II UKN 309/00

Wyrok z dnia 5 kwietnia 2001 r.

II UKN 309/00

Przedłożenie w organie rentowym dokumentu mającego istotne znacze-

nie dla uzyskania świadczenia, zawierającego nieprawdziwe informacje, ozna-

cza, że przyznane na jego podstawie świadczenie jest nienależne w rozumieniu

art. 106 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Przewodniczący SSN Maria Tyszel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Beata Gudowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2001 r. sprawy z wniosku

Marka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z. o zwrot

świadczeń i ich wysokość, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Katowicach z dnia 30 listopada 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, wyro-

kiem z dnia 30 listopada 1999 r. [...], uwzględniając apelację organu rentowego,

zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zabrzu z

dnia 9 marca 1999 r. (uzupełniony wyrokiem z dnia 20 kwietnia 1999 r.) [...], zmie-

niający dwie decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. - z dnia 30

listopada oraz 4 grudnia 1998 r. i oddalił wniesione od nich odwołanie wnioskodawcy

Marka K. Pierwszą z tych decyzji organ rentowy ustalił na kwotę 640,06 zł wysokość

przyznanej wnioskodawcy renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej skut-

kami wypadku przy pracy, jakiemu uległa w dniu 10 stycznia 1989 r., natomiast drugą

decyzją - zobowiązał wnioskodawcę do zwrotu, za okres trzech lat, nienależnie po-

branej renty inwalidzkiej z tytułu wypadku w drodze do pracy z 25 maja 1990 r. Uza-

sadniając swe rozstrzygnięcie Sąd Apelacyjny wskazał, że organ rentowy załatwiając

2

wniosek zgłoszony 22 lutego 1991 r. przyznał wnioskodawcy rentę inwalidzką z tytułu

wypadku jakiemu - według przedstawionej wówczas dokumentacji - wnioskodawca

uległ w dniu 25 maja 1990 r. w drodze do pracy. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Za-

brzu z dnia 2 marca 1998 r. [...] „dokonano korekty daty i charakteru zdarzenia, które-

mu uległ ubezpieczony w ten sposób, że zdarzenie jakiemu uległ 10 stycznia 1989 r.

było wypadkiem przy pracy. Po tym wyroku ubezpieczony 18 września 1998 r. złożył

wniosek o sprostowanie wcześniejszej decyzji poprzez przyjęcie, że renta przysłu-

guje mu z tytułu wypadku przy pracy, a nie w drodze do pracy. Decyzją z 30 listopa-

da 1998 r. organ rentowy wstrzymał wypłatę renty z tytułu wypadku w drodze do

pracy, natomiast decyzją z 4 grudnia 1998 r. ustalił nową wysokość renty wypłacanej

z tytułu wypadku przy pracy i zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnego

świadczenia”.

Wyrokiem z dnia 8 marca 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach zmienił decyzję z 4 grudnia 1998 r. i zwolnił ubezpieczo-

nego od obowiązku zwrotu renty za czas od 1 września 1995 r. do 31 sierpnia 1998

r., natomiast wyrokiem uzupełniającym z 20 kwietnia 1999 r. ustalił, że wysokość

renty z tytułu wypadku przy pracy z 10 stycznia 1989 r. winna uwzględniać składniki

przyjęte w decyzji z 25 kwietnia 1992 r., z uwzględnieniem późniejszych waloryzacji.

Sąd ustalił, że w załatwieniu wniosku zgłoszonego 22 lutego 1991 r. organ rentowy

przyznał ubezpieczonemu rentę z tytułu wypadku w drodze do pracy z 25 maja 1990

r., ustalając podstawę jej wymiaru od wynagrodzenia z kolejnych 3 lat kalendarzo-

wych, tj. 1986, 1987 i 1988.

