I PKN 379/00

Wyrok z dnia 20 kwietnia 2001 r.

I PKN 379/00

Prokurator wydalony ze służby orzeczeniem dyscyplinarnym może do-

chodzić przed sądem pracy odszkodowania w związku ze stwierdzeniem wyga-

śnięcia stosunku pracy z naruszeniem prawa.

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Józef

Iwulski (sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2001 r. sprawy z powódz-

twa Mariusza W. przeciwko Prokuraturze Okręgowej w S. i Prokuraturze Rejonowej w

G. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 1 grudnia 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Powód Mariusz W. domagał się przywrócenia go do pracy w pozwanej Proku-

raturze Wojewódzkiej w S. na poprzednio zajmowane stanowisko prokuratora w Pro-

kuraturze Rejonowej w G.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Goleniowie wyrokiem z dnia 4 września 1998 r.

przywrócił powoda do pracy na dotychczasowe stanowisko w pozwanej Prokuraturze

Wojewódzkiej w S.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem

z dnia 3 marca 1999 r. [...] uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w Goleniowie dopozwał

Prokuraturę Rejonową w G. i wyrokiem z dnia 15 czerwca 1999 r. [...] zasądził na

rzecz powoda od pozwanej Prokuratury Rejonowej w G. kwotę 8 822,28 zł oraz od-

dalił w pozostałej części powództwo co do tego pozwanego, jak i w całości co do po-

2

zwanej Prokuratury Okręgowej w S. Sąd Rejonowy ustalił, że powód został z dniem

15 grudnia 1995 r. powołany przez Prokuratora Generalnego na stanowisko proku-

ratora Prokuratury Rejonowej B.-P. w B. W dniu 12 listopada 1996 r. Rzecznik Dys-

cyplinarny w Prokuraturze Apelacyjnej w G. postanowił wszcząć postępowanie w celu

wyjaśnienia okoliczności popełnienia przez powoda przewinienia służbowego. Zarzu-

cane przewinienie miało polegać na użyczeniu lokalu stanowiącego własność powo-

da różnym osobom zachowującym się często nagannie. W lokalu tym, w związku z

czynnościami związanymi z wykryciem zabójstwa, ujawniono akta Prokuratury Rejo-

nowej w G. (główne i podręczne) oraz dokumentację fotograficzną. Zdaniem Rzecz-

nika, fakty te świadczyły o uchybieniu przez powoda obowiązkowi zachowania ta-

jemnicy służbowej. Prokurator Wojewódzki w B. zarządzeniem z 13 listopada 1996 r.

zawiesił powoda w czynnościach służbowych. Decyzją Komisji Dyscyplinarnej pierw-

szej instancji przy Prokuratorze Generalnym w W. z dnia 11 kwietnia 1997 r. uznano

powoda winnym popełnienia przewinienia służbowego i wymierzono mu karę nagany.

Orzeczeniem Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej z dnia 10 lipca 1997 r. zmieniono

orzeczenie pierwszej instancji co do kary i wymierzono powodowi karę dyscyplinarną

przeniesienia na inne miejsce służbowe. Wykonując to orzeczenie zastępca Proku-

ratora Generalnego przeniósł powoda z dniem 20 lipca 1997 r., na stanowisko

prokuratora w Prokuraturze Rejonowej w G. W tej Prokuraturze nie zaoferowano

powodowi żadnego lokalu mieszkalnego. Nocował w swoim gabinecie służbowym na

rozkładanym materacu pod biurkiem, między aktami ulokował niezbędne ubrania i

środki czystości. Korzystał z umywalki w publicznej toalecie, z prysznica w hotelu, a

posiłki jadał w barach. Proszona o opinię Prokurator Rejonowa wydała o powodzie

opinię niekorzystną, którą ocenił on jako niezgodną z prawdą. W dniu 5 stycznia

1998 r., Prokurator Generalny złożył do Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej

sprzeciw w części dotyczącej orzeczenia o karze. Zarzucił rażącą niewspółmierność

kary dyscyplinarnej w stosunku do rodzaju czynu i okoliczności jego popełnienia.

Komisja Dyscyplinarna dla Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym po

rozpoznaniu tego sprzeciwu zdecydowała w dniu 5 lutego 1998 r. o wydaleniu

powoda ze służby prokuratorskiej. Jako podstawę prawną podano art. 16 ust. 5

ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr

19, poz. 70 ze zm.). W związku z taką decyzją organu dyscyplinarnego Prokurator

Generalny powiadomił powoda, że jego stosunek służbowy wygasł z dniem 5 lutego

3

1998 r. W dniu 13 lutego 1998 r. Prokuratura Wojewódzka w S. wydała powodowi

świadectwo pracy.

