłaszcza przepisy ustawy

z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67,

poz. 329 ze zm.), wielokrotnie odnoszą unormowania w nich zawarte tylko do okre-

ślonych placówek objętych systemem oświaty nie będących szkołami lub tylko do

szkół, a także tylko do nauczycieli lub wychowawców albo innych pracowników pe-

dagogicznych (np. art. 42 Karty Nauczyciela regulujący tygodniowy obowiązkowy

5

wymiar zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych). Należy wobec tego

przyjąć, że użyte w art. 10 ust. 4 określenia „nauczyciel” i „szkoła” powinny być ro-

zumiane w sposób przewidziany odpowiednio w art. 3 pkt 1 i 2. Przepis ten dotyczy

więc także wychowawców w internacie zakładu poprawczego i schroniska dla nielet-

nich.

Działalność oświatowa obejmuje kształcenie, wychowanie i opiekę (tytuł roz-

działu 5 ustawy o systemie oświaty). W zależności od rodzaju placówki mogą być

prowadzone wszystkie te formy działalności oświatowej równocześnie lub tylko nie-

które z nich. Jeżeli placówka oświatowa nie prowadzi działalności dydaktycznej (np.

przedszkole, poradnia specjalistyczna, placówka opiekuńczo - wychowawcza) orga-

nizowanie nauczania jest bezprzedmiotowe. Pojęciem ogólnym, obejmującym orga-

nizację wszystkich form działalności oświatowej jest określenie „organizacja roku

szkolnego”. W odniesieniu do szkół, zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich

należy ona do kompetencji ministra właściwego do spraw sprawiedliwości, który w

porozumieniu z ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania, ustala ją roz-

porządzeniem, z uwzględnieniem „w szczególności specyfiki organizacji pracy wy-

chowawczej i resocjalizacyjnej w tych zakładach i schroniskach oraz zapewnienia

wykonywania orzeczeń sądowych” (art. 22 ust. 3 ustawy o systemie oświaty). Zgo-

dzić się zatem należy ze stanowiskiem skarżącego, że organizacja nauczania, orga-

nizacja wychowania, organizacja opieki, a także organizacja resocjalizacji nie są or-

ganizacją tożsamych rodzajowo procesów oświatowych. Mają jednak podobny cel.

Ich funkcją jest prawidłowa, planowa, przemyślana, dostosowana do potrzeb i możli-

wości (szkoły i uczniów rozumianych szeroko, tj. „bez bliższego określenia”) realiza-

cja w roku szkolnym poszczególnych sfer działalności oświatowej. Trudno też sądzić,

że w zakresie stabilizacji zatrudnienia ustawodawca zamierzał ukształtować sytuację

nauczycieli - pracowników pedagogicznych realizujących wszystkie formy działal-

ności oświatowej mniej korzystnie niż pozostałych pracowników pedagogicznych, w

tym wychowawców w internatach. A taki musiałby być skutek sugerowanej przez

skarżącego wykładni art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela.

Z podanych względów należy przyjąć, że przez użyty w art. 10 ust. 4 zdaniu

drugim ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela termin „organizacja nau-

czania” trzeba rozumieć także organizację wychowania, organizację resocjalizacji

oraz organizację opieki.

6

Jarosław P. nie spełniał warunków do mianowania określonych w art. 10 ust. 2

pkt 5 i 7 Karty, albowiem nie posiadał kwalifikacji wymaganych do zajmowania sta-

nowiska wychowawcy w internacie zakładu poprawczego i schroniska dla nieletnich

oraz nie wykonywał uprzednio pracy wychowawcy nieprzerwanie przez okres dwóch

lat. Stosunek pracy mógł być z nim nawiązany tylko na podstawie umowy o pracę.