Wniesiona w sprawie kasacja zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła: „naruszenie

prawa materialnego - art. 18 w związku z art. 35, 41 ust. 1,3 i 4 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

- Dz.U. Nr 30 z 1983 r. poz. 144 wraz z późniejszymi zmianami oraz art. 106 ust. 1

pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin Dz.U. Nr 40, poz. 267 z późniejszymi zmianami przez błędną ich wykładnię

(art. 3931

pkt 1 KPC)”. Wniosek kasacyjny zmierzał do uchylenia zaskarżonego wy-

roku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego roz-

poznania.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

3

Stan faktyczny stanowiący podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia jest w

sprawie bezsporny. Wnioskodawca 22 lutego 1991 r. zgłosił w organie rentowym

wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej w związku z wypadkiem w drodze do pracy,

jakiemu uległ w dniu 25 maja 1990 r. Do wniosku dołączył dokumenty potwierdzające

ten wypadek i na tej podstawie przyznano mu rentę z tego tytułu według trzeciej

grupy inwalidów (od 1 września 1997 r. - rentę stałą, wobec trwałej niezdolności do

pracy). Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Zabrzu z dnia 2 marca 1998 r.

[...] ustalono, że wnioskodawca w dniu 10 stycznia 1989 r. uległ wypadkowi przy

pracy. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Apelacyjny słusznie zauważył, że: „na

karcie 30 akt rent. znajduje się oświadczenie ubezpieczonego z daty 30 października

1998 r., z którego wynika, że w dniu 25 maja 1990 r. nie uległ wypadkowi w drodze

do pracy. Tego dnia nie miał wypadku. Wypadek z 10 stycznia 1989 r. jest tożsamy z

wypadkiem z 25 maja 1990 r. Postępowanie przed Sądem Rejonowym w Zabrzu

zmierzało do wykazania, że wypadek z 25 maja 1990 r. nie był wypadkiem w drodze

do pracy, lecz wypadkiem w pracy. Taka data była podana we wniosku z 11 kwietnia

1995 r. Dopiero w trakcie postępowania przed tym Sądem ubezpieczony podał, że

wypadek przy pracy miał miejsce 10 stycznia 1989 r. W świetle tego oświadczenia

uzyskanie od 22 lutego 1991 r. renty inwalidzkiej według trzeciej grupy inwalidów na

podstawie przedłożonej karty wypadku w drodze do pracy z 25 maja 1990 r. słusznie

organ rentowy potraktował jako świadczenie nienależne, o którym mowa w art. 106

ust. 2 pkt 2 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a więc świadczenie wypłacone na podsta-

wie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych wypadkach świadomego

wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie. Cytowany przepis art.

106 ustawy o z.e.p. ma z mocy art. 25 ustawy z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, odpowiednie zastosowanie rów-

nież do rent z tytułu wypadków w drodze do pracy”.

Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w uzasadnieniu kasacji, że

Sąd Apelacyjny niesłusznie przyjął, że wniosek ubezpieczonego o przyznanie mu

renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy jest no-

wym wnioskiem rentowym, a nie „korektą jego wcześniejszego wniosku z dnia 22

stycznia 1991 r. o rentę z tytułu wypadku w drodze do pracy. Fakt, że oba wymienio-

ne świadczenia a więc renta wypadkowa z wypadku przy pracy i w drodze do pracy

regulowane są odrębnymi przepisami ustawy wypadkowej (...), pierwsza przysługuje

4

z art. 18 a druga z art. 41 ustawy wcale nie oznacza, że świadczenia te nie są toż-

same mimo pewnych dalszych odrębności wynikających z ustawy. O tożsamości obu

tych świadczeń rentowych świadczą przepisy samej ustawy a mianowicie art. 41 ust.

1 pkt 2 oraz ust. 3 i 4 tego artykułu. Zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy, renta inwa-

lidzka przysługuje pracownikowi, który uległ wypadkowi w drodze do pracy w razie

zaliczenia go do jednej z grup inwalidów. Wedle zaś art. 41 ust. 3 ustawy, świadcze-

nia o których mowa w ust. 1 i 2, przysługują na warunkach i w wysokości określonych

przepisami niniejszej ustawy, zaś stosownie do ust. 4 tego artykułu świadczenia z

tytułu wypadków w drodze do pracy przysługują od Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych. Jeżeli świadczenia, a więc renta inwalidzka z tytułu wypadku w drodze do

pracy zgodnie z art. 41 ust. 3 ustawy, przysługuje na warunkach i w wysokości okre-