Sąd Rejonowy stwierdził, iż dopuszczalność drogi sądowej oraz właściwość

sądu pracy zostały przesądzone postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie

z dnia 27 maja 1998 r. w związku z rozpoznaniem zażalenia na postanowienie Sądu

Rejonowego w Goleniowie o odrzuceniu pozwu. Sąd Rejonowy wskazał, że stosunek

służbowy prokuratorów uregulowany jest w ustawie o prokuraturze. Przepisy jej art.

66-89 regulują warunki ponoszenia przez prokuratorów odpowiedzialności dyscypli-

narnej. Ostatni z tych przepisów odwołuje się do Kodeksu postępowania karnego.

Przepis art. 87 ust. 1 ustawy o prokuraturze stanowi, że od każdego prawomocnego

orzeczenia Prokurator Generalny może wnieść sprzeciw. Sprzeciw na niekorzyść

obwinionego może być wniesiony nie później niż w terminie 6 miesięcy od uprawo-

mocnienia się orzeczenia. Przepis nie określa bliżej, czy sprzeciw musi być oparty na

konkretnych przesłankach i na jakich może się opierać zarzutach. Sąd Rejonowy po-

dzielił rozumowanie powoda, że w oparciu o delegację z art. 89 ustawy o prokuratu-

rze należy odnieść się do art. 463a § 1 KPK, który stanowi, że kasacja nie może być

wniesiona z powodu niewspółmierności kary. Sąd stwierdził, że takie odniesienie jest

właściwe, mimo że w ustawie o prokuraturze mówi się o sprzeciwie, a w KPK o kasa-

cji. Obie instytucje są jednak nadzwyczajnym środkiem odwoławczym, a różnorod-

ność nazewnictwa wynika z niespójności językowej ustawodawcy. Zestawiając te

przepisy Sąd Rejonowy przyjął, że Prokurator Generalny może wnieść sprzeciw od

każdego prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego. Sprzeciw na niekorzyść obwi-

nionego może być wniesiony nie później niż w terminie 6 miesięcy od uprawomoc-

nienia się orzeczenia, ale nie może powoływać się na niewspółmierność kary. Sąd

Rejonowy miał na uwadze, że sprzeciw od wymierzonej powodowi kary dyscyplinar-

nej złożył uprawniony podmiot i we właściwym czasie. Jednak nieprawidłowe było

jego oparcie na zarzucie rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej w stosunku

do rodzaju czynu i okoliczności jego popełnienia. Sąd stanął na stanowisku, iż sprze-

ciw nie powinien być rozpoznany i decyzja Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej przy

Prokuratorze Generalnym z dnia 5 lutego 1998 r. była błędna od strony formalnej

(oceną trafności merytorycznej tej decyzji Sąd Rejonowy się nie zajmował). Rozwa-

żania te doprowadziły Sąd Rejonowy do wniosku, że wydalenie powoda ze służby

zostało oparte na nieważnej decyzji, co w konsekwencji prowadzi do uznania zgło-

szonego przez powoda roszczenia za słuszne co do zasady. Jednakże analizując

4

sytuację powoda, Sąd Rejonowy w oparciu o art. 4771

§ 2 KPC przyjął, iż ze względu

na istniejący pomiędzy stronami konflikt, niecelowe byłoby przywracanie powoda do

pracy i dlatego przyjął jako słuszne zasądzenie powodowi odszkodowania (art. 56

KP).

Wyrokiem z dnia 1 grudnia 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Szczecinie, w uwzględnieniu apelacji strony pozwanej, zmienił

wyrok Sądu pierwszej instancji w punktach I i III w ten sposób, że oddalił powództwo

o odszkodowanie oraz oddalił w całości apelację powoda. Sąd Okręgowy uznał, że w

sprawach o roszczenia ze stosunku pracy prokuratorowi niewątpliwie przysługuje

droga sądowa (art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze). Ustawa ta w art. 16 ust. 5 prze-

widziała jednocześnie, iż prawomocne orzeczenie komisji dyscyplinarnej o wydaleniu

ze służby prokuratorskiej pociąga za sobą z mocy prawa utratę stanowiska prokura-

tora, a stosunek służbowy prokuratora wygasa z chwilą uprawomocnienia się orze-

czenia. W wyniku rozpoznania sprzeciwu Prokuratora Generalnego, Odwoławcza

Komisja Dyscyplinarna w dniu 5 lutego 1998 r. orzekła o wydaleniu powoda ze służby