Nie został on zatrudniony na czas zastępstwa nieobecnego wychowawcy, co jest

bezsporne. Czy uzasadniała zawarcie z nim umowy o pracę na czas określony orga-

nizacja pracy resocjalizacyjno - wychowawczej i opiekuńczej ? Sąd ustalił, a skarżą-

cy nie zakwestionował tego ustalenia, że Zakład Poprawczy i Schronisko dla Nielet-

nich w B. był jedyną placówką w Polsce przyjmującą wychowanków uzależnionych

oraz zarażonych wirusem HIV. Trudna do przewidzenia ilość wychowanków oraz

niepełna wiedza na temat zagrożeń i niebezpieczeństw związanych z pracą z chorą

młodzieżą, zmienna ilość grup wychowanków i zmieniająca się liczba wychowawców

wymagały zmiennej organizacji wychowania. Dlatego strona pozwana zatrudniając

powoda na podstawie odnawianych umów o pracę na czas określony nie uchybiła

art. 10 ust. 4 ustawy Karta Nauczyciela. Sąd Najwyższy ocenę tę podziela.

Pomieszczone w motywach zaskarżonego wyroku zdanie, że przeszkodę w

zatrudnieniu powoda na czas nie określony stanowił brak wymaganych kwalifikacji

zawodowych należy traktować jako pewien skrót myślowy, o czym świadczy treść

pozostałych fragmentów uzasadnienia. Sąd nie ograniczył argumentacji na rzecz

przyjętego stanowiska, że nawiązanie stosunku pracy z powodem na czas określony

było uzasadnione, do tego tylko stwierdzenia, lecz rozważał także potrzeby organiza-

cyjne pozwanego Zakładu. Funkcją regulacji zawartej w zdaniu pierwszym ustępu 4

artykułu 10 Karty Nauczyciela jest gwarancja otwarcia nauczycielowi posiadającemu

przepisane kwalifikacje i rozpoczynającemu pracę w zawodzie drogi do awansu służ-

bowego i mianowania w przyszłości, a to w związku z treścią art. 10 ust. 2 pkt 7.

Dlatego nauczyciel posiadający wymagane kwalifikacje zawodowe i podejmujący

pracę po raz pierwszy jest -, a więc musi być - zatrudniany bezterminowo. Powód nie

miał kwalifikacji zawodowych do wykonywania pracy wychowawcy w internacie,

przeto strona pozwana nie miała obowiązku zatrudniania go na czas nie określony.

Tym bardziej, że przepis w wersji wprowadzonej ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r.

mógł być stosowany do umowy zawartej z Jarosławem P. w dniu 1 września 1996 r.

Nie była to pierwsza umowa o pracę powoda ze stroną pozwaną. Gdyby jednak na-

wet powód spełniał warunki do zatrudnienia na czas nie określony, w okolicznościach

7

wskazanych w zdaniu drugim ust. 4 art. 10, ze względu na potrzebę wynikającą z

organizacji wychowania, resocjalizacji i opieki, uzasadnione było zawarcie z nim

umowy o pracę na czas określony. Zdanie drugie ust. 4 art. 10 Karty ustanawia bo-

wiem wyjątek od wyrażonej w zdaniu pierwszym tego przepisu zasady.

Trafny jest także pogląd Sądu, że zasiłek na zagospodarowanie przyznawany

nauczycielom obejmującym swą pierwszą pracę w szkole jest świadczeniem socjal-

nym. Ze stanowczego sformułowania art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela (nauczyciele

„otrzymują” zasiłek) należy wnosić, że prawo do zasiłku powstaje ex lege i nie zależy

od jego przyznania przez szkołę. Z faktu przyznania go nauczycielowi nie można

wnosić ani o podstawie nawiązania stosunku pracy, ani o czasie zatrudnienia. Za-

warcie umowy o pracę na czas określony krótszy niż trzy lata ma takie znaczenie, że

nauczyciel, pomimo nieprzepracowania trzech lat nie będzie miał obowiązku zwrotu

zasiłku. Wygaśnięcie umowy o pracę nie jest bowiem ani rozwiązaniem stosunku

pracy przez pracownika, ani zwolnieniem z pracy z jego winy (ust. 2).

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC,

orzekł jak w sentencji.

========================================