ślonych przepisami niniejszej ustawy, a więc na takich samych zasadach co renta

inwalidzka z tytułu wypadku przy pracy, regulowana przepisem art. 18 i następne

ustawy wypadkowej, to między tymi świadczeniami rentowymi nie ma żadnej różnicy

i są one tożsame, tym bardziej, że w obu przypadkach świadczenia wypłaca Zakład

Ubezpieczeń Społecznych na wniosek pracownika (art. 35 ustawy). Skoro na skutek

zmiany zdarzenia, uzasadniającego przyznanie ubezpieczonemu prawa do renty in-

walidzkiej z tytułu wypadku przy pracy z dnia 10 stycznia 1989 r. przyznano mu rentę

inwalidzką z art. 18 ustawy wypadkowej to pismo o tę rentę złożone przez ubezpie-

czonego w dniu 18 września 1998 r. nie może być traktowane jako nowy wniosek

rentowy, a tylko korektę podstawy faktycznej świadczenia rentowego, wcześniej wy-

mierzonego i pobieranego za zachowaniem tożsamej podstawy prawnej do pobiera-

nia tego świadczenia, co wcześniej, wynikającej z tej samej ustawy wypadkowej”.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że gdyby ustawodawca zamierzał trakto-

wać wypadek przy pracy oraz wypadek w drodze do pracy lub z pracy jako zdarzenia

„tożsame”, to nielogiczne byłoby uregulowanie prawa do rent z tych tytułów odręb-

nymi przepisami. Zarówno nazwa ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jak i jej art. 18 , stanowiący

prawo do renty nie tylko w tytułu wypadku przy pracy, lecz również z tytułu choroby

zawodowej, wskazują, że tożsamość podstawy prawnej do renty istnieje jedynie w

odniesieniu do tych zdarzeń faktycznych, które są wypadkami przy pracy albo cho-

robami zawodowymi, jeśli ich następstwa spowodowały stałą lub okresową niezdol-

ność do pracy (przed dniem 1 września 1997 r. - zaliczenie do jednej z grup inwali-

dów). Prawo do renty z tytułu wypadku w drodze do pracy (z pracy) wynika wpraw-

5

dzie z tej samej ustawy, jednakże z odrębnej podstawy prawnej - z jej art. 41. Przyto-

czony w kasacji ust. 3 tego przepisu, stosownie do którego renta z tytułu takiego wy-

padku przysługuje „na warunkach i w wysokości” określonych przepisami ustawy wy-

padkowej, oznacza jedynie to, że rentę z tej ustawy może uzyskać także taki pra-

cownik niezdolny do pracy, który nie spełnił warunków do renty przewidzianej w

ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich ro-

dzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), obowiązującej w datach obydwu wniosków (w

1991 oraz w 1998 r.). Warunki te, to wykazanie odpowiedniego okresu zatrudnienia

(art. 32 pkt 2 w związku z art. 33 tej ustawy) lub też powstania niezdolności do pracy

w odpowiednim okresie (jej art. 32 pkt 3). Co do wysokości renty, to należy przypo-

mnieć, że art. 19 ustawy wypadkowej, określający sposób jej obliczania, wygasł wo-

bec wejścia w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i

rent... (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), stosownie do jej przepisów - art. 1 pkt 9 i art.

11 ust. 4 w związku z art. 45. Przepis art. 41 ust. 3 ustawy wypadkowej ma więc inne

znaczenie niż przypisuje mu wyżej przytoczony fragment kasacji i nie może być ro-

zumiany w sposób w nim zaprezentowany, a sprowadzający się do poglądu, że skoro

zarówno renta z tytułu wypadku przy pracy, jak i z tytułu wypadku w drodze do pracy

przysługuje od organu rentowego, to prawomocne ustalenie, że wnioskodawca nie

uległ wypadkowi w drodze do pracy, z tytułu którego pobierał rentę, lecz w zupełnie

innym dniu uległ wypadkowi w pracy - jest pozbawione znaczenia prawnego. Zgodnie

bowiem z art. 25 pkt 3 ustawy wypadkowej w związku z art. 76 ustawy o z.e.p. prawo

do świadczeń powstaje z dniem spełnienia się wszystkich warunków do nabycia tego

prawa. Wobec bezspornej niezdolności wnioskodawcy do pracy, drugim, niezbędnym

warunkiem powstania jego prawa do renty z tytułu wypadku przy pracy było ustale-

nie, że niezdolność ta powstała wskutek wypadku przy pracy. Ustalenie zarówno

faktu, że wnioskodawca uległ wypadkowi przy pracy, jak i jego daty, nastąpiło dopie-

ro prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Zabrzu z dnia 2 marca 1998 r., za-

tem prawo wnioskodawcy do renty z tytułu tego wypadku nie mogło powstać przed tą

datą. Tak więc bezzasadny jest wywód kasacji o „zachowaniu” przez wnioskodawcę

„uprawnień do świadczeń”, a zarzuty błędnej wykładni art. 18 i 41 ustawy wypadko-

wej są nieusprawiedliwione.