prokuratorskiej, skutkiem czego było powiadomienie powoda przez Prokuratora Ge-

neralnego o wygaśnięciu jego stosunku służbowego w dniu 5 lutego 1998 r. Jest to

stan istniejący w chwili wyrokowania przez Sąd Rejonowy o roszczeniu wywiedzio-

nym przez powoda z art. 56 KP. Zdaniem Sądu Okręgowego w przepisach rozdziału

II Oddziału 6 Kodeksu pracy ustawodawca nie zamieścił przepisów przewidujących

tryb odwołania w sytuacji, gdy dochodzi do rozwiązania stosunku pracy bez wypo-

wiedzenia z mocy samego prawa. Treść art. 56 KP wskazuje wyraźnie na możliwość

jego stosowania wyłącznie w sytuacjach, gdy pracodawca rozwiązuje umowę o pracę

bez wypowiedzenia, a zatem wtedy, gdy zostanie przez niego złożone oświadczenie

woli. W ocenie Sądu drugiej instancji wyłącza to stosowanie tego przepisu, gdy do-

szło do rozwiązania umowy o pracę z mocy samego prawa (wygaśnięcia stosunku

pracy wskutek prawomocnego orzeczenia Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej o

wydaleniu ze służby prokuratorskiej). Wydane w postępowaniu dyscyplinarnym pra-

womocne orzeczenie nie podlega weryfikacji w postępowaniu sądowym. Rola sądu

pracy powinna ograniczyć się do ustalenia, czy kara wydalenia ze służby została

orzeczona wobec powoda przez właściwą komisję dyscyplinarną w postępowaniu,

którego zasady zostały ustawowo ukształtowane. Sąd Rejonowy ustalił, iż kara dys-

cyplinarna wydalenia powoda ze służby prokuratorskiej została orzeczona w wyniku

rozpoznania przez Odwoławczą Komisję Dyscyplinarną nadzwyczajnego środka od-

5

woławczego, jakim był sprzeciw wniesiony przez Prokuratora Generalnego na nieko-

rzyść obwinionego w dniu 5 stycznia 1998 r., a więc w terminie nie przekraczającym

6 miesięcy od uprawomocnienia się poprzedniego orzeczenia tej Komisji z dnia 10

lipca 1997 r. Sąd Rejonowy wyraźnie nadmienił, iż sprzeciw złożył uprawniony pod-

miot i że dokonał tego we właściwym czasie, co było zgodne z art. 87 ust. 1 ustawy o

prokuraturze. Sprzeciw rozpoznała Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna przy Proku-

ratorze Generalnym we właściwym składzie. Za zbyt daleko idący uznał Sąd Okrę-

gowy wniosek Sądu Rejonowego, że Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna powinna

pozostawić sprzeciw bez rozpoznania, bowiem Prokurator Generalny nie był upraw-

niony oprzeć go na zarzucie rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej, gdyż do

tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, przez art. 89 ustawy o prokuraturze, nale-

żało zastosować przepisy o kasacji (art. 463a § 1 KPK). Sąd drugiej instancji stwier-

dził, że w tym zakresie podziela przeciwne stanowisko, iż art. 87 ust. 1 ustawy o pro-

kuraturze reguluje całość zagadnienia sprzeciwu Prokuratora Generalnego od każ-

dego prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego, bez potrzeby odnoszenia się do

przepisów KPK o kasacji. Uznał jednak, że dla potrzeb rozstrzygnięcia wystarczające

jest stwierdzenie, że sąd pracy nie weryfikuje zasadności wymierzonej kary dyscypli-

narnej, bowiem nie został usytuowany w roli organu, do którego można skarżyć roz-

strzygnięcie komisji dyscyplinarnych. Brak jest więc podstawy by przypisać sądowi

pracy uprawnienie badania prawidłowości procedury postępowania dyscyplinarnego.

Sąd drugiej instancji powołał się w tym zakresie na orzeczenia Sądu Najwyższego (I

PKN 312/98 i I PKN 514/98). Sąd drugiej instancji podniósł też, że Rzecznik Praw

Obywatelskich wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie

zgodności z Konstytucją przepisów ustawowych wyłączających skargę do Naczel-

nego Sądu Administracyjnego w sprawach dyscyplinarnych (K 32/98), który nie został

jeszcze rozpatrzony. Istnieje też rządowy projekt nowelizacji ustawy o prokuraturze,

ustanawiający prawo do sądu w sprawach dyscyplinarnych prokuratorów. W

obecnym stanie prawnym Sąd drugiej instancji uznał jednak, że apelacja strony poz-

wanej jest uzasadniona, co przesądza równocześnie o bezzasadności apelacji po-

woda.

Od tego wyroku kasację wniósł powód. Zarzucił naruszenie prawa materialne-

go przez błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, iż powodowi nie przysługują

roszczenia z art. 56 KP, podczas gdy dochodzone roszczenie ma podstawę w art. 67

KP, który powinien mieć zastosowanie, gdy stosunek pracy wygasł wskutek orzecze-

6

nia komisji dyscyplinarnej o wydaleniu ze służby. Zarzucił też naruszenie art. 87 ust.

1 i art. 89 ustawy o prokuraturze przez błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu

tezy, iż sprzeciw od prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego ma charakter sa-

moistny i może zostać wywiedziony także na podstawie rażącej niewspółmierności

kary oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji przez pozbawienie powoda prawa do merytorycz-

nego osądzenia jego sprawy przez sąd powszechny. Zdaniem skarżącego możliwość

realizacji roszczeń z art. 56 KP wynika wprost z art. 67 KP. Błędny jest też pogląd, że

sąd pracy nie ma prawa badać orzeczenia dyscyplinarnego od strony merytorycznej,

a tym samym nie ma prawa badania legalności zastosowanej procedury. Skarżący

podtrzymuje tezę o tym, że wspólną cechą wszystkich nadzwyczajnych środków za-

skarżenia jest limitowanie ich podstaw. Sprzeciw z art. 87 ust. 1 ustawy o prokuratu-

rze jest środkiem zaskarżenia zbliżonym do kasacji. Nie można więc racjonalnie bro-

nić tezy, iż sprzeciw może być wywiedziony na dowolnej podstawie. Nie mógł być

więc wywiedziony z powołaniem się na niewspółmierność kary dyscyplinarnej. Opar-

cie przez Sąd Okręgowy zaskarżonego wyroku na nieistniejącym orzeczeniu dyscy-

plinarnym było równoznaczne z pozbawieniem powoda prawa do merytorycznego

zbadania jego sprawy przez sąd powszechny i pozbawiało powoda prawa do sądu

wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 67 KP jest zasadny. Zastosowanie tego przepisu (a w

związku z nim art. 56 KP) wymaga jednak bardziej pogłębionej wykładni. Przepis art.

67 KP dotyczy bowiem wygaśnięcia umowy o pracę o czym świadczy choćby nazwa

oddziału 7 i rozdziału II Działu II Kodeksu pracy, w których jest umieszczony. Potwier-

dza to także art. 264 § 2 KP, według którego żądanie przywrócenia do pracy lub od-

szkodowania wnosi się do sądu pracy w ciągu 14 dni od dnia wygaśnięcia umowy o

pracę. Tymczasem stosunek pracy prokuratora nie wynika z umowy o pracę lecz z

mianowania (por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 10 lipca

1996 r., I PZP 9/96, OSNAPiUS 1997 r. nr 3, poz. 34). Dla zastosowania do proku-

ratora art. 56 KP w związku z art. 67 KP niewystarczająca jest regulacja art. 5 KP,

mimo że przepis ten pozwala na stosowanie Kodeksu pracy do stosunków regulowa-

nych przepisami szczególnymi. Nie można bowiem na podstawie tego przepisu sto-

sować do stosunków pracy z mianowania przepisów o umowie o pracę. Jednak

7

zgodnie z art. 118 ustawy o prokuraturze w sprawach nie uregulowanych w niej lub w

przepisach szczególnych do prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych

prokuratury stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o

pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), a w sprawach

nie uregulowanych także w przepisach tej ustawy - przepisy Kodeksu pracy.

Natomiast według art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze w sprawach o roszczenia ze

stosunku pracy prokuratorowi przysługuje droga sądowa, przez którą należy rozu-

mieć drogę przed sądami pracy. Roszczeń dotyczących rozwiązania stosunku pracy

prokuratora nie reguluje ustawa o prokuraturze, a także ustawa o pracownikach

urzędów państwowych, a nadto przez art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze wyłączony

jest art. 38 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Zgodnie więc z art. 118 w

związku z art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze do roszczeń prokuratorów dotyczą-

cych rozwiązania stosunku pracy należy stosować odpowiednio przepisy Kodeksu

pracy, a więc w rozpatrywanym przypadku art. 56 w związku z art. 67 KP.