Nieusprawiedliwiony jest także zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem art.

106 ustawy o z.e.p. Błędny jest pogląd kasacji, że „nie można mówić o nienależności

renty (...) skoro faktycznie ustalono, że ubezpieczony w dniu 10 stycznia 1989 r. uległ

6

wypadkowi przy pracy”. Słusznie podkreślił w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia

Sąd Apelacyjny, że „ubezpieczony uzyskał rentę na podstawie zdarzenia, które nie

miało miejsca”. Uściślając to sformułowanie - jest poza sporem, że wnioskodawca,

składając w 1991 r. w organie rentowym wniosek o rentę, dołączył do niego kartę

wypadku, jakiemu uległ w drodze do pracy w dniu 25 maja 1990 r. - sporządzoną

przez jego zakład pracy i na podstawie tej karty uzyskał prawo do renty z tytułu tego

wypadku. Kartę przedstawiającą nieprawdziwe okoliczności rzekomego wypadku

sporządzono za wiedzą i zgodą wnioskodawcy, z jego udziałem. Skoro wnioskodaw-

ca w dniu 10 stycznia 1989 r. nie uległ wypadkowi w drodze do pracy, to renta z tego

tytułu była świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 106 ust. 1 pkt 2 ustawy o

z.e.p. Podkreślić należy, że całkowicie błędny jest pogląd kasacji, że wnioskodawca

miał prawo do renty z tytułu wypadku przy pracy za okres wsteczny. Stosownie bo-

wiem do art. 99 ustawy o z.e.p. świadczenia wypłaca się od dnia powstania prawa do

nich, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano

decyzję z urzędu. W rozpatrywanej sprawie wniosek o rentę z tytułu wypadku przy

pracy został zgłoszony 18 września 1998 r., co oznacza, że wypłata tej renty za

okres wcześniejszy nie przysługiwała.

Chybione też jest stwierdzenie w kasacji, że nie było podstaw prawnych do

„obarczenia ubezpieczonego obowiązkiem zwrotu świadczenia rentowego”. Sąd

Najwyższy nie ma żadnych wątpliwości, że przedłożenie w organie rentowym sfał-

szowanego dokumentu, czy też zawierającego nieprawdziwe dane, mającego istotne

znaczenie dla uzyskania świadczenia, oznacza, że przyznane na jego podstawie

świadczenie jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 106 ust. 1 pkt 2

ustawy o z.e.p. Podkreślić należy, że posłużenie się „nieprawdziwymi danymi czy

sfałszowanymi dokumentami” spowodowało, że organ rentowy wypłacał wniosko-

dawcy rentę nienależną od listopada 1990 r. do sierpnia 1998 r., czyli niemal przez 8

lat, natomiast - na mocy art. 106 ust. 3 ustawy o z.e.p. świadczenie podlega zwrotowi

- tylko za okres ostatnich 3 lat.

Stwierdzenia w skierowanej do Sądu Najwyższego kasacji, że: „fakt posłuże-

nia się nieprawdziwymi danymi czy sfałszowanymi dokumentami nie może przekre-

ślać uprawnień do renty wstecz” skład orzekający w sprawie nie tylko nie akceptuje,

lecz uważa je za naganne, uwłaczające zarówno powadze Sądu, jak i godności za-

wodu wykonywanego przez autora kasacji.

7

Kasacja nie przedstawiła żadnych argumentów odnoszących się do zarzutu

błędnej wykładni art. 35 ustawy wypadkowej, co zwalnia Sąd Najwyższy z potrzeby

zajęcia stanowiska w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze i uznając, że kasacja nie ma usprawiedliwionych

podstaw, Sąd Najwyższy na mocy art. 39312

KPC orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================