Zasadność tego zarzutu kasacji nie przesądza jeszcze jej uwzględnienia. W

tym zakresie konieczne jest rozpatrzenie możliwości oceny przez sąd pracy legalno-

ści i zasadności orzeczenia dyscyplinarnego lub inaczej mówiąc kwestii związania

sądu takim orzeczeniem. Gdyby bowiem sąd pracy był nim związany to musiałby

uznać, że doszło do zgodnego z prawem wygaśnięcia stosunku pracy. Kwestia ta nie

została rozstrzygnięta przez Trybunał Konstytucyjny, gdyż postanowieniem z dnia 8

marca 2000 r., K 32/98 (OTK 2000 r. nr 2, poz. 64) umorzono postępowanie w spra-

wie, o której wspomina Sąd drugiej instancji. Orzecznictwo Sądu Najwyższego było w

tym zakresie zmienne. Już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia

1979 r., V PZP 8/78 (OSNCP 1979 r. z. 4, poz. 63) Sąd Najwyższy uznał, że organy

rozpatrujące spory pracowników ze stosunku pracy dokonują samodzielnie oceny

zasadności wypowiedzenia umowy o pracę, opartego na zarzucie naruszenia przez

pracownika ciążących na nim obowiązków, również wówczas, gdy za ich naruszenie

został on skazany na karę nagany orzeczeniem komisji dyscyplinarnej przy urzędzie

górniczym. Jednakże w jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził, że wy-

stępuje związanie w zakresie wymierzonej kary dyscyplinarnej. Takie związanie było

uznawane następnie we wskazanym przez Sąd drugiej instancji wyroku z dnia 22

grudnia 1998 r., I PKN 514/98 (OSNAPiUS 2000 r. nr 4, poz. 135) i wyroku z dnia 14

września 1998 r., I PKN 312/98 (OSNAPiUS 1999 r. nr 19, poz. 615), a także w wyro-

ku z dnia 11 października 1994 r., I PRN 78/94 (OSNAPiUS 1995 r. nr 8, poz. 98);

8

wyroku z dnia 8 maja 1997 r., I PKN 125/97 (OSNAPiUS 1998 r. nr 5, poz. 152) i wy-

roku z dnia 13 marca 1997 r., I PKN 42/97 (OSNAPiUS 1997 r. nr 22, poz. 434). Jed-

nakże ta linia orzecznictwa uległa zmianie w wyniku uwzględnienia bezpośredniego

działania art. 45 ust. 1 Konstytucji. W wyroku z dnia 7 kwietnia 1999 r., I PKN 648/98

(OSNAPiUS 2000 r. nr 11, poz. 423) Sąd Najwyższy uznał bowiem, że legalność i

zasadność orzeczeń dyscyplinarnych prowadzących do pozbawienia lub zawieszenia

prawa wykonywania zawodu bądź do ograniczenia istotnych uprawnień płacowych

pracownika należy do sfery, w której obywatel ma konstytucyjne prawo do sprawie-

dliwego i jawnego rozstrzygnięcia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez nieza-

leżny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 8 i 45 Konstytucji RP), a w postanowieniu z

dnia 22 października 1999 r., I PKN 216/99 (OSNAPiUS 2001 r. nr 5, poz. 165), że

mianowany urzędnik państwowy może wystąpić do sądu pracy z powództwem o

uchylenie kary wymierzonej prawomocnie przez komisję dyscyplinarną (art. 8 i art. 45

ust. 1 Konstytucji RP). Ta linia orzecznictwa została potwierdzona uchwałą składu

siedmiu sędziów z dnia 18 stycznia 2001 r., III ZP 28/00 (OSNAPiUS 2001 r. nr 7,

poz. 210), według której orzeczenie odwoławczej komisji dyscyplinarnej dla studen-

tów (art. 162 - art. 176 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie , Dz.U. Nr

65, poz. 385 ze zm.) może być zaskarżone przez ukaranego studenta do sądu po-

wszechnego (art. 45 ust. 1 i art. 177 Konstytucji RP). Skład orzekający w niniejszej

sprawie podziela taką wykładnię. Oznacza to uznanie zasadności zarzutu kasacji

naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji, a podkreślenia wymaga tylko to, że kontrola

przez sąd pracy orzeczenia dyscyplinarnego powinna objąć nie tylko kwestię jego

legalności (co Sąd drugiej instancji rozważał, choć niestanowczo), ale także kwestię

jego zasadności i współmierności wymierzonej kary dyscyplinarnej.

Dlatego na podstawie art. 39313

§ 1 KPC orzeczono jak na wstępie.

========================================